Türkiye'de karstik şekillerin gelişim süreci ve morfolojik özellikleri üzerinde ana kayacın litolojik özellikleri (saflık derecesi, direnci, çözünme hızı vb.) belirleyici bir rol oynar. Batı Toroslar'daki kalker (kireç taşı) arazileri ile Sivas ve Erzincan çevresindeki jips (alçı taşı) sahaları karşılaştırıldığında; jips üzerinde gelişen karstik süreçlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- Kayıp oranının ve erime hızının çok yüksek olması nedeniyle oluşan yer şekillerinin ömrü daha kısa ve boyutları genellikle daha küçüktür.Answer
- BÜzerinde gelişen erime çukurları (polye ve uvalalar), kalkerli sahalardaki örneklerine göre çok daha geniş tarım alanları ve düzlükler oluşturur.
- CAkdeniz iklim bölgesinde yer almadığı için bu arazilerde kimyasal çözünme yerine sadece fiziksel ayrışma süreçleri etkilidir.
- DYüzey sularının sızma kapasitesi düşük olduğundan, bu sahalarda yer altı mağara sistemleri ve galeri oluşumları gözlenmez.
- EÜzerinde gelişen toprak örtüsü (Terra-rossa), demir oksit oranı yüksek olduğu için jips karstına özgü karakteristik bir bitki örtüsü sunar.
Answer
Jips karstında erime hızının yüksek olması sebebiyle yer şekillerinin ömrü daha kısa ve boyutları genellikle daha küçüktür.
Doğru cevap olan ifade, jipsin (alçı taşı) kimyasal doğasını açıklar. Jips, kireç taşına göre çok daha yüksek bir çözünürlüğe sahiptir. Bu yüksek çözünürlük hızı, oluşan lapyaların veya dolinlerin devasa boyutlara ulaşmadan (uvala veya polye aşamasına geçmeden) hızla değişmesine, çökmesine veya erozyona uğramasına neden olur. Bu yüzden jips karstı sahalarında yer şekilleri 'geçici' ve 'küçük ölçekli' olma eğilimindedir.
Step-by-Step Solution
Key Concept
Karstik Aşınım Süreçlerinde Litoloji-Zaman İlişkisi
Hints
1
Jips ve kalker arasındaki en temel fark, su içindeki çözünme hızlarıdır.
2
Hızlı çözünen bir kayaç üzerinde devasa (kilometrelerce karelik) düzlüklerin oluşması için yeterli zaman kalır mı, yoksa yapı hemen çöker mi?
3
Sivas ve Erzincan'daki jips karstı, Toroslar'daki kalker karstına göre çok daha dinamik ve değişkendir; şekiller daha minyatür kalır.
Practice More
Jips karstının İç Anadolu ve Doğu Anadolu'daki dağılımını harita üzerinde inceleyerek Obruk oluşumlarıyla ilişkisini araştırabilirsiniz.
Alternative Method
Kayaç direnci ile şekil boyutu arasındaki doğru orantıyı düşünün: Dirençli kayaç (Kalker) = Büyük ve dayanıklı şekiller; Dirençsiz kayaç (Jips) = Küçük ve dayanıksız şekiller.
Estimated Time:1m 30s