Türkiye'nin jeolojik evrimi incelendiğinde, I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş yaşlı ve sert kütleler olan masiflerin (örneğin; Yıldız Dağları, Menderes, Kırşehir ve Bitlis masifleri), III. Jeolojik Zaman'daki (Senozoik/Tersiyer) şiddetli Alp-Himalaya orojenezinden, çevrelerinde yer alan genç tortul tabakalara göre çok daha farklı etkilendiği görülür.
Buna göre, şiddetli tektonik sıkışma sürecinde Türkiye'deki masif arazilerin gösterdiği karakteristik yapısal tepki ve bu tepkinin günümüz jeomorfolojisine etkisi aşağıdakilerin hangisinde en doğru açıklanmıştır?
- Sert ve rijit yapıları nedeniyle kıvrılma özelliğini yitirdiklerinden yan basınçlar karşısında kırılarak faylanmışlar veya kütle halinde yükselerek çevrelerindeki esnek tortul tabakaların kıvrılma yönlerini şekillendirmişlerdir.Answer
- BTetis Denizi tabanında biriken esnek tortullar olduklarından Alp orojenezi sırasında şiddetle kıvrılarak Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar'ın doğu-batı uzanışlı ana iskeletini oluşturmuşlardır.
- COrojenez sürecindeki yoğun magmatik faaliyetlere maruz kalarak erimişler ve İç Anadolu ile Doğu Anadolu'daki genç volkanik dağların temel magma odalarını meydana getirmişlerdir.
- DAlp-Himalaya sisteminin yarattığı şiddetli baskıyla epirojenik olarak toptan çökmeye uğramışlar ve günümüzde Karadeniz ile Akdeniz'in derin okyanusal çanaklarını meydana getirmişlerdir.
- ETektonik hareketlerden tamamen bağımsız kalarak orijinal düzlüklerini korumuşlar ve günümüzde karstik erime süreçlerinin en yoğun yaşandığı tarımsal potansiyeli yüksek polyeleri oluşturmuşlardır.
Answer
Masif arazilerin sert ve rijit yapıları nedeniyle yan basınçlar karşısında kırılarak faylanması veya kütle halinde yükselerek çevrelerindeki esnek tortul tabakaların kıvrılma yönlerini şekillendirdiğini belirten seçenektir.
Doğru cevap, masiflerin fiziksel özelliklerine (sertlik ve esneksizlik) en uygun tektonik tepkiyi açıklar. Birinci Jeolojik Zaman'da oluşarak katılaşan Yıldız Dağları, Menderes, Kırşehir, Bitlis gibi masifler, Üçüncü Jeolojik Zaman'da kıtaların çarpışmasıyla oluşan müthiş basınca maruz kaldıklarında kıvrılamamışlardır. Fiziksel olarak sert bir cismin iki yandan sıkıştırıldığında kırılması gibi, bu kütleler de kırılarak diri fay hatlarını ve Ege'deki gibi kırık dağlarını oluşturmuşlardır. Ayrıca yerlerinden oynamayan dev bloklar olarak kalarak, etraflarındaki Tetis denizi tortullarının kendi çevrelerini saracak şekilde kıvrılmasına (Toroslar'ın Bitlis masifinin etrafından dolanması gibi) neden olmuşlardır.
Step-by-Step Solution
Key Concept
Masif Arazilerin Tektonik Davranışı ve Alp Orojenezi
Hints
1
Masif arazilerin yaşını (I. Zaman) ve buna bağlı olarak fiziksel yapısını (sert, oturmuş) düşünün.
2
Plastik bir cetveli (esnek tortul) iki ucundan ittiğinizde bükülür (kıvrım). Ancak tahta bir cetveli (sert masif) ittiğinizde ne olur?
3
Sert kütleler şiddetli yanal basınç altında kıvrılamazlar, enerjiyi boşaltmak için kırılarak fay hatlarını (horst-graben sistemleri) oluştururlar.
Practice More
Türkiye'deki masif alanların haritadaki dağılışını (Yıldız, Saruhan-Menteşe, Kırşehir, Bitlis, Daday-Devrekani) ve bu bölgelerdeki deprem risk durumunu inceleyiniz.
Alternative Method
Jeolojik özellik eşleştirme (Eleme) yöntemi kullanılabilir: Genç volkanlar → III. ve IV. Zaman kırıklı yapısıdır (Masif değil). Karstik polyeler → III. Zaman kalker tortullarıdır (Masif değil). Esnek kıvrım dağları → Tetis tortullarıdır (Masif değil). Geriye masiflerin sertliği nedeniyle kırılması ve yön belirleyici bloklar olması kalır.
Estimated Time:1m 30s