Examkin

Halk Edebiyatı

127 soru

Tüm türler127Çoktan seçmeli84Eşleştirme42Boşluk doldurma1
Soru 121Soru →

Yeşil başlı gövel ördek
Uçar gider göle karşı
Eğrice boynunu eğmiş
Bakar gider yâre karşı

Âşık edebiyatı geleneğine ait bu dörtlükle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 88'li hece ölçüsüyle yazılması ve aşk/doğa temasını işlemesi sebebiyle nazım biçimi semai, nazım türü güzellemedir.

Cevap

88'li hece ölçüsüyle yazılması ve aşk/doğa temasını işlemesi sebebiyle nazım biçimi semai, nazım türü güzellemedir.
Verilen dörtlük 88'li hece ölçüsüyle yazılmış bir semaidir. Konusu aşk ve tabiat güzelliği olduğu için de nazım türü güzellemedir. Bu iki özelliği doğru eşleştiren seçenek doğru cevaptır.

Adım Adım Çözüm

1
Dizelerin hece sayıları sayılarak şiirin hece ölçüsü ve muhtemel nazım biçimi sınırlandırılır.
Dörtlükteki tüm dizelerin 88 heceli olduğu tespit edilir. Örneğin ilk dize: 'Ye-şil baş-lı gö-vel ör-dek' (88 hece).
Âşık edebiyatında 88'li hece ölçüsü semai ve varsağı nazım biçimlerinde kullanılırken, 1111'li hece ölçüsü koşma nazım biçiminde kullanılır.
2
Şiirin konusu ve üslubu analiz edilerek nazım türü belirlenir.
Dörtlükte yeşil başlı ördek gibi doğa ögeleri ve yâre duyulan sevgi, samimi ve lirik bir dille işlenmiştir. Ayrıca varsağıya özgü 'bre, hey' gibi yiğitçe ünlemler yoktur.
Aşk, sevgili ve doğa temalarını işleyen lirik şiirler güzelleme nazım türüne aittir.
3
Elde edilen yapısal (nazım biçimi) ve tematik (nazım türü) bilgiler bir araya getirilerek doğru tanım oluşturulur.
Şiir, yapısal olarak semai nazım biçiminde; konusal olarak ise güzelleme nazım türündedir.
Nazım biçimi (semai) biçimsel özellikleri, nazım türü (güzelleme) ise konusal özellikleri ifade eder.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı nazım biçimlerinden semainin hece yapısı (88'li hece ölçüsü) ve nazım türlerinden güzellemenin konu özellikleri.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 122Soru →

Aşağıda sol sütunda verilen âşık edebiyatı dörtlüklerini; hece ölçüsü, üslup ve konu özelliklerini dikkate alarak sağ sütunda verilen en uygun nazım biçimi ve türü eşleşmesiyle birleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Âlâ gözlüm ben bu yerden gidersem,
Uğramasın yolun yaban ellere.
Aşkının odunu bağrıma sersem,
Düşürme adımı dilden dillere.
Rüşvet ile yazar kâtip,
Doğru söze vermez rağbet.
Halkı soymaya münasip,
Bulmuş kendine bir devlet.
Bre ağalar bre beyler,
Kılıç kınından çıkmalı.
Yiğit olan atın nallar,
Düşman üstüne akmalı.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci dörtlük 11'li hece ölçüsü ve lirik aşk temasıyla koşma (güzelleme) ile; ikinci dörtlük 8'li hece ölçüsü ve eleştirel üslubuyla semai (taşlama) ile; üçüncü dörtlük ise 8'li hece ölçüsü, yiğitçe söylemi ve 'bre' ünlemiyle varsağı (koçaklama) ile eşleşmektedir.
Dörtlüklerin hece sayıları ve temaları incelendiğinde; birinci dörtlük 11'li hece ölçüsüne sahip lirik bir koşma (güzelleme), ikinci dörtlük 8'li hece ölçüsüne sahip satirik bir semai (taşlama), üçüncü dörtlük ise 'bre' ünlemiyle kurulan 8'li hece ölçüsüne sahip yiğitçe bir varsağıdır (koçaklama).

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini belirleme
Birinci dörtlük 11'li; ikinci ve üçüncü dörtlükler ise 8'li hece ölçüsüyle söylenmiştir.
Âşık edebiyatında hece ölçüsü nazım biçimlerini (koşma, semai, varsağı) ayırt etmede birincil yapısal ölçüttür.
2
Dörtlüklerin üslup, sesleniş ve kelime kadrosunu inceleme
Üçüncü dörtlükte 'bre' ünlemi göze çarpmakta ve yiğitçe bir üslup bulunmaktadır.
Varsağı nazım biçiminin en belirleyici üslup özelliği 'bre, hey, behey' gibi ünlemlerle kurulan yiğitçe edadır.
3
Dörtlüklerin konularına göre nazım türlerini belirleme
Birinci dörtlük lirik aşkı (güzelleme), ikinci dörtlük toplumsal eleştiriyi (taşlama), üçüncü dörtlük ise kahramanlığı (koçaklama) işlemektedir.
Konu özellikleri âşık edebiyatında şiirlerin nazım türlerini belirleyen temel unsurdur.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri ayırt etme kriterleri (hece ölçüsü, konu, üslup)
Soru 123Soru →

Âşık edebiyatında şiirler, hece sayısı ve yapısal özelliklerine göre "nazım biçimi"; işledikleri konulara göre ise "nazım türü" olarak sınıflandırılır. Buna göre, aşağıdaki dörtlüklerden hangisi nazım biçimi ve nazım türü bakımından sırasıyla "koşma" ve "koçaklama" olarak adlandırılabilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Benden selam olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından kalkan sesinden
Dağlar gümbür gümbür seslenmelidir

Cevap

Benden selam olsun Bolu Beyi'ne dizesiyle başlayan dörtlük.
Doğru cevap olan seçenekteki dörtlük, Köroğlu'na ait ünlü bir koçaklama örneğidir. Dizeler 11'li hece ölçüsüyle (11 hece) söylendiği için nazım biçimi 'koşma'dır. İçerik olarak Bolu Beyi'ne meydan okuma, yiğitlik ve savaş hazırlığı anlatıldığı için nazım türü 'koçaklama'dır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece sayılarını kontrol et.
Koşma nazım biçimi için dörtlüklerin 11'li hece ölçüsüyle yazılmış olması gerekir. A, C ve E seçenekleri 11'li; B ve D seçenekleri ise 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında koşma ve semai/varsağı arasındaki en temel ayrım hece sayısıdır.
2
11'li hece ölçüsüyle yazılan dörtlüklerin konularını (nazım türlerini) analiz et.
A seçeneği 'güzellik/aşk' (güzelleme), E seçeneği 'eleştiri' (taşlama), C seçeneği ise 'yiğitlik/kahramanlık' (koçaklama) konusundadır.
Nazım türü, şiirin içeriğine ve işlenen temaya göre belirlenir.
3
Hem nazım biçimi hem de nazım türü istenen kriterlere uyan seçeneği belirle.
C seçeneği hem 11'li hece ölçüsü (koşma) hem de kahramanlık teması (koçaklama) şartlarını sağlamaktadır.
Soru kökünde her iki özelliğin de aynı anda bulunması istenmiştir.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri

Daha Fazla Pratik

Farklı nazım türlerinden (taşlama, güzelleme) alınmış dörtlüklerin hece sayılarını sayarak biçim-tür ayrımı pratiği yapabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 40s
Soru 124Soru →

Aşağıdaki numaralanmış dörtlükleri, hece ölçüleri, dil özellikleri ve temaları dikkate alarak uygun nazım biçimi veya türüyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Kadir Mevlam seni öğmüş yaratmış
Çiçekler içinde özeldir yerin
Yaradan kuluna mucize kılmış
Dünyada bulunmaz benzerin senin
İncecikten bir kar yağar
Tozar Elif Elif diye
Deli gönül abdal olmuş
Gezer Elif Elif diye
Bre ağalar bre beyler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüze toprak dolmadan
Sayılı nefes verelim
Oklar uçup gider şahin avından
Leş kargası konar kalkar yanından
Yiğit olan korkar mı hiç canından
Er meydanı yiğitleri bekliyor

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleşme şu şekildedir: Kadir Mevlam ile başlayan dörtlük 1111'li güzelleme ile; İncecikten ile başlayan dörtlük 88'li semai ile; Bre ağalar ile başlayan dörtlük varsağı ile; Oklar uçup ile başlayan dörtlük ise koçaklama ile eşleşmelidir.
Doğru eşleştirme; hece ölçüsü (koşma/1111, semai/88), tematik içerik (güzelleme/lirik, koçaklama/epik) ve biçimsel işaretler (varsağı/'bre') üzerinden yapılmalıdır. Kadir Mevlam ile başlayan dizeler 1111 hece ve güzellik üzerine olduğu için 1111'li güzellemedir. İncecikten ile başlayan dizeler 88 hece ve lirik olduğu için semaidir. Bre ünlemi varsağıyı, yiğitlik teması ise koçaklamayı işaret eder.

Adım Adım Çözüm

1
Hece ölçüsünü hesaplama
Birinci ve dördüncü dörtlükler 1111 hece; ikinci ve üçüncü dörtlükler 88 hece ölçüsüne sahiptir.
Âşık edebiyatında koşma ve semai ayrımında hece sayısı temel belirleyicidir.
2
Anahtar kelime ve ünlem kontrolü
Üçüncü dörtlükte 'Bre' ünlemi tespit edilmiştir.
Varsağıları diğer 88'li hece ölçüsüyle yazılan semailerden ayıran en belirgin özellik 'bre, hey, behey' gibi ünlemlerdir.
3
Tematik analiz yapma
Birinci dörtlük lirik (aşk/güzellik), dördüncü dörtlük ise epik (yiğitlik/savaş) özellikler taşımaktadır.
Aynı hece ölçüsüne (1111) sahip koşmalar, konularına göre güzelleme veya koçaklama olarak türlere ayrılır.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimi (yapı/ölçü) ve nazım türü (tema) arasındaki fark.
Soru 125Soru →

Dinî-tasavvufî Türk edebiyatında her nazım türü, kendine has bir içeriğe ve hitap tarzına sahiptir. Bu şiirler; şairin ilahi aşkı anlatma biçimine, tasavvufi öğretileri aktarma tarzına veya varoluş felsefesine göre sınıflandırılır.

Buna göre, aşağıda verilen şiir bentleri ile ait oldukları Tekke edebiyatı nazım t��rlerinin doğru eşleştirmesini yapınız.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cihana gelmeden iz ü nişanım
Hakikat ilminde bir hece idim
Arş u kürs üstünde ulu mekanım
Hak ile hak idim bir gece idim
Bilmek istersen sen seni
Geç canından bul canı
İletme taşra yönünü
Kendi içinde ara bul
Yeri göğü ins ü cinni yarattın
Sen ey mimar başı eyvancı mısın
Ayı günü çarkı burcu var ettin
Ey mekan sahibi devrancı mısın
Güzel aşık cevrimizi
Çekemezsin demedim mi
Bu bir rıza lokmasıdır
Yiyemezsin demedim mi

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Doğru eşleştirme şu şekildedir:
- 'Cihana gelmeden iz ü nişanım...' dörtlüğü -> Devriye
- 'Bilmek istersen sen seni...' dörtlüğü -> Nutuk
- 'Yeri göğü ins ü cinni yarattın...' dörtlüğü -> Şathiye
- 'Güzel aşık cevrimizi...' dörtlüğü -> Nefes
Doğru eşleştirmede: İlk dörtlükte yer alan ruhun dünyadan önceki varoluşuna dair ifadeler 'Devriye' türünü; ikinci dörtlükte yer alan nefs terbiyesine yönelik didaktik öğütler 'Nutuk' türünü; üçüncü dörtlükte yer alan yaratıcıyla teklifsiz söyleşi havası 'Şathiye' türünü; dördüncü dörtlükte yer alan Bektaşi geleneğine özgü lirik ve tasavvufi hitap ise 'Nefes' türünü karşılar.

Adım Adım Çözüm

1
İlk dörtlüğün ('Cihana gelmeden iz ü nişanım...') ana fikrini ve anahtar kelimelerini inceleyin.
Dörtl��kte ruhun bedenleşmeden önceki hâlinden, arşta Hak ile beraber olmasından bahsedildiği tespit edilir. Bu tema tasavvuftaki 'devir' (Allah'tan gelip Allah'a dönme) kuramıyla ilgilidir ve 'devriye' nazım türüne aittir.
Şiirlerin tematik içeriklerini belirleyerek doğru türle eşleştirmek.
2
İkinci dörtlüğü ('Bilmek istersen sen seni...') üslup ve hitap yönünden değerlendirin.
Dörtlükte doğrudan bir hitap ve öğreticilik (didaktik üslup) söz konusudur; kişiye nefsini bilmesi yönünde yol gösterilmektedir. Bu nitelikler mürşitlerin müridleri eğitmek için yazdığı 'nutuk' türüne uygundur.
Şiirin didaktik ve eğitici yönünü tespit edip türünü belirlemek.
3
Üçüncü dörtlüğün ('Yeri göğü ins ü cinni yarattın...') anlatım tarzını analiz edin.
Yaratıcıya hitaben mizahi, senli benli ve görünüşte alaycı fakat derinde tasavvufi anlamlar barındıran bir söylem olduğu görülür. Bu nitelikler 'şathiye' türünü tanımlar.
Şiirdeki teklifsiz söylemi ve şakacı üslubu analiz ederek şathiyeyi ayırt etmek.
4
Dördüncü dörtlüğü ('Güzel aşık cevrimizi...') Alevi-Bektaşi terimleri ve edası yönünden inceleyin.
Şiirde geçen 'rıza lokması' gibi kavramlar Alevi-Bektaşi tasavvuf anlayışını yansıtır ve törenlerde okunmaya uygun bir lirizme sahiptir. Bu özellikler 'nefes' nazım türüne aittir.
Kavramsal ipuçlarından yola çıkarak Alevi-Bektaşi tekke şiiri türü olan nefesi bulmak.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve İçerik Özellikleri
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 126Soru →

Âşık edebiyatı şairleri üzerine araştırma yapan bir öğrenci, hazırladığı sunumda şu bilgilere yer vermiştir:

* I. Şair: 1717. yüzyılda yaşamış; hem aruz hem de hece ölçüsüyle şiirler söylemiştir. İyi bir eğitim gördüğü, kâtip olduğu veya orduda görev aldığı şiirlerinden anlaşılmaktadır. Divan edebiyatı etkisinde yazdığı şiirlerinde dili ağır olsa da heceyle yazdığı koşma ve semailerinde sade, akıcı bir Türkçe kullanmıştır. Klasik Türk musikisinde kendi adıyla anılan bir ezgi/makam bulunmaktadır.
* II. Şair: 1919. yüzyılda Çukurova ve Toroslar bölgesinde yaşamış, sadece hece ölçüsünü kullanmıştır. Mensup olduğu Avşar boyunun göçebe hayatını sürdürme mücadelesini ve Osmanlı Devleti’nin iskân politikasına karşı duruşunu destansı, yiğitçe bir söyleyişle şiirlerine taşımıştır. Şiirlerinde divan edebiyatı etkisi ve aruz ölçüsü kesinlikle görülmez.

Bu sunumda özelliklerinden bahsedilen şairler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Gevherî - Dadaloğlu

Cevap

Gevherî - Dadaloğlu
Verilen özellikler incelendiğinde; aruz ve heceyi birlikte kullanmasıyla, kâtip/asker kökenli olmasıyla ve kendi adıyla anılan makamıyla öne çıkan 17. yüzyıl şairi Gevherî'dir. 19. yüzyılda sadece hece ölçüsüyle yazıp göçebe Avşar boylarının iskânına karşı mücadeleyi destansı dille dile getiren şair ise Dadaloğlu'dur. Dolayısıyla doğru eşleştirme Gevherî - Dadaloğlu şeklindedir.

Adım Adım Çözüm

1
Birinci şairin özelliklerini analiz etme.
17. yüzyılda yaşayan, hem aruz hem heceyi kullanan ve kendi adıyla anılan makamı olan şair Gevherî'dir.
Gevherî klasik Türk musikisinde kendi adıyla anılan makama sahip yegane aşık edebiyatı şairlerindendir.
2
İkinci şairin özelliklerini analiz etme.
19. yüzyılda yaşayan, sadece hece kullanan ve Avşar iskânına karşı mücadeleyi destansı dille anlatan şair Dadaloğlu'dur.
Dadaloğlu Avşar Türkmenlerinin iskân politikasına direnişini koçaklama tarzında dile getiren en önemli 19. yüzyıl şairidir.
3
Seçenekleri karşılaştırarak doğru eşleştirmeyi bulma.
Gevherî ve Dadaloğlu ikilisinin bulunduğu seçenek doğru yanıttır.
Verilen bilgilerin her ikisiyle de eksiksiz eşleşen tek seçenek budur.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Temsilcilerinin Edebî Şahsiyetleri ve Yüzyılları
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 127Soru →

T��rk halk edebiyatı bünyesinde yer alan halk anlatılarıyla ilgili yapılan bir çalışmada, efsane türünün diğer anlatılardan ayrılan yönleri ele alınmıştır.

Buna göre;
I. Anlatılan olayların ve kahramanların halkın muhayyilesinde bir inanç konusu olarak kabul görmesi,
II. Anonim nitelik taşıyıp sözlü gelenek içinde kuşaktan kuşağa aktarılması,
III. Belirli bir bölgeye, doğa olayına ya da bir adın türeyişine bağlı olarak ortaya çıkması

özelliklerinden hangileri, 'efsane' türünü 'masal' ve 'halk hikâyesi' gibi diğer halk anlatısı türlerinden ayıran yönlerdendir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

Efsaneyi masal ve halk hikâyesinden ayıran özellikler I ve III numaralı öncüllerde verilen niteliklerdir.
Efsaneleri masal ve halk hikâyesinden ayıran en temel farklar, anlatılanların halk arasında gerçek bir inanç konusu olarak kabul edilmesi ve belirli bir bölge, doğa olayı ya da isim türeyişine (etiyolojik köken) dayanmasıdır. Bu nedenle I ve III numaralı öncüller doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Efsane, masal ve halk hikâyesi türlerinin genel niteliklerini hatırlamak.
Efsane halk arasında gerçek kabul edilir ve inanç konusudur; masal tamamen hayal ürünüdür; halk hikâyesi ise gerçekçi olaylar barındırır. Her üçü de anonimdir.
Anlatıların ortak ve farklı yönlerini belirleyerek öncülleri karşılaştırmak.
2
Öncülleri tek tek inceleyerek ayırt edici olup olmadıklarını değerlendirmek.
I. öncül (inanç konusu olması) ve III. öncül (belirli bir bölge veya adın türeyişine bağlı olması) sadece efsaneye özgüdür. II. öncül (anonimlik ve sözlü aktarım) ise masal ve halk hikâyesinde de ortaktır.
Soruda istenen 'ayıran yönler' ölçütüne uygun öncülleri seçmek.
3
Doğru öncüllerin yer aldığı seçeneği belirlemek.
I ve III numaralı özelliklerin birlikte yer aldığı seçenek doğru cevaptır.
Efsaneyi masal ve halk hikâyesinden ayıran özellikleri tam olarak tespit etmek.

Anahtar Kavram

Halk Anlatıları ve Nesir (Efsane, Masal, Halk Hikâyesi Farkları)
Tahmini Süre:2m 0s
ÖncekiSayfa 7 / 7
Halk Edebiyatı Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) — Sayfa 7 | Examkin