Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme

Kırsal alanda ana köye bağlı olarak kurulan yerleşim birimlerinde, yerleşmenin kalıcı ya da geçici olmasını belirleyen en temel faktör yürütülen ekonomik faaliyetin türüdür. Tarım faaliyetlerinin yürütülebildiği alanlarda yerleşmeler genellikle yıl boyu kullanılırken (kalıcı), sadece hayvancılığa dayalı olan alanlar genellikle mevsimlik (geçici) özellik gösterir.

Buna göre, aşağıdaki köy altı yerleşmelerinden hangisi, temel ekonomik faaliyetin hayvancılığa dayalı olması nedeniyle "geçici" yerleşmeler grubunda yer alır?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin dokusu üzerinde yer şekilleri ve su kaynaklarının yanı sıra beşerî ihtiyaçlar da etkili olmaktadır. Yer şekillerinin sade olduğu ovalık alanlarda; evlerin bir köy meydanı, su kuyusu ya da ibadethane gibi merkezi bir unsurun etrafında birbirine yakın ve halkalar oluşturacak şekilde inşa edilmesiyle bir yerleşme dokusu ortaya çıkar.

Buna göre, özellikleri belirtilen bu yerleşme dokusu aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de aktif nüfusun (çalışan nüfusun) ekonomik faaliyet kollarına göre dağılımı yıllar içinde önemli bir değişim göstermiştir. Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarım sektöründe çalışanların oranı yaklaşık $\%80$ civarındayken, günümüzde bu oranın $\%15$ seviyelerine gerilediği, buna karşılık hizmetler ve sanayi sektörlerinin payının belirgin şekilde arttığı görülmektedir. Türkiye'nin nüfusunun yapısal özelliklerindeki bu değişim aşağıdakilerden hangisinin temel göstergesidir?

Türkiye'de $1927$ yılında yapılan ilk nüfus sayımından günümüze kadar geçen süreçte, nüfus artış hızı yıllara göre dalgalanmalar gösterse de toplam nüfus miktarı her sayım döneminde bir önceki döneme göre artış göstermiştir.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin büyüme hızı ve fonksiyonel çeşitliliği üzerinde sanayi tesislerinin kuruluş yeri seçimi doğrudan etkilidir. Bazı şehirlerde sanayi tesisleri doğrudan hammadde kaynağının bulunduğu alanlarda kurulurken (hammaddeye yakınlık), bazılarında ise hammaddenin dışarıdan getirilip işlenmesine olanak sağlayan ulaşım ve liman imkânları (ulaşım/hinterland) kentsel gelişimin temel dinamiğini oluşturmuştur.

Buna göre, aşağıdaki kentsel yerleşmelerden hangisinin sanayi fonksiyonu kazanmasında ve kentsel büyüme sürecinde, hammaddeye yakınlık faktöründen ziyade ulaşım ve liman imkânları birincil derecede etkili olmuştur?

Türkiye'de özellikle $2014$ yılından sonra hazırlanan kalkınma planlarında ve hükümet programlarında, nüfus artış hızını yükseltmeye yönelik teşvik edici politikalar ve yasal düzenlemeler (doğum yardımları, çalışan annelere yönelik haklar vb.) ön plana çıkmıştır.

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin bu yönde bir politika değişikliğine gitmesinin temel nedenidir?

Nüfusun bir yerden başka bir yere hareket etmesinde, mevcut konumdaki yaşamı zorlaştıran olumsuzluklar "itici", hedef konumdaki yaşamı cazip kılan avantajlar ise "çekici" faktörler olarak tanımlanır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir göç hareketinin oluşmasında etkili olan "çekici" (pull) nedenlerden biridir?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin dokusu üzerinde yer şekillerinin engebe durumu ve su kaynaklarının bolluğu; yerleşmenin sürekliliği üzerinde ise temel ekonomik faaliyetlerin tarım ya da hayvancılığa dayalı olması belirleyicidir. Bazı yerleşmeler, birden fazla ünitenin idari veya ekonomik bağlarla bir araya gelmesiyle oluşurken, bazıları tek bir aile veya sülalenin mevsimlik kullanımına ayrılmıştır.

Buna göre; yerleşme tipi, yaygın olduğu bölge, dokusu ve sürekliliği dikkate alındığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi coğrafi prensiplerle tamamen örtüşmektedir?

Türkiye'de köy altı yerleşmeleri, yerleşme süresine göre 'kalıcı' ve 'geçici' yerleşmeler olarak iki gruba ayrılır. Kalıcı yerleşmelerde temel ekonomik faaliyet tarım iken, geçici yerleşmelerde hayvancılık faaliyetleri ön plandadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki kalıcı köy altı yerleşmelerine örnek gösterilebilir?

Türkiye'de bazı kıyı şehirlerinin gelişiminde liman fonksiyonu belirleyici bir role sahiptir. Ancak bir liman şehrinin mekânsal olarak büyümesi ve ticaret hacminin artması, sadece limanın varlığına değil, o limanın iç kesimlerle olan ulaşım bağlantılarına ve 'hinterland' (art bölge) genişliğine bağlıdır.

Buna göre, aşağıdaki şehirlerden hangisi doğal bir limana sahip olmasına rağmen, hinterlandının dar olması nedeniyle kentsel ve fonksiyonel gelişimini diğer kıyı şehirleri kadar hızlandıramamıştır?

Türkiye'de $1980$ yılından günümüze kadar geçen süreçte demografik yapıda belirgin değişimler yaşanmıştır. Bu süreçte doğurganlık oranlarının azalması ve sağlık hizmetlerinin gelişmesi, yaş gruplarının toplam nüfus içindeki oranlarını doğrudan etkilemiştir.

Verilen grafikteki eğilimler ve Türkiye'nin güncel nüfus yapısı dikkate alındığında, nüfusun yapısal özelliklerine dair aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri incelendiğinde; doğum oranlarının azalmasına bağlı olarak çocuk nüfus oranının gerilediği, ortalama yaşam süresinin uzamasıyla da yaşlı nüfus oranının arttığı görülmektedir. Bu durum Türkiye nüfusunun 'demografik dönüşüm' sürecinde olduğunu ve nüfusun yapısal olarak yaşlandığını kanıtlamaktadır. Nüfus yapısındaki bu değişimin, gelecekte Türkiye'de aşağıdakilerden hangisine olan ihtiyacı daha fazla artırması beklenir?

Türkiye'de kırsal yerleşme dokuları üzerinde yer şekilleri, su kaynakları ve arazi kullanımı gibi faktörler belirleyicidir. Bazı yerleşmeler, dağ yamaçları ile ovaların birleştiği "dağ eteği" (piemonte) zonlarında, belirli bir hat boyunca uzanış gösterir. Bu tür yerleşmelere Bursa Ovası'nın güney kenarı veya Aydın Dağları'nın eteklerinde sıkça rastlanmaktadır.

Buna göre, bahsedilen "dağ eteği yerleşmeleri"nin çizgisel bir doku kazanmasındaki temel coğrafi neden aşağıdakilerden hangisidir?

I. Murgul
II. Tavşanlı
III. Batman
IV. Soma

Türkiye'de bazı yerleşmelerin küçük birer kasaba veya köy iken hızla büyüyerek şehir özelliği kazanmasında, yakın çevresindeki yer altı kaynaklarının işletilmeye başlanması belirleyici olmuştur.

Yukarıda verilen yerleşmelerin şehirleşme süreçleri ve mekânsal gelişimleri dikkate alındığında, bu yerleşmelerin ortak fonksiyonel kimliği aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kentsel hiyerarşi ve fonksiyonel gelişim süreçleri incelendiğinde, bazı şehirlerin gelişimi bir ana metropolün (odak kent) yüksek maliyetler ve yer darlığı nedeniyle sanayi, lojistik veya konut fonksiyonlarını dışarıya kaydırmasıyla (desantralizasyon) şekillenirken; bazı şehirler ise coğrafi konumları ve yerel girişimcilik potansiyelleri sayesinde ana merkezlerden bağımsız, 'içsel sermaye ve özgün üretim' dinamikleriyle birer bölgesel cazibe merkezi haline gelmiştir.

Buna göre, aşağıdaki şehirlerden hangisi fonksiyonel özellikleri ve hinterland yapısı bakımından diğerlerinden farklı olarak, bir metropolün yayılma alanında kalmak yerine kendi iç dinamikleriyle 'bağımsız bir bölgesel büyüme kutbu' kimliği sergilemektedir?

Türkiye’de nüfus hareketleri; nedenlerine, sürekliliğine ve yapısına göre farklılıklar gösterir. Göçün oluşumunda 'itici' ve 'çekici' faktörler ile yerleşmenin 'mevsimlik' veya 'kalıcı' olması gibi değişkenler belirleyicidir.

Buna göre, Türkiye’de gerçekleşen göç hareketleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin 1990 ve 2023 yıllarına ait bazı temel demografik ve ekonomik verileri karşılaştırmalı olarak verilmiştir:

Buna göre, Türkiye’nin nüfus yapısında yaşanan bu değişimler dikkate alındığında aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılamaz?

Türkiye'de iç göç hareketleri incelendiğinde; göçün sadece bir yer değiştirme eylemi olmadığı, aynı zamanda göç veren ve alan merkezlerde yapısal dönüşümlere yol açtığı görülmektedir. Göç veren bir kırsal yörede nüfusun seyrekleşmesi sonucunda; eğitim, sağlık ve ulaşım yatırımlarının 'atıl kapasite' durumuna düşmesi ve bu hizmetlerin verimliliğini yitirerek aksaması önemli bir mekânsal değişimdir.

Bu değişimin göç süreçleri içerisindeki yeri ve niteliği aşağıdakilerden hangisinde en doğru şekilde tanımlanmıştır?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin büyümesinde ve gelişiminde tarım, sanayi, turizm ve madencilik gibi ekonomik fonksiyonlar belirleyici bir role sahiptir. Bazı şehirler bu fonksiyonlardan biriyle özdeşleşerek gelişimlerini sürdürürler. Buna göre, aşağıdaki şehirlerden hangisinin gelişiminde etkili olan 'temel' fonksiyon yanlış eşleştirilmiştir?

Türkiye'de nüfus politikaları, Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar farklı dönemlerde değişen stratejilerle uygulanmıştır. Özellikle $1960$ yılından itibaren geçilen 'Planlı Kalkınma Dönemi'nde, nüfusun niteliğini iyileştirmeye ve artış hızını kontrol altına almaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Bu dönemde nüfus artış hızının düşürülmeye çalışılmasının temel ekonomik gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?