Bir araştırmacı, sosyoloji alanında geliştirdiği bir ölçeğin yapı geçerliğini incelemek üzere elde ettiği veri setine Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulamıştır. Başlangıç (döndürülmemiş) çözümlemesinde özdeğeri 1'den büyük 4 faktör elde edilmiş ve bu faktörlerin toplam varyansın %65'ini açıkladığı görülmüştür. Araştırmacı, faktörlerin yorumlanabilirliğini artırmak ve Thurstone'un "basit yapı" (simple structure) ölçütüne ulaşmak amacıyla modele hem Varimax hem de Promax döndürme (rotation) yöntemlerini ayrı ayrı uygulamıştır. Promax döndürmesi sonucunda elde edilen "faktör korelasyon matrisi" incelendiğinde, faktörlerin birbiriyle 0,40 ile 0,65 arasında değişen, istatistiksel olarak anlamlı korelasyonlara sahip olduğu tespit edilmiştir.
Bu araştırma senaryosu ve faktör döndürme yöntemlerinin özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- Döndürme işlemi, başlangıç çözümlemesindeki %65'lik toplam açıklanan varyans oranını değiştirmez; ancak faktörler arası korelasyon yüksek olduğundan, faktörleri bağımsızlığa zorlayan (dik) Varimax yerine, faktörler arası ilişkiye izin veren (eğik) Promax yönteminin sonuçları yorumlanmalıdır.Answer
- BAraştırmacının Promax yerine Quartimax gibi bir eğik döndürme yöntemi kullanması, faktörlerin birbirinden tamamen bağımsız olmasını sağlayacak ve döndürme işlemi toplam varyansı %65'in üzerine çıkararak basit yapıyı güçlendirecektir.
- CVarimax döndürmesi eksenleri koruyarak faktörlerin birbiriyle yüksek düzeyde korelasyon göstermesine izin verdiğinden, araştırmacının modeli ayrıca Promax yöntemiyle test etmesine istatistiksel olarak gerek yoktur.
- DFaktörler arasında yüksek korelasyonların bulunması, hata terimlerini analize dâhil etmeyen Açımlayıcı Faktör Analizi yerine, yapıyı gizil (latent) değişkenler üzerinden açıklayan Temel Bileşenler Analizi'nin (TBA) uygulanmasını gerektirir.
- EPromax döndürmesi sonucunda faktörler arası ilişkiler ortaya çıktığı için, yeni hesaplanan özdeğerler doğrudan birer varyans yüzdesi olarak yorumlanmalı ve başlangıçtaki gibi korelasyon matrisinin izine (toplam değişken sayısına) bölünmemelidir.