Türkiye'nin Ekonomik Coğrafyası

Türkiye'de tarımsal verimliliği artırmak ve ürün desenini çeşitlendirmek amacıyla Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ve Konya Ovası Projesi (KOP) gibi büyük sulama yatırımları hayata geçirilmiştir. Bu projeler sayesinde, geçmişte su yetersizliği nedeniyle ekimi yapılamayan pek çok ürünün üretim alanı iç bölgelere doğru genişlemiştir.

Ancak bazı tarım ürünlerinin coğrafi dağılışı üzerinde sulama olanaklarından ziyade "termik kısıtlamalar" (düşük sıcaklıklar ve don olayı) temel sınırlayıcı faktördür.

Buna göre, aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisinin üretim alanının sulama olanaklarının artırılmasına rağmen İç Anadolu veya Doğu Anadolu gibi kış mevsiminin sert geçtiği bölgelere doğru genişlemesi beklenmez?

Türkiye'de bazı sanayi merkezleri, birden fazla kuruluş faktörünün (ham madde, ulaşım, pazar) farklı sanayi kolları üzerinde eş zamanlı etkili olduğu karma bir yapı sergiler. Bir sanayi merkezinde;

* Hinterlandın genişliği ve liman olanakları nedeniyle ham maddesi şehir dışından (Artvin-Murgul) gelen bir metalürji (bakır) tesisi,
* Yakın çevresindeki alüvyal ovaların sağladığı tarımsal potansiyele bağlı olarak gelişen ham madde endeksli bir tütün/sigara tesisi,
* Ham maddesinin (fosfat) büyük oranda ithal edilmesi nedeniyle liman ve ulaşım avantajına bağlı olarak kurulan bir gübre (kimya) tesisi,

aynı anda faaliyet göstermektedir. Bu özelliklerin tamamını bünyesinde barındıran sanayi merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de uygulanan bölgesel kalkınma planları; bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak adına farklı iktisadi modeller üzerine inşa edilmiştir. Bazı projeler, bölgenin "atıl kalmış doğal potansiyelini" (su, toprak, mera vb.) fiziksel altyapı yatırımlarıyla mobilize etmeyi hedeflerken; bazıları ise "miadını doldurmaya başlayan veya tek yönlü gelişmiş olan sanayi yapısını" modernize ederek sektörel çeşitliliği sağlamayı amaçlar.

Buna göre, aşağıda verilen kalkınma projelerinden hangisinin temel ekonomik çıkış noktası, diğerlerinden farklı olarak mevcut bir sanayi odağındaki "yapısal daralma riskini" yönetmektir?

Türkiye'de maden işleme tesislerinin (metalurji) kuruluş yeri belirlenirken hammaddeye yakınlık, enerji kaynağına yakınlık ve ulaşım (liman) olanakları gibi temel faktörler dikkate alınır. Bazı tesisler hammaddenin çıkarıldığı alanlara kurulurken, bazıları ise ağır tonajlı ürünlerin sevkiyatını kolaylaştırmak amacıyla liman kentlerine veya yüksek yakıt ihtiyacını karşılamak için enerji kaynağına yakın alanlara inşa edilmiştir.

Buna göre, aşağıda verilen maden işleme tesisi ve bu tesisin kuruluş yerinin belirlenmesindeki temel faktör eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Sanayide çeliğin sertleştirilmesinde, ampul filamanlarının yapımında ve özellikle yüksek ısıya dayanıklılığı nedeniyle uzay-havacılık teknolojilerinde hammadde olarak kullanılan stratejik madenlerden biridir. Türkiye'deki en önemli rezervleri Bursa - Uludağ çevresinde yoğunlaşmıştır. Bu özellikleri verilen yer altı kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayi tesislerinde ve elektrik üretiminde faydalanılan enerji kaynakları, doğal süreçlerde kendini yenileyebilme durumlarına göre iki ana gruba ayrılır. Buna göre; linyit, güneş, taş kömürü ve rüzgâr gibi kaynaklar değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisinde sadece yenilenemez (kullanıldıkça tükenen) enerji kaynakları bir arada verilmiştir?

Türkiye'de bölgeler arası ekonomik ve sosyal farklılıkları gidermek amacıyla hazırlanan bölgesel kalkınma projeleri, uygulandıkları yörenin mevcut kaynaklarına ve sektörel potansiyeline odaklanmaktadır. Bu bağlamda;

• Taş kömürü havzasındaki işletmeleri rehabilite ederek kârlı hâle getirmek,
• Demir-çelik sanayisindeki mevcut tesislerin modernizasyonunu sağlamak,
• Bölgedeki ekonomik yapıyı çeşitlendirmek amacıyla tarım, hayvancılık ve ormancılık faaliyetlerini desteklemek,
• Üretilen sanayi ürünlerinin uluslararası ticarete entegrasyonu için Filyos Limanı Projesi'ni hayata geçirmek

gibi temel amaçlar doğrultusunda planlanan bölgesel kalkınma projesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de iç ticaret, bölgeler arasındaki ekonomik etkileşimi ve mal akışını sağlayan en önemli unsurdur. Ülke genelinde iç ticaret hacminin oldukça yüksek olmasında bölgelerin coğrafi özellikleri, iklim çeşitliliği ve ekonomik uzmanlaşmaları temel rol oynamaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de iç ticaretin yoğun olarak gerçekleşmesine katkı sağlayan faktörler arasında gösterilemez?

Türkiye'nin enerji arz güvenliğini sağlamak ve enerji sepetini çeşitlendirmek amacıyla hayata geçirdiği nükleer güç santrali projelerinde (NGS) yer seçimi yapılırken birçok teknik ve güvenlik kriteri esas alınmıştır. Bu doğrultuda Mersin-Akkuyu ve Sinop sahalarının nükleer santral kurulumu için tercih edilmesinde aşağıdakilerden hangisinin temel belirleyici olduğu savunulabilir?

Türkiye'de demir-çelik sanayisinin tarihsel gelişimi ve mekânsal dağılışı incelendiğinde; ilk tesislerin (Karabük ve Ereğli) kuruluşunda enerji kaynağına (taş kömürü) yakınlık temel kriterken, daha sonra kurulan İskenderun ve İzmir gibi tesislerde ulaşım ve dış ticaret olanaklarının ön plana çıktığı görülür.

Günümüzde yeni kurulan modern demir-çelik tesislerinin (ark ocaklı tesisler) büyük oranda kıyı bölgelerinde ve liman şehirlerinde toplanmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

Türkiye'de tarım-sanayi entegrasyonu çerçevesinde, bazı ürünlerin üretim alanları ile işleme tesisleri arasındaki mesafe oldukça kısadır. Bu durum genellikle hammaddenin hasat edildikten sonra hızla bozulabilir olmasıyla (fiziksel özellikler) açıklanırken; bazı ürünlerde ekim alanının sınırlandırılması veya belirli merkezlerde toplanması, nakliye maliyetlerinden ziyade idari kararlar, kalite standardizasyonu ve pazar dengesi gibi faktörlerle ilişkilidir.

Buna göre, aşağıdaki ürünlerden hangisinin Türkiye'deki ekim alanının coğrafi dağılışı üzerinde, 'ürünün fiziksel özelliklerinden kaynaklanan işleme aciliyeti' (bozulma riski) temel belirleyici unsur değildir?

Türkiye'de ormanların coğrafi dağılışı, dikey kuşaklar oluşturması ve tür çeşitliliği üzerinde mutlak konum (enlem) ile göreceli konum (bakı, yükselti, nemlilik) faktörleri doğrudan etkilidir. Bu faktörlerin Türkiye'deki orman varlığı ve ağaç türleri üzerindeki etkileriyle ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Fırat ve Dicle nehirlerinin su potansiyelinden yararlanarak bölgedeki tarım alanlarını sulamaya açmayı, hidroelektrik enerjisi üretmeyi ve tarıma dayalı sanayiyi geliştirmeyi temel hedef olarak belirleyen; zamanla sosyoekonomik boyut kazanarak Türkiye'nin en büyük entegre bölgesel kalkınma projesi hâline gelen çalışma aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin iç bölgelerinde geniş alanlar kaplayan karasal iklim tipinde çiftçiler tarafından en çok yetiştirilen temel tarım ürünü buğdaydır.

Buğdayın ülkenin iç kesimlerinde bu kadar yaygın bir şekilde yetiştirilebilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kâğıt ve kereste gibi orman ürünleri sanayisine ait tesislerin büyük bir kısmının Batı Karadeniz (Zonguldak, Bartın, Kastamonu) illerinde yoğunlaşmış olması, bu tesislerin kuruluş yerinin belirlenmesinde öncelikle aşağıdaki faktörlerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

Bir ülkenin ekonomik kalkınma düzeyi, ticaretini yaptığı ürünlerin niteliği ile yakından ilişkilidir. Türkiye ekonomisi, sanayi tesislerinin çarklarını döndürebilmek ve günlük enerji ihtiyacını karşılayabilmek için belirli bir ürün grubunda dışa bağımlı bir yapı sergiler. Yurt dışına satılan ürünlerde ise yüksek katma değerli işlenmiş sanayi malları ön plana çıkmaktadır.

Bu ekonomik dinamikler göz önüne alındığında, Türkiye'nin yurt dışından satın aldığı (ithal ettiği) ürünler arasında en büyük gidere sahip olan grup ile yurt dışına satışında (ihracatında) en fazla gelir getiren sektör sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

Türkiye'deki yörelerin sahip olduğu farklı doğal ve beşerî potansiyeller, onlara yönelik hazırlanan kalkınma projelerinin temel amaçlarını belirlemiştir. Geçmişten günümüze madencilik faaliyetleriyle ön plana çıkan bir yöremizde, zamanla taş kömürü çıkarma maliyetlerinin yükselmesi ve demir-çelik tesislerindeki istihdamın daralması yeni bir planlamayı gerektirmiştir.

Söz konusu yörenin ekonomisini maden bağımlılığından kurtararak tarım, ormancılık ve imalat sanayisi gibi yeni alanlara yönlendirmeyi amaçlayan bölgesel kalkınma projesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin dış ticaret verileri incelendiğinde, yurt içinde üretimi yapılan bazı tarım ürünleri ve madenlerin; artan iç talebi karşılayamaması, sanayi tesislerinin ham madde ihtiyacı veya 'Dâhilde İşleme Rejimi' kapsamında işlenip mamul madde olarak tekrar ihraç edilmesi amacıyla yüksek tonajlarda ithal edildiği görülmektedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin üretimini yaptığı hâlde dışarıdan önemli miktarda ithal ettiği (dış alım yaptığı) bu ürünlere örnek olarak gösterilemez?

Türkiye’de tarımsal üretimin büyük bir kısmı doğal koşullara bağlı olarak gerçekleştirilse de bazı ürünlerde modern yöntemler ve sulama olanakları sayesinde doğaya olan bağımlılık daha düşüktür. Bu durum, söz konusu ürünlerin yıllık üretim miktarlarındaki dalgalanmaların daha az olmasını ve üretimin daha istikrarlı bir seyir izlemesini sağlar.

Buna göre, aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisinin yıllık üretim miktarındaki değişimlerde, iklim koşullarındaki kararsızlıkların etkisi diğerlerine göre daha azdır?

Türkiye'de yürütülen bölgesel kalkınma projelerinden biri olan Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi (YHGP); Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerini kapsamaktadır. Akarsu havzası bazlı hazırlanan bu projenin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?