Examkin

Türkiye'de Enerji Kaynakları

98 soru

Soru 61Soru →

Türkiye'nin jeolojik oluşum süreci ve arazi yapısı göz önüne alındığında, yerli rezervler bakımından oldukça zengin olan ve ülkenin hemen her coğrafi bölgesinde yatakları bulunan enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Linyit

Cevap

Türkiye'de en yaygın bulunan ve rezervi yüksek olan enerji kaynağı linyittir.
Linyit, Türkiye'nin ana iskeletinin oluştuğu Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) meydana gelmiş bir kömür türüdür. Bu nedenle ülkemizin yedi coğrafi bölgesinde de linyit yatakları mevcuttur ve termik santrallerde enerji üretimi için en yaygın kullanılan yerli kaynaktır.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'nin baskın jeolojik zamanını belirlemek.
Türkiye arazisinin büyük bir kısmı 3.3. jeolojik zamanın (Tersiyer) sonları ve 4.4. jeolojik zamanın (Kuvaterner) başlarında oluşmuştur.
Bir madenin veya enerji kaynağının yaygınlığı, oluştuğu dönem ile ülkenin ana jeolojik karakterinin uyumuna bağlıdır.
2
Seçeneklerdeki kaynakların oluşum zamanlarını karşılaştırmak.
Linyit 3.3. zamanda oluşurken, taş kömürü 1.1. zamanda oluşmuştur.
Linyit oluşumu Türkiye'nin genel jeolojik yaşıyla örtüştüğü için her bölgede (Ege, Marmara, İç Anadolu, Doğu Anadolu vb.) linyit yataklarına rastlanır.
3
Dışa bağımlılık ve bölgesel kısıtlılık durumunu kontrol etmek.
Doğalgaz ve petrol büyük oranda ithal edilir; taş kömürü ve petrol sadece belirli bölgelerde (Zonguldak ve Güneydoğu Anadolu) bulunur.
Soru kökünde belirtilen 'her coğrafi bölgede yaygın bulunma' kriterini sadece linyit karşılamaktadır.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Zamanları ve Maden İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç oluşumlu' bir ülke olduğunu ve arazisinin çoğunun 3. Jeolojik Zaman'da şekillendiğini düşünün.
2
Ege'de Soma, Doğu Anadolu'da Afşin-Elbistan gibi çok farklı bölgelerdeki termik santrallerin hangi yakıtla çalıştığını hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Farklı linyit yataklarını (Soma, Tunçbilek, Yatağan, Afşin-Elbistan) harita üzerinde çalışarak bu yaygınlığı görselleştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 62Soru →

Türkiye'de termik santrallerin lokasyon tercihlerinde 'hammaddeye yakınlık' en temel faktörlerden biridir. Özellikle kalorisi düşük ve nakliye maliyeti yüksek olan yerli linyit yataklarının bulunduğu alanlarda bu durum belirgindir. Ancak bazı büyük kapasiteli termik santraller, enerji arz güvenliğini sağlamak amacıyla farklı bir stratejiyle, yerli yataklar yerine ithal kaynakların kullanımına ve soğutma suyu ihtiyacına bağlı olarak kıyı kuşağında konumlandırılmıştır.

Buna göre, aşağıdaki termik santrallerden hangisinin kuruluş yerinin belirlenmesinde hammadde kaynağına yakınlık ilkesi gözetilmemiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sugözü (Adana)

Cevap

Adana'da yer alan Sugözü Termik Santrali, kuruluş yerinin belirlenmesinde hammadde kaynağına yakınlığın gözetilmediği seçenektir.
Sugözü Termik Santrali (Adana), enerji kaynağı olarak yerli linyit yataklarını değil, gemilerle getirilen 'ithal kömürü' kullanmaktadır. Bu nedenle santral maden sahalarına yakın bir yere değil, kömürün limana ulaşımı ve soğutma suyu ihtiyacının kolay karşılanması için kıyı şeridine kurulmuştur. Bu durum, sanayide kuruluş yeri seçiminde 'ulaşım' ve 'su kaynakları' faktörlerinin 'hammaddeye yakınlık' faktörünün önüne geçtiğini gösterir.

Adım Adım Çözüm

1
Termik santrallerin yer seçim kriterlerini analiz et.
Linyit santralleri düşük kalori ve yüksek taşıma maliyeti nedeniyle madene yakın kurulur; ithal kömür santralleri ise limanlara kurulur.
Türkiye'deki termik santrallerin coğrafi dağılım mantığını anlamak için gereklidir.
2
Seçeneklerdeki santrallerin yakıt türlerini belirle.
Yatağan, Çayırhan, Orhaneli ve Tunçbilek linyit ile çalışırken; Sugözü (İskenderun/Yumurtalık) ithal kömür ile çalışır.
Yakıt türü, santralin neden orada olduğunu açıklar.
3
Hammadde bağımlılığını kontrol et.
Yerli linyit kullananlar hammaddeye bağımlıdır; ithal kömür kullananlar dış kaynaklı olduğu için ulaşıma (liman) bağımlıdır.
Soruda sorulan 'gözetilmemiştir' ifadesine yanıt bulmak için son ayrımdır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de termik santrallerin yer seçiminde hammaddeye yakınlık (Linyit) vs. Ulaşım/Su (İthal Kömür/Doğal Gaz) ayrımı.

İpuçları

1
Seçeneklerdeki santrallerin hangi tür kömür (yerli linyit mi, ithal taş kömürü mü) kullandığını düşünün.
2
Linyit taşınması zor bir yakıttır; bu yüzden fabrikalar madenin yanına kurulur. İthal edilen yakıtlar ise limana ihtiyaç duyar.
3
Adana'daki santral, yurt dışından gelen yüksek kalorili kömürü kullanır. Bu kömür gemilerle geldiği için santral kıyıdadır.

Daha Fazla Pratik

Zonguldak'taki Çatalağzı Termik Santrali ile Eren (ZETES) santralini karşılaştırın; biri yerli taş kömürüne (hammadde) dayanırken diğeri ithal kömüre (ulaşım) dayanır.

Alternatif Yöntem

Santrallerin yakıt türlerine göre gruplandırma yöntemi: A, B, D ve E seçenekleri 'Linyit' grubu iken, C seçeneği 'İthal Kömür' grubundadır. Yer seçimi mantığı yakıta göre değiştiği için farklı grupta olan cevap olur.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 63Soru →

Türkiye'nin 2053 Net Sıfır Emisyon vizyonu ve Ulusal Enerji Planı hedefleri doğrultusunda, yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik şebekesindeki payını artırmak ve kesintili üretim sorununu aşmak için 'Birleşik (Hibrit) Enerji Santralleri' modeli stratejik bir öncelik haline gelmiştir. Bu enerji üretim modelinin Türkiye'deki coğrafi temelleri, bölgesel uygulamaları ve teknik özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğu Anadolu'nun yüksek rakımlı platolarında hava sıcaklıklarının düşük olması, fotovoltaik (güneş) panellerinin çalışma verimini düşürdüğünden, bölgedeki baraj gölleri üzerinde hibrit yatırım yapılması ekonomik açıdan verimsiz kabul edilmektedir.

Cevap

Doğu Anadolu'nun yüksek rakımlı platolarında hava sıcaklığının düşük olmasının güneş paneli verimini düşürdüğü ve bu nedenle yatırımların verimsiz olduğu ifadesi yanlıştır.
Doğu Anadolu'nun yüksek rakımı ve düşük hava sıcaklıkları güneş panelleri için bir dezavantaj değil, avantajdır. Fotovoltaik hücreler düşük sıcaklıklarda daha stabil ve yüksek verimle enerji üretirler. Ayrıca Doğu Anadolu'nun güney kesimleri (Bingöl, Elazığ, Malatya gibi) Türkiye'nin en yüksek güneşlenme sürelerine sahip alanları arasındadır. Bu nedenle bölgedeki devasa baraj gölleri üzerine kurulan hibrit tesisler (Örn: Aşağı Kaleköy HES + GES) hem teknik hem de ekonomik açıdan oldukça verimlidir.

Adım Adım Çözüm

1
Hibrit santral kavramını analiz etme
Hibrit santraller, mevcut bir üretim tesisine farklı bir kaynağın (HES+GES, RES+GES vb.) eklenmesidir.
Soru, bu modelin Türkiye'deki coğrafi ve teknik mantığını sorgulamaktadır.
2
Bölgesel uygulamaları (Bingöl - Aşağı Kaleköy) değerlendirme
Türkiye'nin en büyük hibrit santrali Bingöl'dedir ve HES ile GES'in birleşimidir.
Doğu Anadolu'nun potansiyelinin yüksek olduğunu teyit eder.
3
Sıcaklık ve güneş paneli verimi ilişkisini inceleme
Fotovoltaik paneller soğuk havada daha verimli çalışır; aşırı sıcaklık yarı iletkenlerin direncini artırarak verimi düşürür.
Seçenekteki 'soğuk hava verimi düşürür' iddiasının bilimsel olarak yanlış olduğunu kanıtlar.
4
Yanlış yargıyı belirleme
Doğu Anadolu'daki hibrit yatırımların verimsiz olduğu iddiası hem coğrafi gerçeklerle (güneşlenme süresi) hem de teknik verilerle (sıcaklık-verim ilişkisi) çelişmektedir.
Doğru cevaba ulaşılır.

Anahtar Kavram

Enerji üretiminde hibrit sistemlerin teknolojik verimliliği ve coğrafi dağılım mantığı

İpuçları

1
Hibrit santrallerde amaç, güneşin olmadığı zamanlarda rüzgarın veya suyun, suyun azaldığı dönemlerde ise güneşin üretimi desteklemesidir.
2
Güneş panellerinin (PV) verimliliği ile hava sıcaklığı arasındaki ilişkiyi düşünün. Paneller sıcak bir çölde mi yoksa soğuk ama güneşli bir yaylada mı daha iyi çalışır?
3
Doğu Anadolu (Bingöl, Elazığ) Türkiye'nin en büyük barajlarına ev sahipliği yapar ve bu barajlar şu an Türkiye'nin en büyük hibrit enerji projelerine dönüştürülmektedir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin hidroelektrik potansiyelinin mevsimsel dalgalanmalarını ve bu dalgalanmaların doğal gaz ithalatı üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Mantıksal eleme yöntemi: Şıklarda verilen Bingöl örneği ve yüzer GES'lerin buharlaşmayı önlemesi gibi güncel bilgiler coğrafya derslerinde sıkça vurgulanan 'stratejik enerji' başlıklarıdır. Sıcaklık-verim ters ilişkisi ise konunun en 'ayırt edici' teknik bilgisidir.
Tahmini Süre:3m 0s
Soru 64Soru →

Türkiye, jeotermal enerji potansiyeli bakımından Avrupa'nın lider, dünyanın ise sayılı ülkelerinden biridir. Ancak bu potansiyelin kullanım biçimi bölgeler arasında belirgin farklılıklar gösterir. Aydın, Denizli ve Manisa gibi illerde jeotermal kaynaklardan büyük ölçüde elektrik enerjisi (JES) elde edilirken; Afyonkarahisar, Kırşehir, Balıkesir ve Ağrı gibi illerde bu kaynaklar daha çok konut ısıtması, termal turizm ve modern seracılık faaliyetlerinde değerlendirilmektedir. Bu durum, jeotermal kaynakların kullanımı ile ilgili aşağıdaki coğrafi ve teknik gerçeklerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kaynaktan elde edilen akışkanın sıcaklık ve basınç (entalpi) değerinin, elektrik üretimi için gereken teknik eşiğin altında veya üstünde olması

Cevap

Jeotermal kaynakların kullanım amacını belirleyen temel faktör, kaynaktan elde edilen akışkanın sıcaklık ve basınç değeridir (entalpi).
Jeotermal kaynaklar sıcaklıklarına göre sınıflandırılır. Yüksek sıcaklıklı kaynaklar (yüksek entalpi) buhar gücüyle elektrik üretimine uygunken, düşük ve orta sıcaklıklı kaynaklar konut ısıtması, sera ısıtması veya kaplıca turizmi gibi alanlarda doğrudan kullanılır. Batı Anadolu'nun aktif fay hatları daha yüksek sıcaklıklı verilere imkan tanıdığı için JES yatırımları burada yoğunlaşmıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Verilen illerin kullanım amaçlarını analiz et.
Ege Bölgesi (Aydın, Denizli) elektrik odaklıyken, diğer bölgeler (Afyon, Kırşehir, Ağrı) ısıtma ve turizm odaklıdır.
Bölgeler arasındaki jeolojik yapı farkının enerji çıktısına etkisini anlamak gerekir.
2
Jeotermal elektrik üretimi için gerekli fiziksel şartları hatırla.
Türbinleri döndürecek yüksek basınçlı buhar için akışkan sıcaklığının genellikle 150∘C150^\circ C üzerinde olması gerekir.
Düşük sıcaklıktaki su, türbinleri döndürecek kinetik enerjiyi (buharı) sağlayamaz.
3
Türkiye'nin tektonik yapısıyla sıcaklık dağılımını ilişkilendir.
Batı Anadolu graben sistemleri daha derin ve yüksek sıcaklıklı kaynaklar sunarken, iç kesimlerdeki kaynaklar genellikle orta/düşük sıcaklıktadır.
Bu durum kullanım amacındaki coğrafi farklılığın temel nedenidir.

Anahtar Kavram

Jeotermal Enerjide Entalpi ve Kullanım Çeşitliliği

İpuçları

1
Bir termik santralde veya JES'te elektrik üretmek için türbinleri döndürecek neye ihtiyaç vardır?
2
Sıcak suyun her derecesiyle elektrik üretilebilir mi, yoksa suyun buharlaşması için belirli bir sıcaklık eşiği mi gerekir?
3
Batı Anadolu'daki graben sahaları Türkiye'nin en yüksek sıcaklıklı jeotermal akışkanlarına ev sahipliği yapar.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki ilk jeotermal santralin (Denizli-Sarayköy) yer seçimini ve bu bölgenin tektonik özelliklerini inceleyiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 65Soru →

Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alan genç ve tektonik bakımdan aktif bir ülke olması nedeniyle jeotermal enerji potansiyeli bakımından dünya genelinde ilk sıralarda yer almaktadır. Özellikle Batı Anadolu'daki graben sahaları, yüksek sıcaklıktaki akışkan kapasitesiyle elektrik enerjisi üretimine (Jeotermal Elektrik Santralleri - JES) en uygun bölgeleri oluşturmaktadır. Ancak bu santrallerin işletilmesi sürecinde, kaynağın jeolojik yapısından kaynaklanan bazı karakteristik özellikler ve çevresel kısıtlamalar ön plana çıkmaktadır.

Buna göre, Türkiye'nin jeotermal enerji potansiyeli ve santral işletmeciliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Türkiye'nin jeotermal kurulu gücünün en yüksek olduğu illerin (Aydın, Denizli, Manisa) bu potansiyele sahip olması, bu illerin Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) üzerindeki ana kırık kuşağında yer almasıyla açıklanır.

Cevap

Türkiye'nin jeotermal kurulu gücünün en yüksek olduğu illerin Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) üzerinde olduğunu belirten ifade yanlıştır; çünkü bu iller Batı Anadolu graben sistemlerinde yer almaktadır.
Doğru yanıt olan seçenek, Türkiye'nin jeotermal enerji devleri olan Aydın, Denizli ve Manisa illerini yanlış bir fay sistemi ile ilişkilendirmiştir. Bu iller Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) üzerinde değil, Batı Anadolu'nun graben sistemleri üzerinde yer almaktadır. KAF, Türkiye'nin kuzeyinden geçerken; Ege Bölgesi'ndeki kırıklı yapı ayrı bir tektonik rejim olan horst-graben sistemini oluşturur.

Adım Adım Çözüm

1
Jeotermal santrallerin coğrafi dağılımını analiz et.
Türkiye'de jeotermal elektrik üretiminin %90'ından fazlası Aydın, Denizli ve Manisa illerinde yoğunlaşmıştır.
Yüksek sıcaklıklı jeotermal akışkanların elektrik üretimine uygun olduğu ana sahalar Batı Anadolu'dadır.
2
Bölgedeki tektonik yapıyı sorgula.
Söz konusu iller, Batı Anadolu graben sistemleri (Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Gediz grabenleri) üzerinde yer alır.
Graben sistemleri, yer kabuğunun inceldiği ve fay hatlarının derinlere inerek sıcak su sirkülasyonuna izin verdiği alanlardır.
3
Fay hatlarının yerini karşılaştır.
Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Saros Körfezi'nden başlayıp Doğu Anadolu'ya kadar uzanan kuzey kuşaktadır; Ege Bölgesi bu hattın kapsamında değildir.
Ege Bölgesi'ndeki kırıklı yapı Batı Anadolu Fay Sistemi (BAF) olarak adlandırılır.

Anahtar Kavram

Jeotermal Enerji ve Tektonik İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin üç büyük fay hattını (KAF, DAF, BAF) ve geçtikleri bölgeleri düşünün.
2
Ege Bölgesi'ndeki Horst-Graben sistemleri hangi fay kuşağına aittir? Kuzey Anadolu'ya mı yoksa Batı Anadolu'ya mı?
3
Aydın ve Denizli gibi iller Türkiye'nin batısındadır. KAF ise Karadeniz'e paralel bir yay çizer. Bu mekansal çelişki cevabı bulmanızı sağlayacaktır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin linyit yakıtlı termik santrallerinin yer seçimi ile jeotermal santrallerin yer seçimi arasındaki ortak paydayı (enerji kaynağına yakınlık) araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Harita üzerinde eleme yöntemi: Ege Bölgesi'ndeki jeotermal santralleri ile KAF'ın geçtiği illeri (Bolu, Çankırı, Amasya, Tokat vb.) zihninizde eşleştirin; örtüşmediğini göreceksiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 66Soru →

Türkiye'deki enerji santrallerinde faydalanılan kaynaklar, doğada kendini kısa sürede yenileyebilme özelliklerine göre 'tükenen (yenilenemez)' ve 'tükenmeyen (yenilenebilir)' olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla bir yenilenemez ve bir yenilenebilir enerji kaynağı doğru olarak verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Linyit – Güneş

Cevap

Linyit ve Güneş kaynaklarının birlikte verildiği eşleştirme
Linyit, jeolojik dönemlerde oluşmuş fosil kökenli ve kullanıldıkça tükenen (yenilenemez) bir kaynaktır. Güneş ise doğada sürekli var olan ve tükenmeyen (yenilenebilir) bir enerji kaynağıdır. Soru kökünde istenen 'Yenilenemez - Yenilenebilir' sıralaması tam olarak bu eşleştirmede sağlanmıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki 'yenilenemez' ve 'yenilenebilir' kavramlarının özelliklerini hatırlamak.
Yenilenemez kaynaklar fosil kökenlidir ve zamanla tükenir (kömür, petrol vb.). Yenilenebilir kaynaklar ise doğada sürekli var olan döngülere dayanır (güneş, rüzgâr vb.).
Seçeneklerdeki kaynakları doğru sınıflandırabilmek için temel tanımların bilinmesi gerekir.
2
Seçeneklerde ilk sırada yer alan kaynağın 'yenilenemez' (tükenen) olup olmadığını kontrol etmek.
Linyit ve taş kömürü yenilenemez kaynaklardır. Rüzgâr yenilenebilir bir kaynaktır. Bor ise bir madendir.
Soruda ilk olarak yenilenemez kaynağın bulunması istenmiştir.
3
Seçeneklerde ikinci sırada yer alan kaynağın 'yenilenebilir' (tükenmeyen) olup olmadığını kontrol etmek.
Güneş ve rüzgâr yenilenebilir kaynaklardır. Petrol ve taş kömürü ise yenilenemez kaynaklardır.
Sorudaki eşleştirmenin ikinci parçasını doğrulamak için gereklidir.
4
Hem kaynak türünü hem de istenen sırayı (Yenilenemez - Yenilenebilir) sağlayan seçeneği belirlemek.
Linyit (yenilenemez) ve Güneş (yenilenebilir) eşleştirmesi istenen kurala tam olarak uymaktadır.
Doğru cevaba ulaşmak için tüm koşulların sağlandığından emin olunmalıdır.

Anahtar Kavram

Yenilenebilir ve Yenilenemez Enerji Kaynakları Sınıflandırması

İpuçları

1
Doğada jeolojik süreçlerle oluşup yer altından çıkarılan kaynaklar zamanla tükendiği için 'yenilenemez', doğal döngülerle sürekli var olan kaynaklar ise 'yenilenebilir' olarak adlandırılır.
2
Linyit, petrol ve taş kömürü gibi fosil yakıtlar kullanıldıkça tükenir. Güneş, rüzgâr ve su ise sürekli kendini yeniler.
3
Soruda sizden eşleştirmenin sırasıyla 'Önce tükenen, sonra tükenmeyen' şeklinde olması istenmektedir. Bor gibi rezervlerin maden olduğunu, doğrudan enerji kaynağı olarak sınıflandırılmadığını unutmayın.
Tahmini Süre:45s
Soru 67Soru →

Türkiye'nin enerji ihtiyacının karşılanmasında hem doğada kendiliğinden yenilenebilen hem de kullanıldıkça tükenen (yenilenemez) kaynaklar kullanılmaktadır. Ayrıca ülke ekonomisinde enerji kaynakları ile sanayi hammaddesi olan madenlerin kullanım alanları birbirinden farklılık gösterir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de elektrik enerjisi üretiminde kullanılan yenilenemez (fosil) kaynaklara örnek olarak gösterilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Linyit

Cevap

Türkiye'de elektrik üretiminde kullanılan ve kullanıldıkça tükenen yenilenemez kaynak linyittir.
Linyit, Üçüncü Jeolojik Zaman'da oluşmuş fosil bir yakıttır. Fosil yakıtların oluşumu milyonlarca yıl sürdüğü için kullanıldıkça tükenirler ve 'yenilenemez enerji kaynağı' olarak sınıflandırılırlar. Türkiye'de linyit yatakları yaygındır ve termik santrallerde elektrik üretiminde yoğun olarak kullanılmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki maddelerin enerji kaynağı mı yoksa maden mi olduğunu belirle.
Linyit, güneş ve rüzgâr enerji kaynağıdır; bor ise bir madendir.
Madenler ile elektrik üretiminde kullanılan enerji kaynaklarını birbirinden ayırmak gerekir.
2
Enerji kaynaklarını yenilenebilir ve yenilenemez olarak sınıflandır.
Güneş ve rüzgâr yenilenebilir (tükenmeyen) kaynaklardır. Linyit ise fosil kökenli olduğu için yenilenemez (tükenen) bir kaynaktır.
Soru bizden elektrik üretiminde kullanılan 'yenilenemez' kaynağı bulmamızı istemektedir.

Anahtar Kavram

Yenilenebilir ve Yenilenemez Enerji Kaynakları Ayrımı

İpuçları

1
Yenilenemez kaynaklar, doğada sınırlı miktarda bulunan ve yer altında milyonlarca yılda oluşan fosil yakıtlardır.
2
Güneş ve rüzgâr doğada sürekli bulunduğu için 'yenilenebilir' kabul edilir. Soruda bizden tükenen bir kaynak isteniyor.
3
Bor bir madendir. Elektrik üretiminde yakıt olarak kullanılan, Türkiye'de rezervi en yaygın olan fosil kaynak linyittir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki başlıca linyit çıkarım alanlarını (Afşin-Elbistan, Soma, Tunçbilek gibi) ve bu alanlardaki termik santralleri harita üzerinden incelemeniz faydalı olacaktır.
Tahmini Süre:45s
Soru 68Soru →

Türkiye'nin jeolojik oluşum süreci ve aktif tektonik yapısı göz önüne alındığında, ülkemizdeki jeotermal enerji kaynaklarının dağılımı ve özellikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Atmosferik koşullara bağlı bir kaynak olduğu için kış aylarındaki aşırı düşük sıcaklıklar ve don olayları üretim verimliliğini ciddi oranda düşürür.

Cevap

Jeotermal enerji atmosferik koşullardan etkilenmez; yerin derinliklerinden gelen iç kuvvete dayalı bir kaynaktır.
Doğru cevap, jeotermal enerjinin atmosferik koşullara bağlı olarak verimliliğinin değiştiğini iddia eden seçenektir. Jeotermal enerji, yer kabuğunun derinliklerindeki ısıya dayalı olduğu için rüzgâr, güneş veya yağış rejimi gibi dış faktörlerden bağımsızdır. Yıl boyu sabit verimle çalışabilmesi, bu kaynağın en önemli avantajlarından biridir.

Adım Adım Çözüm

1
Enerji kaynağının kökenini belirleyin.
Jeotermal enerji, yer kabuğunun altındaki magmanın ısısından beslenen bir kaynaktır.
Kaynağın dış faktörlere mi (iklim) yoksa iç faktörlere mi (jeoloji) bağlı olduğunu anlamak gerekir.
2
Dış etkenlerin (iklim) enerji üretimi üzerindeki etkisini analiz edin.
Güneş, rüzgâr ve hidroelektrik enerji hava durumuna bağlıyken, jeotermal enerji 365365 gün kesintisiz üretim yapabilir.
Seçeneklerdeki iklimle ilişkilendirme hatasını tespit etmek için bu ayrım kritiktir.
3
Türkiye'nin jeolojik yapısı ile eşleştirme yapın.
Türkiye genç oluşumlu olduğu için fay hatları yaygındır, bu da jeotermal potansiyeli artırır.
Doğru seçenekleri eleyerek yanlış olan yargıya ulaşılır.

Anahtar Kavram

Jeotermal Enerji ve Jeolojik Yapı İlişkisi

İpuçları

1
Enerji kaynaklarını 'iklime bağlı olanlar' ve 'iklimden bağımsız olanlar' şeklinde ikiye ayırmayı deneyin.
2
Güneş bulutluluktan, rüzgâr hava akımından, hidroelektrik yağıştan etkilenir. Peki yerin altındaki sıcak su neyden etkilenir?
3
Jeotermal enerji kökenini magmadan alır. Magma sıcaklığı, dışarıdaki hava sıcaklığına göre değişim gösterir mi?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki ilk jeotermal santral olan Denizli-Sarayköy santralinin kuruluş nedenini ve Batı Anadolu'daki diğer santrallerin yerlerini harita üzerinden inceleyiniz.

Alternatif Yöntem

Jeolojik kökenli kaynaklar (linyit, taş kömürü, jeotermal) ile klimatolojik kökenli kaynakları (güneş, rüzgâr, su) gruplandırarak soruyu daha hızlı çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 69Soru →

Türkiye'de güneş enerjisinden elektrik üretme potansiyeli; güneşlenme süresinin uzunluğu ve bulutluluk oranının düşüklüğü ile doğru orantılıdır. Bulutluluk oranının yıl boyunca yüksek olduğu, her mevsimin yağışlı geçtiği alanlarda bu enerji kaynağından yararlanma verimliliği en düşük seviyededir.

Buna göre, Türkiye'nin iklim özellikleri ve güneşlenme süreleri dikkate alındığında aşağıdaki alanların hangisinde güneş enerjisi potansiyeli en düşüktür?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğu Karadeniz Bölümü

Cevap

Doğu Karadeniz Bölümü, bulutluluk oranının en yüksek ve güneşlenme süresinin en az olduğu yer olması nedeniyle potansiyelin en düşük olduğu alandır.
Güneş enerjisi verimliliği doğrudan gökyüzünün kapalılık süresi (bulutluluk) ile ilgilidir. Doğu Karadeniz Bölümü, Türkiye'nin en nemli ve en çok yağış alan yeri olarak güneşlenme süresinin en kısa olduğu alandır. Bu durum, güneş enerjisinden elektrik üretimini ekonomik ve verimli olmaktan uzaklaştırır.

Adım Adım Çözüm

1
Güneş enerjisi potansiyelini belirleyen temel kriterleri analiz et.
Güneş enerjisi potansiyeli bulutluluk ile ters, güneşlenme süresi ile doğru orantılıdır.
Güneş panellerinin verimli çalışması için gökyüzünün açık (bulutsuz) olması gerekir.
2
Türkiye'nin iklim bölgelerindeki bulutluluk durumunu karşılaştır.
Karadeniz ikliminde bulutluluk her mevsim fazlayken, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da çok düşüktür.
Yağış rejiminin düzenli olması Karadeniz'de güneşli gün sayısını kısıtlar.
3
Verilen seçenekler arasında en bulutlu ve en az güneşlenen yeri tespit et.
Doğu Karadeniz Bölümü en düşük potansiyele sahiptir.
Yıllık güneşlenme süresi burada yaklaşık 17501750 saatken, güneyde 30003000 saati aşmaktadır.

Anahtar Kavram

Güneşlenme Süresi ve Bulutluluk İlişkisi

İpuçları

1
Güneş panellerinin çalışması için güneş ışığının bulutlar tarafından engellenmemesi gerekir.
2
Türkiye'de her mevsim yağışlı olan ve gökyüzünün en çok kapalı olduğu bölgeyi düşünün.
3
Güneşlenme süresinin yıllık 20002000 saatin altında olduğu tek kıyı kuşağımız Karadeniz'dir.

Daha Fazla Pratik

Güneş enerjisi potansiyeli ile güneş enerjisi santrallerinin (GES) mevcut dağılımı arasındaki farkı (iletim hatları ve talep odağı) inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Harita bilgisi kullanarak; Türkiye'de kuzeyden güneye gidildikçe genel olarak güneş enerjisi potansiyelinin arttığını, Karadeniz kıyı kuşağının ise bu durumun istisnası olarak en düşük seviyede kaldığını hatırlayabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 70Soru →

Türkiye'de sürdürülebilir bir kalkınma sağlamak amacıyla, doğada tükenmeyen ve çevreye zarar vermeyen yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımlar hızlandırılmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu özelliklere sahip (yenilenebilir) enerji kaynaklarından biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Linyit

Cevap

Doğada tükenmeyen ve çevre dostu olan yenilenebilir kaynaklar grubunda yer almayan enerji kaynağı linyittir.
Linyit, jeolojik devirlerde oluşmuş organik tortul bir kayaçtır ve fosil yakıtlar grubunda yer alır. Yandığında çevreye zarar verir ve kullanıldıkça tükenen (yenilenemez) bir enerji kaynağıdır. Güneş, rüzgâr ve jeotermal ise doğadaki süreçlerle kendini sürekli yenileyebilen alternatif kaynaklardır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru metnindeki temel kavramı belirle.
Soruda 'doğada tükenmeyen ve çevreye zarar vermeyen' yani 'yenilenebilir' enerji kaynakları vurgulanmaktadır.
Doğru yanıtı bulmak için seçeneklerdeki kaynakların yenilenebilir mi yoksa yenilenemez (fosil) mi olduğunu sınıflandırmak gerekir.
2
Seçeneklerdeki enerji kaynaklarını sınıflandır.
Güneş, rüzgâr ve jeotermal yenilenebilir; linyit ise yenilenemez (tükenebilir) kaynaklardır.
Farklı özellik gösteren kaynağı tespit etmek.
3
Sorunun 'değildir' ifadesine uyan seçeneği işaretle.
Yenilenebilir olmayan enerji kaynağı linyit olarak belirlenir.
Linyit bir kömür türüdür, yakıldığında karbon emisyonu oluşturur ve doğada sınırlı rezerve sahiptir.

Anahtar Kavram

Yenilenebilir ve Yenilenemez Enerji Kaynaklarının Sınıflandırılması

İpuçları

1
Yenilenebilir enerji kaynakları, doğada kendiliğinden var olan ve biz onları kullandıkça bitmeyen kaynaklardır.
2
Kömür, petrol, doğal gaz gibi fosil yakıtlar yer altından maden olarak çıkarılır, yakıldığında doğaya zarar verir ve rezervleri zamanla tükenir.
3
Seçeneklerdeki kaynaklardan üç tanesi doğal döngülere (güneş ışınları, hava akımları, yer altı sıcak suları) dayanırken, bir tanesi yer altından çıkarılan bir kömür türüdür.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de linyitle çalışan başlıca termik santrallerin (Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan vb.) harita üzerindeki dağılışlarını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Aklınıza kaynakların elde ediliş şekillerini getirin: Güneş panelleri, rüzgâr türbinleri ve sıcak su tesisleri doğayla uyumlu çalışır. Ancak maden ocaklarından çıkarılıp termik santrallerde yakılan kaynaklar çevre dostu değildir.
Tahmini Süre:45s
Soru 71Soru →

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki Şırnak ve çevresinde yoğunlaşan, bölgedeki termik santralde elektrik üretimi amacıyla kullanılan "asfaltit" enerji kaynağı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Petrolün yer altında zamanla katılaşmasıyla oluşan, linyite oranla daha yüksek kalori değerine sahip bir kaynaktır.

Cevap

Asfaltit, petrol türevi olan katı bir yakıttır ve linyite göre daha yüksek enerji değerine sahiptir.
Doğru seçenek, asfaltitin petrol türevi bir katı yakıt olduğunu ve linyite göre daha yüksek kalori değerine sahip olduğunu belirten ifadedir. Türkiye'de bu kaynağa dayalı tek termik santral Şırnak-Silopi'de bulunmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Asfaltit kaynağının jeolojik kökenini belirlemek.
Asfaltitin, yer altındaki petrolün katılaşmasıyla oluşan bir 'bitümlü' madde (petrol türevi) olduğu sonucuna varılır.
Kaynağın oluşum sürecini bilmek, onu diğer kömür türlerinden ayırt etmeyi sağlar.
2
Kaynağın kalori değerini ve Türkiye'deki konumunu analiz etmek.
Silopi (Şırnak) bölgesinde yoğunlaştığı ve linyite göre daha verimli olduğu tespit edilir.
Linyit 3.3. Jeolojik Zaman ürünü iken asfaltit farklı bir oluşuma sahiptir ve kalori bakımından daha üstündür.
3
Verilen seçenekleri kaynağın özelliklerine göre elemek.
Petrol türevi ve yüksek kalorili olduğunu belirten seçenek doğrulanır.
Diğer seçeneklerin taş kömürü, linyit veya yenilenebilir kaynaklar gibi farklı kategorilere ait olduğu görülür.

Anahtar Kavram

Asfaltit: Oluşumu, Özellikleri ve Dağılımı

İpuçları

1
Bu kaynak Türkiye'de sadece Güneydoğu Anadolu'da, özellikle Şırnak-Silopi çevresinde çıkarılmaktadır.
2
Asfaltit bitkisel kökenli bir kömür değil, petrol kökenli katı bir yakıttır.
3
Linyite göre daha yüksek kalorili olması, onu elektrik üretimi için verimli bir yerli kaynak yapar.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki diğer termik santrallerin (Çatalağzı, Afşin-Elbistan, Hamitabat) kullandığı yakıt türlerini karşılaştıran bir tablo hazırlayarak konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 72Soru →

Türkiye'de elektrik enerjisi üretiminde kullanılan kömür türleri; oluşum süreçleri, kalori değerleri ve santral yer seçim faktörleri açısından farklılıklar göstermektedir. Bu bağlamda, Türkiye'deki kömürle çalışan termik santrallerin genel özellikleri ve lokasyon tercihleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İthal kömürle çalışan santrallerin yer seçiminde, yakıtın deniz yoluyla temin edilmesi nedeniyle liman imkanları ve ulaşım kolaylığı belirleyici olmuştur.

Cevap

İthal kömürle çalışan santrallerin yer seçiminde liman ve ulaşım faktörleri belirleyicidir.
Türkiye'de ithal kömürle çalışan santraller (örneğin Adana-Sugözü, İskenderun-Atlas, Zonguldak-Eren), yakıtın deniz yoluyla ucuz maliyetle getirilip doğrudan tesise boşaltılabilmesi için liman şehirlerinde veya kıyı bölgelerinde inşa edilmiştir. Bu durum sanayi coğrafyasındaki 'ulaşım' ilkesiyle doğrudan ilişkilidir.

Adım Adım Çözüm

1
Kömür türlerini ve özelliklerini karşılaştırın.
Linyit 3. zaman ürünü, düşük kalorili; taş kömürü 1. zaman ürünü, yüksek kalorilidir.
Yer seçimi faktörlerini anlamak için kaynağın kalitesi ve taşıma maliyeti bilinmelidir.
2
Linyit santrallerinin yer seçimi mantığını analiz edin.
Linyit düşük kalorili olduğu için santral maden ağzına kurulur (Hammaddeye yakınlık).
Maliyet analizi linyitin uzak mesafelere taşınmasını ekonomik kılmaz.
3
İthal kömür santrallerinin yer seçimi mantığını analiz edin.
Dışarıdan gelen kömür gemiyle ulaştığı için santraller kıyıdadır (Ulaşım/Liman faktörü).
Liman yakınlığı ithal kaynağın tesis içine aktarılmasında maliyet avantajı sağlar.

Anahtar Kavram

Enerji Santrallerinin Yer Seçimi Faktörleri

İpuçları

1
Santrallerin neden belirli bir yerde toplandığını düşünürken, o kaynağın oraya nasıl geldiğine odaklanın.
2
İthal edilen bir ürünün en ucuz taşıma yolu hangisidir? Bu yolun bittiği yerlerde hangi tesisler kurulur?
3
Taş kömürünün 1. zaman, linyitin 3. zaman ürünü olduğunu ve linyitin kalorisinin düşük olması nedeniyle taşınmasının zor olduğunu hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki başlıca linyit santrallerini (Yatağan, Soma, Çayırhan, Afşin-Elbistan) harita üzerinde inceleyerek maden yataklarıyla örtüşmelerini gözlemleyin.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 73Soru →

Türkiye'de enerji üretiminde sürdürülebilirliği artırmak ve atık yönetimini enerjiye dönüştürmek amacıyla biyokütle (biomass) kullanımına yönelik yatırımlar son yıllarda stratejik bir önem kazanmıştır. Hayvansal atıklar, şehir çöpleri ve tarımsal kalıntılar bu kaynağın temel hammaddelerini oluşturmaktadır.

Biyokütle enerjisinin Türkiye'deki üretim karakteristiği ve diğer yenilenebilir kaynaklarla (güneş, rüzgar) karşılaştırılmasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Üretim sürecinde hammadde arzı kontrol edilebildiği ve depolanabildiği için, rüzgar ve güneşin aksine meteorolojik koşullardan bağımsız olarak kesintisiz (baz yük) enerji sağlayabilir.

Cevap

Biyokütle enerjisi, rüzgar ve güneşten farklı olarak hammadde kontrolü sayesinde iklim koşullarına bağlı kalmadan kesintisiz (baz yük) enerji sağlayabilme özelliğine sahiptir.
Biyokütle enerjisinin en temel avantajı, hammadde (atıklar) önceden toplanıp depolanabildiği için üretim sürecinin hava durumuna (rüzgarın esmesi veya güneşin açması gibi) bağlı olmamasıdır. Bu durum, biyokütle tesislerini tıpkı kömür veya doğal gaz santralleri gibi 7/24 çalışabilen 'baz yük' santralleri haline getirir.

Adım Adım Çözüm

1
Biyokütle enerjisinin kaynağını analiz etme
Hayvansal, bitkisel ve şehir atıklarının (organik madde) yakılması veya biyogaza dönüştürülmesi.
Kaynağın doğasını anlamak, üretim sürecindeki kısıtları belirlemeyi sağlar.
2
Diğer yenilenebilir kaynaklarla karşılaştırma
Güneş (bulutluluk) ve rüzgar (hava akımı) dış koşullara bağlıyken, biyokütle hammadde depolandığı sürece her an çalışabilir.
Yenilenebilir kaynaklar arasındaki süreklilik farkını ortaya koymak gerekir.
3
Enerji sistemindeki 'baz yük' kavramını uygulama
Kesintisiz üretim yapabilen santraller baz yükü karşılar; biyokütle bu kapasiteye sahiptir.
Soru, bu teknik ayrımı yaparak doğru bilgiye ulaşmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kavram

Yenilenebilir Enerji Kaynaklarında Süreklilik ve Biyokütle

İpuçları

1
Güneş ve rüzgar enerjisinin en büyük sorunu hava kapalıyken veya rüzgar durduğunda üretimin kesilmesidir.
2
Biyokütle enerjisinde hammadde (çöp, tezek, saman) bir depoda bekletilebilir ve istendiği an enerjiye dönüştürülebilir.
3
Bu kaynak, hem 'yenilenebilir' olup hem de termik santraller gibi 'kesintisiz' üretim yapabilen nadir enerji türlerinden biridir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki en büyük çöp gazı (biomass) tesislerinin hangi büyükşehirlerde olduğunu harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 74Soru →

Türkiye'nin genç oluşumlu bir arazi yapısına sahip olması ve aktif fay hatlarının (KAF, DAF, BAF) varlığı, ülkenin enerji potansiyeli üzerinde doğrudan etkilidir. Bir enerji uzmanı, özellikle Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) kuşağında yoğunlaşan enerji santrallerinin üretim karakteristiklerini, Türkiye'nin geneline yayılan hidroelektrik santralleri (HES) ile kıyaslamaktadır.

Buna göre bu uzman;

I. Enerji üretiminin iklimsel dalgalanmalardan (yağış rejimi, kuraklık vb.) etkilenmemesi,
II. Elektrik üretimi sırasında sera gazı salınımının fosil yakıtlara göre oldukça düşük olması,
III. Üretim sürecinin yer altındaki magmatik veya tektonik kökenli sıcaklık değişimlerine dayanması,

özelliklerinden hangilerini, BAF kuşağındaki santralleri hidroelektrik santrallerden ayıran temel farklar olarak belirtebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) kuşağında yoğunlaşan jeotermal santrallerin, hidroelektrik santrallerden farkı; iklimden bağımsız olmaları ve magmatik kökenli ısıya dayanmalarıdır.
Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) üzerinde yoğunlaşan santraller jeotermal kaynaklıdır. Jeotermal enerji, yerin derinliklerindeki magmatik ısıya dayandığı için (III) yağış miktarından veya kuraklıktan etkilenmez, yani iklimden bağımsızdır (I). Hidroelektrik santraller ise tamamen su döngüsüne ve iklim koşullarına bağımlıdır. Her iki kaynak da çevre dostu olduğu için sera gazı salınımı fark oluşturmaz.

Adım Adım Çözüm

1
Bölge ve enerji kaynağı eşleştirmesi yapma
Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) kuşağında yoğunlaşan enerji kaynağının jeotermal enerji olduğu tespit edilir.
Soruda belirtilen coğrafi konum ve tektonik yapı doğrudan jeotermal potansiyeli işaret eder.
2
Jeotermal ve hidroelektrik santrallerin karakteristiklerini kıyaslama
Jeotermal: İklimden bağımsızdır (I), düşük sera gazı salar (II), magmatik kökenlidir (III). Hidroelektrik: İklime bağımlıdır, düşük sera gazı salar, hidrolojik kökenlidir.
Her iki kaynağın yenilenebilirlik ve çalışma prensibi farklılıklarını analiz etmek farkları bulmayı sağlar.
3
Ortak özellikleri eleyip farkları belirleme
II numaralı özellik her ikisi için de ortak (benzerlik) iken, I ve III numaralı özellikler jeotermalin HES'ten ayrılan yönleridir.
Soruda 'ayıran temel farklar' istendiği için ortak özellikler elenmelidir.

Anahtar Kavram

Jeotermal Enerji ve Tektonizma İlişkisi

İpuçları

1
BAF kuşağında, fay hatları boyunca yükselen sıcak suların kullanıldığı enerji türünü düşünün.
2
Yenilenebilir kaynakların hangileri yağışa veya rüzgara bağlıdır, hangileri yerin iç ısısına dayanır?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki başlıca jeotermal santrallerin (Sarayköy, Germencik vb.) lokasyonlarını harita üzerinde inceleyiniz.

Alternatif Yöntem

Hidroelektrik santrallerin kurak dönemlerde üretiminin neden düştüğünü hatırlamak, 'iklim bağımsızlığı' farkını doğrudan bulmanıza yardımcı olur.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 75Soru →

Doğal çevrenin işleyişi içerisinde kendini sürekli yenileyebilen ve kullanım sonucunda tükenmeyen kaynaklara 'yenilenebilir enerji kaynakları' denir. Çevreye verdikleri zararın daha az olması nedeniyle günümüzde bu kaynaklara yapılan yatırımlar hızla artmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de enerji üretiminde faydalanılan yenilenebilir kaynaklardan biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Linyit

Cevap

Doğada sınırlı bir rezerve sahip olan ve yakılarak kullanıldıkça tükenen linyit, yenilenebilir bir enerji kaynağı değildir.
Linyit, 3. Jeolojik Zaman'da oluşmuş organik tortul bir madendir. Diğer bir deyişle bir fosil yakıttır. Fosil yakıtların rezervleri sınırlıdır ve kullanıldıklarında yerine yenisi gelmediği için 'yenilenemez (tükenen)' enerji kaynakları olarak sınıflandırılırlar.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki yenilenebilir enerji kaynağı tanımını incele.
Yenilenebilir kaynakların kullanım sonucunda tükenmeyen ve doğada kendini yenileyen kaynaklar olduğu anlaşılır.
Soruda bizden yenilenebilir olmayan (kullanıldıkça tükenen) kaynağı bulmamız istenmektedir.
2
Seçeneklerde verilen enerji kaynaklarının oluşum özelliklerini değerlendir.
Güneş, rüzgâr ve jeotermal enerjinin doğada tükenmeyen kaynaklar olduğu; linyitin ise yer altından çıkarılan bir maden olduğu belirlenir.
Doğru cevaba ulaşmak için kaynakların yenilenebilirlik durumuna göre sınıflandırılması gereklidir.
3
Linyitin özelliklerini hatırla.
Linyitin bir fosil yakıt olduğu ve yenilenemez (tükenen) kaynaklar grubunda yer aldığı tespit edilir.
Madenlerin ve fosil yakıtların yenilenemez nitelikte olduğunu bilmek, sorunun kesin çözümünü sağlar.

Anahtar Kavram

Yenilenebilir ve Yenilenemez Enerji Kaynaklarının Sınıflandırılması

İpuçları

1
Yenilenebilir kaynaklar; güneş ışığı veya rüzgâr gibi kullanıldıkça doğada eksilmeyen ve bitmeyen kaynaklardır.
2
Yer altından maden olarak çıkarılan ve yakılarak tüketilen kaynakların rezervleri zamanla tükenir.
3
Seçeneklerdeki kaynaklardan hangisinin bir fosil yakıt (maden) olduğunu düşünün. Fosil yakıtlar yenilenemez niteliktedir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de taş kömürü, doğalgaz ve petrol gibi diğer yenilenemez enerji kaynaklarının dağılışını ve kullanım alanlarını inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 76Soru →

Türkiye'nin elektrik enerjisi üretiminde rüzgâr enerjisinin payı son yıllarda yapılan yatırımlarla önemli bir düzeye ulaşmıştır. Bu santrallerin coğrafi dağılışı incelendiğinde; kurulu gücün büyük bir bölümünün İzmir, Balıkesir, Çanakkale ve Manisa gibi illerde yoğunlaştığı görülmektedir.

Batı Anadolu'da rüzgâr enerji santrallerinin (RES) diğer bölgelere göre daha fazla yoğunlaşmasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölgedeki dağların uzanış doğrultusuna bağlı olarak oluşan rüzgâr koridorlarının varlığı

Cevap

Batı Anadolu'daki dağların uzanış doğrultusuna bağlı olarak oluşan rüzgâr koridorlarının varlığı rüzgâr santrallerinin burada yoğunlaşmasının temel nedenidir.
Türkiye'de rüzgâr enerjisi potansiyeli en yüksek alanlar Çanakkale Boğazı çevresi ve Ege kıyılarıdır. Bunun temel sebebi, bölgedeki dağların denize dik uzanarak rüzgârın iç kesimlere doğru hızla akabileceği 'rüzgâr koridorları' (grabenler) oluşturmasıdır. Bu morfolojik yapı, rüzgârın sürekliliğini ve hızını artırarak santral kurulumu için en uygun ortamı sağlar.

Adım Adım Çözüm

1
Enerji kaynağının türünü analiz etme
Soru rüzgâr enerjisi (RES) ile ilgilidir.
Yer seçimi faktörlerini belirlemek için kaynağın doğasını anlamak gerekir.
2
Bölgenin topografik özelliklerini değerlendirme
Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır (Doğu-Batı), Marmara'da ise İstanbul ve Çanakkale boğazları bulunur.
Dağların uzanışı rüzgârın hızını ve yönünü doğrudan etkileyen bir yer şekli faktörüdür.
3
Potansiyel ile konum arasındaki ilişkiyi kurma
Hava kütleleri bu koridorlar (boğazlar ve graben alanları) boyunca hız kazanarak rüzgâr potansiyelini artırır.
RES kurulumu için sürekliliği olan ve hızı yüksek rüzgâr akımları gereklidir.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Enerjisi Yer Seçimi ve Topografya İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin batısında dağların denize göre konumunu düşünün.
2
Hava kütlelerinin denizden karaya doğru engellere takılmadan ilerleyebildiği alanları hayal edin.
3
Ege'deki 'Graben' alanları ve Marmara'daki 'Boğazlar' birer rüzgâr tüneli görevi görür.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de jeotermal enerjinin neden Ege Bölgesi'nde yoğunlaştığını (fay hatları ile ilişkisini) çalışarak enerji kaynaklarının coğrafi nedenlerini karşılaştırın.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 77Soru →

Türkiye’nin elektrik enerjisi üretiminde mevsimsel faktörler, kaynakların kullanım oranlarını doğrudan etkilemektedir. Özellikle ilkbahar aylarında kar erimeleri ve yağışlarla birlikte barajlı ve akarsu tipi hidroelektrik santrallerinin toplam üretimdeki payı belirgin bir artış göstermektedir. Bu artışa bağlı olarak, maliyet ve şebeke dengesi gözetilerek üretim payı en çok düşürülen enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğal Gaz

Cevap

Doğal gaz
Türkiye’de hidroelektrik potansiyeli ilkbaharda kar erimeleriyle zirve yapar. Bu dönemde elektrik şebekesinde arz fazlası oluşmaması için üretimi en kolay kısılan ve yakıtı en pahalı olan kaynak olan doğal gaz santralleri devre dışı bırakılır veya kapasiteleri düşürülür. Doğal gaz santralleri bu özelliğiyle şebekenin 'emniyet supabı' veya 'dengeleme birimi' olarak görev yapar.

Adım Adım Çözüm

1
Mevsimsel analizi yap
İlkbahar aylarında kar erimeleri nedeniyle akarsu debileri ve baraj doluluk oranları artar.
Hidroelektrik santrallerinin (HES) tam kapasite çalışması için gerekli doğal ortam oluşur.
2
Ekonomik ve teknik önceliği belirle
Hidroelektrik üretimi 'sıfır' yakıt maliyetli olduğu için önceliklidir.
Üretim maliyetini düşürmek için önce ücretsiz olan su gücü kullanılmalıdır.
3
Şebeke dengeleme ihtiyacını tespit et
Doğal gaz santralleri, ithal kaynak olması ve esnek yapısı nedeniyle kısıntıya gidilecek ilk kaynaktır.
Doğal gaz santralleri hızla devre dışı bırakılabilir (esneklik) ve yakıtı pahalıdır (ekonomi).

Anahtar Kavram

Enerji üretiminde kaynak optimizasyonu ve esneklik

İpuçları

1
Hangi enerji kaynağının yakıtı dışarıdan alınır ve daha pahalıdır?
2
Hangi santral tipini bir düğmeye basarak durdurup birkaç saat içinde tekrar çalıştırabilirsiniz?
3
Türkiye'nin dış ticaret açığını azaltmak için hidroelektrik arttığında hangi ithal kaynağın vanası kısılır?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de rüzgar ve güneş enerjisinin mevsimsel ve günlük dalgalanmalarının şebeke yönetimi üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 78Soru →

Türkiye'nin 2053 Net Sıfır Emisyon vizyonu ve Ulusal Enerji Planı doğrultusunda, elektrik şebekesinde rüzgar ve güneş gibi değişken (kesintili) kaynakların payı hızla artmaktadır. Bu durumun şebekede yarattığı dengesizlikleri gidermek ve enerji arz güvenliğini sağlamak amacıyla planlanan 'Pompa Depolamalı Hidroelektrik Santraller' (PHES) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi, bu tesislerin enerji yönetimindeki stratejik işlevini en doğru şekilde açıklar?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Düşük talep dönemlerinde şebekedeki fazla elektriği kullanarak suyu üst havzaya pompalamak ve bu sayede enerjiyi potansiyel enerji olarak depolayıp, ihtiyaç anında tekrar elektriğe dönüştürerek bir 'dev batarya' gibi çalışmaları.

Cevap

Pompa depolamalı santrallerin temel fonksiyonu, elektrik talebinin düşük olduğu zamanlarda fazla enerjiyi kullanarak suyu yukarı pompalamak ve ihtiyaç anında bu suyu bırakarak elektrik üretmek suretiyle enerji depolamaktır.
Doğru cevap olan ifade, PHES'lerin modern enerji sistemlerindeki asıl varlık sebebini açıklamaktadır. Bu santraller, tıpkı dev bir batarya gibi çalışarak rüzgar ve güneşten elde edilen ancak o an tüketilmeyecek olan fazla enerjiyi suyun potansiyel enerjisine dönüştürüp saklar, böylece şebekede arz-talep dengesini korur.

Adım Adım Çözüm

1
Sorudaki bağlamı analiz et.
Güneş ve rüzgar enerjisi kesintilidir; yani güneş batınca veya rüzgar durunca üretim azalır, ancak talep devam edebilir.
Şebeke dengesi için enerjinin üretildiği anla tüketildiği an arasındaki farkın kapatılması gerekir.
2
PHES teknolojisinin çalışma mekanizmasını hatırla.
Bu santrallerde iki adet rezervuar (üst ve alt) bulunur. Fazla elektrik olduğunda su yukarı pompalanır (elektrik -> potansiyel enerji). Elektrik lazım olduğunda su aşağı bırakılır (potansiyel enerji -> elektrik).
Bu mekanizma elektrik enerjisinin mekanik yolla depolanmasını sağlar.
3
Seçenekleri bu stratejik işlev doğrultusunda değerlendir.
Depolama ve 'dev batarya' benzetmesini içeren açıklama en doğru olandır.
PHES'ler birincil bir enerji kaynağı değil, bir enerji yönetim ve depolama teknolojisidir.

Anahtar Kavram

Pompa Depolamalı Hidroelektrik Santraller (Enerji Depolama ve Şebeke Esnekliği)

İpuçları

1
Güneş panellerinin gece elektrik üretemediğini ancak gece de elektriğe ihtiyaç duyduğumuzu düşünün.
2
Bir barajdaki suyu elektrik harcayarak yukarı pompalarsanız, aslında elektriği suyun yüksekliği şeklinde saklamış olursunuz.
3
Bu teknoloji Türkiye'nin yenilenebilir enerji hedeflerine ulaşması için gereken 'depolama' ihtiyacını karşılayan devasa bir mekanik batarya gibidir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin ilk PHES projesinin hangi ilimizde planlandığını (Isparta-Eğirdir) ve teknik kapasitesini araştırarak konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 79Soru →

Türkiye'de elektrik enerjisi üretiminde kullanılan doğalgaz çevrim santralleri, yer seçiminde hammadde kaynağına (rezerve) bağımlılığı en düşük olan tesisler arasında yer almaktadır. Bu durum, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve kaynak temin yöntemleriyle doğrudan ilişkilidir.

Buna göre, Türkiye'deki büyük ölçekli doğalgaz çevrim santrallerinin kuruluş yerleri belirlenirken aşağıdakilerden hangisinin etkisi diğerlerine göre daha azdır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yerel doğalgaz yataklarının bulunduğu üretim sahalarına yakınlık

Cevap

Doğalgaz çevrim santrallerinin yer seçiminde yerel doğalgaz yataklarına yakınlık etkisi en azdır çünkü Türkiye doğalgaz ihtiyacının çok büyük bir kısmını ithalat yoluyla karşılamakta, bu nedenle tesisler hammaddeye değil, pazar ve ulaşım imkanlarına göre konumlandırılmaktadır.
Türkiye'de doğalgaz çevrim santralleri hammadde (rezerv) kaynağına göre değil; boru hatlarının geçtiği ulaşım güzergahlarına, soğutma suyu imkanlarına ve enerjinin en çok tüketildiği sanayi bölgelerine yakın kurulur. Türkiye'nin yerel doğalgaz üretimi (Sakarya Gaz Sahası gibi yeni keşiflere rağmen) toplam tüketimin küçük bir kısmını karşıladığı için, devasa santrallerin yerel yataklara yakın kurulma zorunluluğu bulunmamaktadır. Bu nedenle yerel rezervlere yakınlık, yer seçiminde diğer faktörlere göre çok daha az belirleyicidir.

Adım Adım Çözüm

1
Doğalgazın tedarik yöntemini analiz etme
Türkiye doğalgaz ihtiyacının yaklaşık %90'ından fazlasını Rusya, Azerbaycan ve İran gibi ülkelerden boru hatlarıyla veya LNG gemileriyle ithal etmektedir.
Kaynağın yerel olup olmadığı, santralin hammaddeye mi yoksa ulaşım/pazara mı yakın kurulacağını belirler.
2
Büyük santrallerin coğrafi dağılımını inceleme
Hamitabat (Kırklareli), Ambarlı (İstanbul), Ovaakça (Bursa) ve İzmir gibi tesislerin konumları incelendiğinde, buraların büyük tüketim merkezleri ve boru hattı girişleri olduğu görülür.
Santrallerin yer seçimindeki baskın faktörleri belirlemek için mevcut örnekleri değerlendirmek gerekir.
3
Hammadde bağımlılığını diğer kaynaklarla kıyaslama
Linyit santralleri (Afşin-Elbistan, Soma) nakliye maliyeti nedeniyle kömür ocağının dibine kurulurken, doğalgaz boru hatlarıyla taşınabildiği için santral tüketime yakın kurulabilir.
Yanlış seçenekleri elemek ve 'en az etkili' olanı bulmak için kaynakların lojistik farklarını anlamak gerekir.

Anahtar Kavram

Enerji Santrallerinde Yer Seçimi ve Hammaddeye Yakınlık İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin doğalgazda dışa bağımlılık oranını ve gazın santrallere nasıl ulaştığını düşünün.
2
Linyit santralleri ile doğalgaz santrallerini kıyaslayın: Hangisi ocağın başına kurulmak zorundadır?
3
İstanbul (Ambarlı) ve Bursa (Ovaakça) gibi dev santrallerin çevresinde büyük doğalgaz yatakları mı yoksa büyük bir sanayi ve nüfus mu vardır?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki petrol rafinerilerinin yer seçiminde 'Kırıkkale Orta Anadolu Rafinerisi'nin neden kıyıda olmadığını ve stratejik önemini araştırarak yer seçimi mantığını pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Mantıksal eleme yöntemi: Seçeneklerdeki faktörlerden hangisi eksik olsa santral çalışamazdı? Boru hattı (B), su (D) ve iletim hattı (E) olmazsa tesis teknik olarak işlemez. Tüketim merkezi (A) olmazsa ticari zarar eder. Ancak yerel rezerv (C) olmasa da ithal gazla çalışmaya devam edebilir.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 80Soru →

Türkiye, son yıllarda "Milli Enerji ve Maden Politikası" kapsamında yerli ve milli kaynaklara yönelik yatırımlarına hız vermiş; bu süreçte Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası keşfi ve Filyos Doğal Gaz İşleme Tesisi gibi projeler stratejik öncelik haline gelmiştir. Bu gelişmelerin Türkiye ekonomisi ve enerji coğrafyası üzerindeki etkileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karadeniz'deki yerli doğal gaz üretimi, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini artırıp dış ticaret açığını azaltırken; bu kaynağın çıkarıldığı alanın derin deniz olması, işletme maliyetlerini karasal kaynaklı linyit santrallerine göre daha yüksek kılmaktadır.

Cevap

Karadeniz'deki yerli doğal gaz üretimi, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini artırıp dış ticaret açığını azaltırken; bu kaynağın çıkarıldığı alanın derin deniz olması, işletme maliyetlerini karasal kaynaklı linyit santrallerine göre daha yüksek kılmaktadır.
Doğru ifade, Karadeniz'deki derin deniz doğal gaz üretiminin Türkiye'nin dış ticaret açığını azaltma potansiyelini ve bu üretimin açık deniz/derin deniz koşulları nedeniyle linyit gibi karasal kaynaklara kıyasla daha yüksek teknolojik maliyet gerektirdiği gerçeğini doğru bir şekilde birleştirmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Karadeniz doğal gaz keşfinin ekonomik etkisini analiz etme
Doğal gaz ithalatını azaltarak cari açığın (dış ticaret açığı) kapanmasına doğrudan katkı sağlar.
Türkiye enerjide %70'in üzerinde dışa bağımlı bir ülkedir ve doğal gaz en büyük ithalat kalemlerinden biridir.
2
Üretim maliyetlerini ve teknik zorlukları değerlendirme
Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası yaklaşık 20002000 metre su derinliğinde yer alır ve bu durum yüksek teknoloji ve maliyet gerektirir.
Linyit gibi yüzeye yakın veya karasal kaynakların çıkarılması, derin deniz sondaj ve üretim operasyonlarına göre daha az maliyetlidir.
3
Diğer seçeneklerdeki kavramsal hataları ayıklama
Nükleer santralin su ihtiyacı, yerli gazın rezerv durumu ve jeolojik oluşum zamanları gibi bilgilerin yanlış kurgulandığını tespit etme.
KPSS Coğrafya sorularında yer seçimi kriterleri ve jeolojik zaman eşleştirmeleri çeldiricilerde sıkça kullanılır.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Enerji Politikası ve Kaynak Analizi

İpuçları

1
Türkiye'nin enerjideki en büyük sorunu olan dış ticaret açığı ile yerli doğal gaz arasındaki ilişkiyi düşünün.
2
Derin denizlerde (20002000 metre ve altı) yapılan üretim faaliyetlerinin maliyet ve teknoloji gereksinimini karasal madenlerle kıyaslayın.
3
Nükleer santrallerin neden Akdeniz kıyısında (Akkuyu) kurulduğunu hatırlayın; hammadde mi yoksa su ihtiyacı mı ön plandadır?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki boru hattı ağları (TANAP, TürkAkım) ile yerli gazın sisteme entegrasyonu konusunu inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
ÖncekiSayfa 4 / 5Sonraki
Türkiye'de Enerji Kaynakları — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 4 | Examkin