Examkin

Buzul Şekilleri

86 soru

Soru 81Soru →

Türkiye, orta kuşakta yer alan bir ülke olması sebebiyle buzulların yeryüzünü şekillendirici etkisi akarsulara oranla oldukça sınırlıdır. Ancak yüksek dağlık alanlarda hem Kuvaterner (4. Jeolojik Zaman) buzullaşmasına ait izlere hem de güncel buzullara rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekilleri ve bunların dağılış özellikleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Türkiye'de kalıcı kar (toktağan kar) sınırı, Akdeniz'den Karadeniz'e doğru gidildikçe enlem etkisine bağlı olarak yükselmektedir.

Cevap

Türkiye'de kalıcı kar sınırının güneyden kuzeye doğru gidildikçe yükseldiğini belirten ifade yanlıştır; çünkü enlem etkisiyle sıcaklık azaldığı için bu sınır kuzeye doğru alçalmaktadır.
Türkiye'de kalıcı kar sınırı matematik konuma (enleme) bağlı olarak değişir. Ekvator'a daha yakın olan Akdeniz bölgesinde hava daha sıcak olduğu için kalıcı karlar sadece çok yüksek zirvelerde (35003500 m+) bulunabilir. Ancak kuzeye, Karadeniz'e doğru gidildikçe sıcaklık azaldığı için karlar daha düşük yükseltilerde (28002800 m+) bile erimeden kalabilir. Bu durum, kalıcı kar sınırının güneyden kuzeye doğru alçaldığını gösterir. Seçeneklerde belirtilen 'yükselmektedir' ifadesi bu coğrafi gerçekle çelişmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Kalıcı kar (toktağan kar) sınırı kavramını analiz etme.
Kalıcı kar sınırı, karın yıl boyunca erimeden kaldığı en alt yükselti sınırıdır.
Bu sınırın neye göre değiştiğini anlamak sorunun temelidir.
2
Matematik konum (enlem) ve sıcaklık ilişkisini kurma.
Güneyden (Ekvator'dan) kuzeye (Kutuplara) gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklık azalır.
Sıcaklığın azalması, karın daha düşük rakımlarda bile erimeden kalabilmesine olanak sağlar.
3
Türkiye üzerindeki uygulamayı değerlendirme.
Akdeniz'de kalıcı kar sınırı yaklaşık 35003500 metre iken, Karadeniz'de (enlem etkisiyle) bu sınır 28002800 metrelere kadar düşer.
Sınırın 'yükseldiği' ifadesinin aksine 'alçaldığı' sonucuna ulaşılır.

Anahtar Kavram

Kalıcı Kar Sınırı ve Enlem İlişkisi

İpuçları

1
Enlem ve sıcaklık arasındaki ters orantıyı hatırlayın. Soğuk yerlerde kar daha aşağılarda mı yoksa daha yukarılarda mı kalır?
2
Akdeniz'de bir dağa çıktığınızda mı yoksa Karadeniz'de bir dağa çıktığınızda mı kalıcı kara daha çabuk (daha düşük rakımda) ulaşırsınız?
3
Kalıcı kar sınırı, karın 'başlama' sınırıdır. Kuzeye gidildikçe hava soğuduğu için bu 'başlama' yüksekliği deniz seviyesine yaklaşır, yani sayısal olarak azalır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu başlıca dağları (Ağrı, Cilo, Kaçkar, Erciyes, Bolkar, Aladağlar) harita üzerinde inceleyerek yükselti-enlem ilişkisini pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Matematik konum sorularında 'Kalıcı Kar Sınırı', 'Orman Üst Sınırı', 'Tarım Üst Sınırı' ve 'Yerleşme Üst Sınırı' kavramlarının dördünün de enlemle (sıcaklıkla) doğru orantılı olduğunu; yani sıcak yerlerde (Güney) yüksek, soğuk yerlerde (Kuzey) alçak olduğunu unutmayın.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 82Soru →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda dış kuvvetler arasında en az etkiye sahip olan buzullar, mutlak konum özellikleri nedeniyle deniz seviyesinde hiçbir zaman etkili olamamıştır. Buna karşın, ülkemizin yüksek zirvelerinde buzul aşındırması sonucu oluşan sirk çukurları ve biriktirme sonucu oluşan morenlere rastlanmaktadır. Türkiye'de bu yer şekillerinin varlığı ve dağılışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Buzul şekillerinin yalnızca belirli bir yükselti sınırının üzerinde görülmesi, bu durumun özel konum şartlarıyla ilgili olduğunu gösterir.

Cevap

Buzul şekillerinin yalnızca belirli bir yükselti sınırının üzerinde görülmesi, bu durumun özel konum şartlarıyla ilgili olduğunu gösteren seçenektir.
Doğru seçenek, buzulların Türkiye'deki sınırlı etkisini ve bu etkinin sadece yüksek dağlık alanlarda görülmesini yükselti (özel konum) ile açıklar. Türkiye'nin orta kuşakta olması buzulların kıyılara inmesini engellerken, ortalama yükseltinin fazla olması zirvelerde buzul şekillerinin oluşmasına imkan sağlamıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'nin mutlak konumunun buzullar üzerindeki etkisini belirlemek.
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için güneş ışınları hiçbir zaman buzulların deniz seviyesine inmesine izin verecek kadar eğik gelmez.
Enlem etkisi (matematik konum) nedeniyle buzullar dış kuvvetler içinde en az etkiye sahiptir.
2
Buzul şekillerinin (sirk, moren, hörgüç kaya) neden sadece yükseklerde görüldüğünü analiz etmek.
Bu şekiller ancak kalıcı kar sınırının üzerindeki yüksek zirvelerde (22002200 m+) oluşabilir.
Yüksek yükseltiler özel konumun bir parçasıdır ve sıcaklığın düşmesini sağlayarak buzullaşmaya imkan tanır.
3
Zaman faktörünü değerlendirmek.
Ülkemizdeki buzul izlerinin çoğu dördüncü jeolojik zamandan (Kuvaterner) kalmadır.
Buzul devirlerinde buzullar daha aşağılara inmiş, günümüzde ise sadece en yüksek zirvelerde (Cilo, Kaçkar vb.) güncel buzullar kalmıştır.

Anahtar Kavram

Buzul Şekillerinin Özel Konum (Yükselti) ile İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması buzulların deniz seviyesine inmesini engeller.
2
Dağların zirvelerinde buzul izi görülmesi, o yerin deniz seviyesinden çok yüksekte olmasıyla ilgilidir.
3
Yükselti bir 'özel konum' özelliğidir; buzul şekillerinin sadece 20002000 metre üzerinde görülmesi bu durumun kanıtıdır.

Daha Fazla Pratik

Buzul aşındırma (sirk, hörgüç kaya) ve biriktirme (moren) şekillerinin farklarını tekrar edebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 83Soru →

Türkiye’de buzulların oluşturduğu yer şekilleri üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı; yüksek dağlık alanlarda hörgüç kayalar, sirk çukurları ve moren setleri tespit etmiştir. Araştırmacı, bu şekillerin deniz seviyesinden oldukça yüksekte yer aldığını ve Türkiye kıyılarında bu tür oluşumlara rastlanmadığını raporuna eklemiştir.

Bu araştırmacının bulguları ve Türkiye’nin fiziki coğrafya özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılamaz?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Türkiye’de buzul şekillerinin görülebilmesi, ülkenin matematik konumunun doğrudan bir sonucudur.

Cevap

Türkiye’de buzul şekillerinin görülebilmesi, ülkenin matematik konumunun doğrudan bir sonucudur ifadesi yanlıştır.
Türkiye'de buzul şekillerinin görülebilmesinin temel nedeni matematik konumu değil, dağların yüksekliğidir (özel konum). Matematik konum (orta kuşak enlemleri), Türkiye'de buzulların etki alanının sınırlı olmasına ve kıyı seviyesinde fiyort gibi şekillerin görülmemesine neden olur. Dolayısıyla buzulların varlığı matematik konumun 'doğrudan' bir sonucu değil, ona rağmen özel konumun bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvetlerin etkisini analiz etme
Buzulların Türkiye'deki etkisi en azdır.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması nedeniyle buzullar sadece çok yüksek kesimlerde etkilidir.
2
Matematik ve Özel Konum ayrımını yapma
Buzulların varlığı yükselti (özel konum), kıyıya inememesi ise enlem (matematik konum) ile ilgilidir.
Eğer matematik konum belirleyici olsaydı, Türkiye'nin enlemlerinde buzul şekli hiç görülmemeliydi.
3
Jeolojik zaman farklarını değerlendirme
Pleistosen (Kuvaterner) döneminde buzul sınırı 2000-2200 metreye kadar inmiştir.
Buzul çağlarındaki iklim değişimleri, buzulların etki alanını geçmişte genişletmiştir.

Anahtar Kavram

Buzul Şekillerinin Oluşumunda Yükselti (Özel Konum) ve Enlem (Matematik Konum) İlişkisi

İpuçları

1
Buzulların Türkiye'deki varlığı ile kıyılardaki yokluğu farklı konum türleriyle açıklanır.
2
Matematik konum (enlem) buzulların oluşumunu destekliyor mu yoksa engelliyor mu?
3
Türkiye'de kalıcı kar sınırı 3000-3500 metredir. Bu kadar yüksekte kar olması matematik konumla değil, yükseltiyle açıklanır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de buzullaşmaya uğrayan başlıca dağları (Kaçkar, Erciyes, Ağrı, Uludağ vb.) harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 84Soru →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum sürecinde dış kuvvetler içerisinde en az paya sahip olan unsur buzullardır. Ancak günümüzde Kaçkar, Erciyes ve Cilo gibi dağların zirvelerinde sirk gölleri, buzul vadileri ve moren yığınları gibi şekillere rastlanmaktadır. Türkiye'nin matematik konumu gereği deniz seviyesinde buzul şekillerine rastlanmazken, yüksek dağlık alanlarda bu izlerin görülmesi aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Deniz seviyesinden itibaren ortalama yükseltisinin fazla olması

Cevap

Türkiye'de yüksek zirvelerde buzul şekillerine rastlanmasının temel nedeni ortalama yükseltinin fazla olmasıdır.
Doğru cevap olan ortalama yükseltinin fazla olması, Türkiye'nin özel konumuyla ilgilidir. Türkiye'de sıcaklıklar enlem nedeniyle genellikle yüksektir, ancak yüksek dağlık alanlarda sıcaklıklar buzul oluşumuna yetecek kadar düşük seviyelere iner. Bu nedenle sirk, moren ve buzul vadisi gibi şekiller sadece yüksek zirvelerde görülür.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'nin matematik konumunun buzullar üzerindeki etkisini değerlendirme
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullar deniz seviyesine kadar inemez ve genel olarak dış kuvvetler içinde etkisi en az olandır.
Enlem etkisi nedeniyle sıcaklıklar kalıcı buzulların kıyıda oluşmasına izin vermez.
2
Buzul şekillerinin görüldüğü konumların ortak özelliğini saptama
Buzul izlerine sadece Kaçkar, Erciyes, Cilo gibi 2500-3000 metre üzerindeki yüksek dağlarda rastlandığı belirlendi.
Yükselti arttıkça her 200 metrede sıcaklığın yaklaşık 1°C düşmesi, yükseklerde kalıcı kar ve buzul oluşumuna imkan tanır.
3
Matematik ve özel konum ayrımı yapma
Yükseltiye bağlı bu durum 'Özel Konum' (Göreceli Konum) faktörüyle açıklanır.
Bir yerin yükseltisi, denizelliği veya karasallığı o yerin özel konumudur.

Anahtar Kavram

Türkiye'de buzulların şekillendirici etkisi yükseltiye (Özel Konum) bağlıdır; enlem (Matematik Konum) nedeniyle bu etki kısıtlıdır.

İpuçları

1
Türkiye'de buzulların kıyı bölgelerinde neden görülmediğini düşünün.
2
Buzullar soğuk iklimlerde oluşur. Türkiye sıcak bir kuşakta olmasına rağmen nerelerde hava her zaman soğuktur?
3
Buzulların varlığı enlemle (matematik konum) değil, yükseltiyle (özel konum) doğrudan ilişkilidir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de buzul aşınım ve birikim şekillerinin (Sirk, Moren, Hörgüç Kaya) isimlerini ve hangi dağlarda bulunduğunu harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 85Soru →

Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) iklimin soğumasına bağlı olarak buzullaşma sınırı günümüze göre daha aşağılara inmiş ve yüksek dağlık alanlarda buzul aşındırmasıyla oluşan, enine kesiti "U" harfine benzeyen "buzul vadileri" (tekne vadiler) meydana gelmiştir.

Buna göre, coğrafi özellikleri ve yükseltileri göz önüne alındığında aşağıdaki dağların hangisinde bu tip vadi oluşumlarına rastlanması beklenmez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kaz Dağları

Cevap

Kaz Dağları'nda buzul vadisi oluşumlarına rastlanmaz.
Doğru cevap olan dağ, yaklaşık 17741774 metrelik yükseltisiyle Türkiye'deki Pleistocene (Kuvaterner) buzullaşma sınırının (2000−22002000-2200 m) altında kalmaktadır. Bu nedenle bu dağ üzerinde buzul vadisi, sirk veya moren gibi şekillerin oluşması mümkün değildir.

Adım Adım Çözüm

1
Buzullaşma sınırının belirlenmesi
Türkiye'de Kuvaterner döneminde buzullaşma sınırı yaklaşık 2000−22002000-2200 metrelere kadar inmiştir.
Bir dağda buzul şekli görülebilmesi için o dağın bu yükselti sınırının üzerinde bir zirveye sahip olması gerekir.
2
Seçeneklerdeki dağların yükseltilerinin karşılaştırılması
Kaçkar (39373937 m), Cilo (41354135 m), Bolkar (35243524 m) ve Uludağ (25432543 m) dağları 22002200 metre sınırının üzerindedir. Kaz Dağları ise 17741774 metredir.
Yükseltisi buzul sınırının altında kalan dağlarda buzul aşındırması (vadi, sirk vb.) gerçekleşemez.

Anahtar Kavram

Buzul Şekillerinin Yükselti Sınırı

İpuçları

1
Türkiye'de buzul şekillerinin görülebilmesi için bir dağın en az 2000−22002000-2200 metre yükseltiye sahip olması gerekir.
2
Batı Anadolu'da sadece Uludağ buzul izlerine sahip olacak kadar yüksektir; diğer kıyı dağları genellikle bu sınırın altında kalır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de güncel (aktif) buzulların bulunduğu dağlar ile sadece buzul izi (fosil buzul) bulunan dağlar arasındaki farkı çalışınız.

Alternatif Yöntem

Soruyu çözerken dağların yaklaşık yükseltilerini bilmek önemlidir. Kaz Dağları, Yıldız Dağları, Canik Dağları ve Aydın Dağları gibi kütlelerin 20002000 metre sınırının altında kaldığını hatırlamak bu tarz sorularda doğrudan sonuca götürür.
Tahmini Süre:50s
Soru 86Soru →

Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) yaşanan iklim soğumalarına bağlı olarak buzullaşma sınırı günümüzdeki seviyesinden daha aşağılara (yaklaşık 2200-2500 metrelere) inmiştir. Bu durum, ülkemizdeki pek çok yüksek dağda sirk çukuru, buzul vadisi ve hörgüç kaya gibi aşınım şekilleri ile moren yığınlarının oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, coğrafi konum özellikleri ve yükseltileri dikkate alındığında aşağıdaki dağların hangisinde bu tür buzul şekillerine rastlanması beklenmez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yıldız Dağları

Cevap

Yıldız Dağları, yükseltisinin Kuvaterner dönemindeki buzullaşma sınırının altında kalması nedeniyle üzerinde buzul şekli bulundurmaz.
Yıldız Dağları (Istrancalar), yaklaşık 1030 metrelik maksimum yükseltisi ile Türkiye'de dördüncü zamanda etkili olan buzullaşma sınırının (2200 m) altında kalmıştır. Bu nedenle sirk, buzul vadisi veya moren gibi şekillerin oluşması fiziksel olarak mümkün değildir.

Adım Adım Çözüm

1
Kuvaterner buzullaşma sınırını hatırla.
Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da buzullar en fazla 2200-2500 metreye kadar inebilmiştir.
Bir dağda buzul şekli görülebilmesi için o dağın bu sınırın üzerinde bir yükseltiye sahip olması gerekir.
2
Seçeneklerdeki dağların yükseltilerini karşılaştır.
Kaçkar, Erciyes, Cilo ve Bolkar dağları 3000 metrenin üzerindedir; ancak Yıldız Dağları yaklaşık 1030 metre yükseltiye sahiptir.
Yükselti, matematik konumun aksine yerel ölçekte buzullaşmayı belirleyen temel özel konum faktörüdür.
3
Buzul şekillerinin varlığını kontrol et.
Yıldız Dağları bu sınırın çok altında kaldığı için aşınım veya birikim şekli içermez.
Düşük yükseltili dağlar iklim soğumalarından etkilense de kalıcı kar sınırının altında kalmışlardır.

Anahtar Kavram

Buzul Şekillerinin Yükselti ile İlişkisi

İpuçları

1
Bir dağda buzul izi aranırken ilk bakılması gereken özellik o dağın toplam yükseltisidir.

Daha Fazla Pratik

Uludağ'ın durumunu inceleyiniz; üzerinde buzul izleri bulunmasına rağmen günümüzde aktif buzul barındırmaz.
Tahmini Süre:50s
ÖncekiSayfa 5 / 5
Buzul Şekilleri — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 5 | Examkin