Osmanlı İmparatorluğu'nda "hukuk devleti" anlayışının temelleri atılırken, iktidarın sınırlandırılma usulü ve bu sınırlandırmanın kaynağı büyük önem taşır. Padişahın mutlak yetkilerinin üzerine yeni bir "kanun üstünlüğü" fikrini inşa eden ve tebaanın "can, mal, ırz (namus) güvenliğini" güvence altına alan Tanzimat Fermanı'nın (1839) anayasal niteliği incelendiğinde, diğer anayasal metinlerden ayrılan karakteristik bir yapısı olduğu görülür.
Buna göre, Tanzimat Fermanı'nın anayasa tarihindeki yerini ve hukuk devleti bağlamındaki yapısal özgünlüğünü en doğru ifade eden yargı aşağıdakilerden hangisidir?
- APadişahın, taşrada fiili egemenlik kuran âyanların siyasi gücünü tanıyarak merkezi otoritesini karşılıklı bir hukuki misak (antlaşma) yoluyla sınırlandırmış olmasıdır.
- Yerel güçlerle yapılan iki taraflı bir sözleşme olmaksızın ve doğrudan dış devletlerin diktesine dayanmadan, padişahın kendi tek taraflı iradesiyle (otosınırlama) kanun üstünlüğünü kabul etmesidir.Cevap
- CAvrupalı devletlerin diplomatik baskıları sonucunda, özellikle gayrimüslim tebaaya eşit siyasi haklar tanınarak egemenlik haklarının uluslararası güvence altına alınmasıdır.
- DYeni Osmanlılar cemiyetinin yürüttüğü siyasal faaliyetler neticesinde, padişahın yasama yetkisini seçilmiş temsilcilerden oluşan bir meclise devrederek sınırlandırmasıdır.
- EMutlakiyetçi devlet yapısının tamamen terk edilerek, padişahın yetkilerinin katı bir anayasal metin çerçevesinde ve kuvvetler ayrılığı ilkesiyle hükümete devredilmesidir.
Cevap
Yerel güçlerle yapılan iki taraflı bir sözleşme olmaksızın ve doğrudan dış devletlerin diktesine dayanmadan, padişahın kendi tek taraflı iradesiyle (otosınırlama) kanun üstünlüğünü kabul etmesidir.
Tanzimat Fermanı (1839), padişahın yetkilerini kendi iradesiyle sınırlandırdığı (otosınırlama) ve konulacak yeni kanunlara kendisinin de uyacağına yemin ettiği tek taraflı bir siyasal belgedir. Sened-i İttifak gibi iki taraflı bir sözleşme (misak) olmadığı gibi, Islahat Fermanı gibi doğrudan yabancı baskısına dayanan uluslararası bir tavizin sonucu da değildir. Padişahın, herkesin can, mal ve ırz güvenliğini teminat altına alması, kanunların şer'i ve örfi hukukun üzerinde modern anlamda bir 'kanun üstünlüğü' ilkesine doğru evrilişinin en net hukuki kanıtıdır.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Otosınırlama ve Kanun Üstünlüğü (Tanzimat Fermanı'nın Hukuki Niteliği)