M Devleti ile N Devleti arasında kıta sahanlığının sınırlandırılması konusunda bir uyuşmazlık bulunmaktadır. M Devleti, Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Statüsü'nün 36. maddesinin 2. fıkrasında düzenlenen "ihtiyari yetki şartını" önceden kabul etmiş, ancak bu beyanına "deniz alanlarının sınırlandırılmasından kaynaklanan uyuşmazlıkları" yetki alanı dışında bırakan bir çekince (rezerv) koymuştur. N Devleti ise aynı şartı herhangi bir çekince ileri sürmeksizin kabul etmiştir.
Uyuşmazlığın deniz kuvvetleri arasında sıcak çatışmaya dönüşmesi üzerine, N Devleti tek taraflı olarak M Devleti'ne karşı UAD'de dava açmıştır. Aynı çatışmada açık denizdeki bir petrol platformu zarar gören ve N Devleti vatandaşı olan çok uluslu "Zeta Petrol" şirketi de, maddi zararlarının tazmini talebiyle bu davaya taraf (müdahil) olmak için Divan'a başvurmuştur.
Bu senaryoda ortaya çıkan hukuki durumun Uluslararası Adalet Divanı (UAD) önündeki yargısal süreciyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi uluslararası hukuk kurallarına göre doğrudur?
- M Devleti'nin ihtiyari yetki beyanına koyduğu çekince geçerli olduğundan Divan'ın bu uyuşmazlığı inceleme yetkisi yoktur; ayrıca UAD Statüsü uyarınca Divan önündeki davalara yalnızca devletler taraf olabileceğinden şirketin müdahillik talebi reddedilmelidir.Cevap
- BN Devleti ihtiyari yetki şartını çekincesiz olarak kabul ettiği için, Divan'ın her iki devlet üzerinde de zorunlu yargı yetkisi doğar; ancak tüzel kişilerin Divan önünde doğrudan dava ehliyeti bulunmadığından şirketin talebi reddedilir.
- CDivan, M ve N devletleri arasındaki kıta sahanlığı uyuşmazlığını M Devleti'nin rızası olmaması sebebiyle inceleyemese de, şirketin uğradığı doğrudan zararlara ilişkin tazminat talebini bağımsız bir uluslararası süje sıfatıyla esastan karara bağlayabilir.
- DUyuşmazlık silahlı çatışmaya dönüştüğü ve uluslararası barışı tehdit ettiği için, UAD'nin yargı yetkisi M Devleti'nin çekincesine bakılmaksızın otomatik olarak tesis edilir ve Birleşmiş Milletler sistemi gereği şirket de davaya asli taraf olarak katılır.
- EM Devleti'nin çekincesi nedeniyle Divan uyuşmazlığın esasına giremez; ancak uluslararası hukukun barışçıl çözüm yolları gereğince Divan, bu uyuşmazlığı ve şirketin tazminat talebini zorunlu olarak bir hakemlik (tahkim) mahkemesine devreder.