Soru

Zorluk: Çok zorİslamiyet Öncesi Türk Destanları

İslamiyet öncesi Türk destanlarının oluşumu, yayılması ve yazıya geçirilmesi üzerine araştırma yapan bir edebiyat tarihçisi, incelediği destanlarla ilgili şu notları almıştır:

* I. Destan: Bir hükümdarın kızlarını insanlardan uzak tutarak göksel bir güçle (kurt şeklinde tecelli eden tanrıyla) evlendirmesi ve bu birliktelikten yeni nesillerin türemesini anlatır.
* II. Destan: ��inlilerle yapılan barış karşılığında kutsal sayılan bir kaya parçasının verilmesi üzerine tanrının gazabıyla ülkeye çöken kıtlığı ve halkın güneye doğru göç etmek zorunda kalışını işler.
* III. Destan: Boyun uğradığı büyük bir kıyım sonrası hayatta kalan son çocuk ile onu besleyip büyüten dişi kurdun sığındıkları bir dağda soylarını devam ettirmesini konu edinir.
* IV. Destan: Hun hükümdarı Mete Han'ın hayatı çevresinde şekillenen, onun doğumundan başlayarak dünyayı fethetme ülküsünü ve boy teşkilatını kurmasını sembolik unsurlarla aktarır.

Bu parçada özellikleri verilen destanlar ve ait oldukları Türk toplulukları/devletleri göz önüne alındığında, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

  1. A
    I. Destan, Uygur sahasına ait olan Türeyiş Destanı'dır; bu anlatıdaki kurt motifi, ilahi bir eş rolü üstlenerek soyun kutsal bir şekilde devam etmesini simgeler.
  2. B
    II. Destan, Uygurlara ait olan Göç Destanı'dır; Çin kaynaklarının yanı sıra 13. yüzyıl tarihçilerinden Cüveynî'nin Tarih-i Cihan-güşâ adlı eserinde de bu destanın özeti yer almaktadır.
  3. C
    IV. Destan, Hun Türklerine ait olan Oğuz Kağan Destanı'dır; bu destanın 13-14. yüzyıllarda yazıya geçirildiği tahmin edilen ve Uygur harfleriyle yazılmış olan tek yazılı nüshası Paris Millî Kütüphanesi'ndedir.
  4. D
    Sözü edilen destanlar arasında yer alan kurt motifi, I ve III. destanlarda soyun kurtarıcısı, yol göstericisi veya atası olarak kutsal bir işlev üstlenmektedir.
  5. III. Destan, Göktürklere ait olan Bozkurt Destanı'dır; bu destan ile benzer motifleri barındıran Ergenekon Destanı, Türk edebiyatının ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları'nda bütüncül edebi metinler halinde yer almaktadır.Cevap

Cevap

Göktürklere ait Bozkurt ve Ergenekon destanlarının Orhun Yazıtları'nda bütüncül edebi metinler halinde yer aldığını iddia eden yargı yanlıştır.
Üçüncü destan olarak nitelenen anlatı Göktürklere ait Bozkurt Destanı'dır. Bozkurt Destanı ve onun devamı olan Ergenekon Destanı, Göktürklerin sözlü edebiyat ürünleridir. Bu destanlar Orhun Yazıtları'nda bütüncül edebi metinler olarak yer almaz. Yazıtlarda Göktürk Devleti'nin kuruluşu, yıkılışı ve bağımsızlık mücadeleleri tarihi bir dille anlatılsa da destan metinleri yazıtların muhtevasında yer almamaktadır. Bu destanların ilk yazılı şekillerine Çin yıllığında (Sui Kitabı, Zhou Kitabı vb.) ve daha geç dönem tarih kitaplarında rastlanır. Bu nedenle bu destanların Orhun Yazıtları'nda bütüncül edebi metinler halinde yer aldığını savunan yargı yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Parçada özellikleri özetlenen destanların isimlerini ve ait oldukları Türk topluluklarını saptamak.
I. destanın Uygurlara ait Türeyiş Destanı, II. destanın Uygurlara ait Göç Destanı, III. destanın Göktürklere ait Bozkurt Destanı, IV. destanın ise Hunlara ait Oğuz Kağan Destanı olduğu belirlenir.
Destanların olay örgüleri ve ayırt edici motifleri (kurt şeklinde tecelli eden tanrı, kutsal kayanın verilmesi, dişi kurdun son çocuğu kurtarması, Mete Han'ın fetihleri) doğru teşhis için temel verilerdir.
2
Seçeneklerde verilen tarihi kaynak ve nitelik bilgilerinin doğruluğunu kontrol etmek.
Türeyiş ve Göç destanlarının Uygurlara, Oğuz Kağan'ın Hunlara ait olduğu; Göç destanının Cüveynî'nin Tarih-i Cihan-güşâ eserinde, Oğuz Kağan'ın ise Paris'teki Uygur harfli nüshada yer aldığı doğrulanır.
İslamiyet öncesi Türk destanlarının günümüze ulaşmasını sağlayan yazılı kaynaklar ve bu kaynakların özellikleri hakkında derinlemesine analiz yapmak gerekir.
3
Göktürk destanlarının yazılı kaynaklardaki durumunu ve Orhun Yazıtları'nın içeriğini değerlendirmek.
Göktürklere ait Bozkurt ve Ergenekon destanlarının Orhun Yazıtları'nda (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk abideleri) bütüncül birer edebi metin olarak bulunmadığı, bu destanların Çin yıllıklarında ve İslamiyet sonrası tarihi kayıtlarda yer aldığı saptanır.
Yazılı edebiyat dönemi ürünleri ile sözlü dönem destanlarının korunma biçimleri arasındaki farkı ayırt etmek sorunun çözümünü sağlar.

Anahtar Kavram

İslamiyet Öncesi Türk Destanları, Motifleri ve Yazılı Kaynakları
Bu soruyu puanla