Examkin

Deyim ve Atasözü Yanlışları

3 soru

Soru 1Soru →

Deyimler, dilin zenginliğini gösteren kalıplaşmış ve genellikle mecaz anlamlı söz öbekleridir. Kalıplaşmış oldukları için deyimi oluşturan sözcüklerin yerine başka sözcükler getirilemeyeceği gibi, deyimlerin cümlenin genel anlamına uygun olmayan bir biçimde kullanılması da anlatım bozukluğuna yol açar.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim yanlışlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sınav sonuçlarının açıklanmasına birkaç dakika kala heyecan ve telaştan adeta etekleri zil çalıyordu.

Cevap

Sınav sonuçlarının açıklanmasına birkaç dakika kala heyecan ve telaştan adeta etekleri zil çalıyordu.
Doğru seçenekte yer alan "Sınav sonuçlarının açıklanmasına birkaç dakika kala heyecan ve telaştan adeta etekleri zil çalıyordu" cümlesinde kullanılan "etekleri zil çalmak" deyimi "çok sevinmek, işleri yolunda gitmek" anlamına gelir. Oysa cümlede bir sınav öncesindeki heyecan ve telaş durumu anlatılmaktadır. Bu bağlama uygun olan deyim "etekleri tutuşmak" (telaşlanmak, çok heyecanlanmak) olmalıdır. Deyimin yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerde geçen deyimler belirlenir.
Cümlelerdeki deyimler şunlardır: "elinden geleni yapmak / canla başla çalışmak", "kulak kabartmak", "etekleri zil çalmak", "soru işaretlerini gidermek", "yardım eli uzatmak".
Deyim ve atasözü yanlışlarını bulmak için öncelikle cümlelerdeki kalıplaşmış ifadeleri tespit etmemiz gerekir.
2
Belirlenen deyimlerin anlamları ile cümlelerin bağlamı karşılaştırılır.
"Sınav sonuçlarının açıklanmasına birkaç dakika kala heyecan ve telaştan adeta etekleri zil çalıyordu" cümlesindeki "etekleri zil çalmak" deyiminin "sevinmek" anlamına geldiği, ancak cümlenin "heyecan ve telaş" bağlamı taşıdığı görülür. Bu durum için uygun deyim "etekleri tutuşmak" olmalıdır.
Deyimlerin anlamca cümle bağlamına uymaması anlatım bozukluğuna yol açar.

Anahtar Kavram

Deyimlerin cümle bağlamına uygun olarak kullanılması gerekir; aksi takdirde anlatım bozukluğu oluşur.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 2Soru →

(I) Yıllardır aynı mahallede esnaflık yapan Ahmet Efendi, çevresinde dürüstlüğüyle tanınan biriydi. (II) Müşterilerine karşı her zaman güler yüzlü davranır, onların sorunlarını çözmek için adeta canını dişine takardı. (III) Son zamanlarda borçlarını ödemekte zorlanınca tırnaklarıyla kazıyarak kurduğu bu dükkânı kaybetmemek için elinden geleni ardına koymadı. (IV) Komşuları onun bu durumunu fark edince hemen aralarında para toplayıp ona yardım eli uzattılar. (V) Ahmet Efendi bu iyilik karşısında çok duygulanmış, ne diyeceğini bilemeyerek adeta dili tutulmuştu.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde, deyimin yanlış kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III

Cevap

Üçüncü cümle
Üçüncü cümlede geçen 'elinden geleni ardına koymamak' deyimi, 'yapabileceği her türlü kötülüğü yapmak' anlamına gelen olumsuz bir ifadedir. Cümledeki bağlam ise Ahmet Efendi'nin borçlarını ödemek ve dükkânını kurtarmak için harcadığı olumlu ve iyi niyetli çabayı anlatmaktadır. Bu durum, deyimin anlamca cümleye uymamasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu oluşturur. Doğru ifade 'elinden geleni yaptı' şeklinde olmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Parçadaki numaralanmış cümlelerde yer alan deyimleri tespit edin.
İkinci cümlede 'canını dişine takmak', üçüncü cümlede 'elinden geleni ardına koymamak', dördüncü cümlede 'yardım eli uzatmak' ve beşinci cümlede 'dili tutulmak' deyimleri kullanılmıştır. Birinci cümlede deyim bulunmamaktadır.
Deyim yanlışından kaynaklanan anlatım bozukluğunu bulmak için öncelikle metindeki deyimlerin doğru belirlenmesi gerekir.
2
Tespit edilen deyimlerin anlamlarını Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğüne göre analiz edin ve cümlelerin bağlamıyla karşılaştırın.
'Canını dişine takmak', 'yardım eli uzatmak' ve 'dili tutulmak' deyimlerinin anlamları cümlelerdeki kullanım bağlamına uygundur. Ancak 'elinden geleni ardına koymamak' deyimi 'yapabileceği her türlü kötülüğü yapmak' anlamına gelir ve tehdit, düşmanlık gibi olumsuz durumlar için kullanılır.
Deyimler kalıplaşmış ve belirli anlamlara sahip söz öbekleri olduğu için bağlam dışı kullanımları anlatım bozukluğuna yol açar.
3
Yanlış kullanılan deyimin yarattığı anlatım bozukluğunu belirleyin ve düzeltme önerisi sunun.
Üçüncü cümlede dükkânı kurtarmak için gösterilen olumlu çaba anlatılmaktadır. Bu bağlama 'elinden geleni ardına koymadı' deyimi uymamaktadır. Bunun yerine 'elinden geleni yaptı' ifadesi getirilmelidir.
Bağlama uymayan olumsuz bir deyimin olumlu bir çabayı anlatmak için kullanılması anlatım bozukluğunun temel nedenidir.

Anahtar Kavram

Deyimlerin kendi anlamlarına uygun cümlelerde ve doğru bağlamda kullanılması gerekir. Olumsuz anlam içeren bir deyim, olumlu bir durum veya çabayı anlatmak için kullanıldığında anlatım bozukluğu meydana gelir.
Soru 3Soru →

(I) Son yıllarda kaleme aldığı biyografik eserlerle adından söz ettiren yazar, edebiyat dünyasında kalıcı bir yer edindi. (II) Son kitabında da ele aldığı tarihî şahsiyetin yaşamını titizlikle incelemiş, kılı kırk yaran bir araştırmacı kimliği ortaya koymuştu. (III) Kendisinden beklentisi yüksek olan okurlarının güvenini boşa çıkarmamış, bu son çalışmasıyla da onların yüzünü kara çıkarmıştı. (IV) Kitabın tanıtım toplantısında yaptığı samimi konuşmayla salondakilerin beğenisini kazandı ve uzun süre alkışlandı. (V) Edebiyat eleştirmenleri, onun bu eserinin türünün en nitelikli örneklerinden biri olduğunu belirterek yazara övgüler yağdırdı.

Bu par��adaki numaralanmış cümlelerin hangisinde deyimin yanlış kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III

Cevap

Üçüncü cümlede geçen 'yüzünü kara çıkarmak' deyimi yerine 'yüzünü ak çıkarmak' deyimi kullanılmalıdır.
Üçüncü cümlede kullanılan 'yüzünü kara çıkarmak' deyimi, birini utandırmak veya mahcup etmek anlamına gelir. Ancak cümlenin ilk kısmında yazarın okurlarının güvenini boşa çıkarmadığı belirtilmiştir. Dolayısıyla yazarın okurların yüzünü kara çıkarması değil, 'yüzünü ak çıkarması' veya onları gururlandırması gerekir. Deyim, cümlenin anlamıyla çelişecek şekilde yanlış kullanıldığı için anlatım bozukluğu oluşmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Parçadaki numaralanmış cümlelerde yer alan deyimler belirlenir.
Birinci cümlede 'adından söz ettirmek' ve 'yer edinmek'; ikinci cümlede 'kılı kırk yarmak'; üçüncü cümlede 'yüzünü kara çıkarmak'; dördüncü cümlede 'beğenisini kazanmak'; beşinci cümlede 'övgüler yağdırmak' deyimlerinin kullanıldığı tespit edilir.
Deyim ve atasözü yanlışlarını bulmak için öncelikle cümlelerdeki deyimlerin doğru tespit edilmesi gerekir.
2
Tespit edilen deyimlerin anlamları ile cümlelerin bağlamı karşılaştırılır.
Üçüncü cümledeki 'okurların güvenini boşa çıkarmamak' (olumlu bir durum) ile 'yüzünü kara çıkarmak' (utanılacak duruma düşürmek, olumsuz bir durum) ifadelerinin birbiriyle çeliştiği görülür.
Deyimlerin cümlenin genel anlam ve bağlamıyla uyuşup uyuşmadığını kontrol etmek, anlamca yanlış deyim kullanımını belirlemenin temel adımıdır.
3
Çelişkiyi gidermek için cümlenin anlamına uygun olan doğru deyim belirlenir ve cümle düzeltilir.
Olumlu anlamı karşılaması için 'yüzünü kara çıkarmak' yerine 'yüzünü ak çıkarmak' veya 'göğsünü kabartmak' deyiminin getirilmesi gerektiği belirlenir.
Anlatım bozukluğunun kaynağını netleştirerek doğru alternatifi bulmak, çözümün doğruluğundan emin olmayı sağlar.

Anahtar Kavram

Deyimlerin kalıplaşmış anlamlarının cümlenin bağlamına veya anlamına uygun olmaması durumunda deyim yanlışlığından kaynaklanan anlatım bozukluğu meydana gelir.
Deyim ve Atasözü Yanlışları Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin