Leon Festinger tarafından 1957'de ortaya atılan Bilişsel Çelişki Kuramı, bireyin sahip olduğu inanç, değer veya tutumlar ile davranışları arasında bir uyumsuzluk meydana geldiğinde yaşadığı zihinsel gerilimi açıklar. İnsan zihni bu uyumsuzluğu gidermek ve içsel tutarlılığı yeniden sağlamak için üç temel yola başvurur: davranışını değiştirmek, çelişkiyi doğuran inancı veya tutumu değiştirmek ya da çelişkiyi önemsizleştirecek yeni bilişsel ögeler eklemek. Festinger ve Carlsmith'in 1959'da gerçekleştirdiği klasik deneyde, katılımcılara oldukça sıkıcı ve tekrara dayalı bir görev yaptırılmıştır. Görevin ardından katılımcıların bir kısmına bu sıkıcı görevi dışarıda bekleyen diğer katılımcılara 'çok eğlenceliydi' şeklinde aktarmaları için 1 dolar, diğer bir gruba ise 20 dolar ödenmiştir. Deneyin sonunda katılımcılardan görevi gerçekten ne kadar eğlenceli bulduklarını puanlamaları istenmiştir. Beklentilerin aksine, sadece 1 dolar alan grup görevi 20 dolar alan gruba kıyasla çok daha eğlenceli ve anlamlı bulduğunu beyan etmiştir. Çünkü 20 dolar alan grup, yalan söylemek için yeterli bir dışsal gerekçeye (büyük bir ödül) sahip olduğundan içsel bir çelişki yaşamamıştır. Ancak 1 dolar alan grup, yalan söyleme davranışını açıklayacak yeterli bir dışsal motivasyon bulamamış; bu durumun yarattığı bilişsel çelişkiyi azaltmak için göreve yönelik tutumunu değiştirerek görevin gerçekten eğlenceli olduğuna kendisini inandırmıştır.
Bu parçada aktarılan deneyin sonuçları ve Bilişsel Çelişki Kuramı'nın temel varsayımları birlikte değerlendirildiğinde, bireyin içsel uyumsuzluğu giderme mekanizmasına ilişkin aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?
- Aİnsanlar, yaptıkları eylemler karşılığında yüksek miktarda maddi ödül aldıklarında, bu eylemlere yönelik olumlu içsel tutum geliştirme eğilimi gösterirler.
- BBir davranışın güçlü dışsal motivasyonlarla desteklenmesi, bireyin kendi inançlarını sorgulama amacını ortadan kaldırarak davranışın alışkanlığa dönüşmesini sağlar.
- Dışsal ödül veya gerekçelerin yetersizliği, bireyin davranışını meşrulaştırmak için içsel tutumunu değiştirmesini ve böylece çelişkiyi zihinsel düzeyde çözümlemesini zorunlu kılar.Answer
- DBirey, inanç ve davranışları arasındaki uyumsuzluğu giderirken her zaman rasyonel ve nesnel kanıtlara dayalı bir bilişsel yeniden yapılandırma sürecini tercih eder.
- Eİçsel tutarlılığın bozulması durumunda ortaya çıkan zihinsel gerilim, ancak davranışın tamamen değiştirilmesi veya reddedilmesi durumunda kesin olarak son bulur.