Toplumsal Kurumlar, Kültür ve Değişme

Toplumsal kurumların işlevleri ve tabakalaşma dinamikleri çerçevesinde, sol tarafta yer alan sosyolojik terimleri sağ taraftaki kurumsal veya yapısal pratiklerle en uygun şekilde eşleştiriniz.

Peter Berger’e göre din; insanı kaosun, ölümün ve anlamsızlığ��n yarattığı varoluşsal tehditlerden koruyan kutsal bir şemsiyedir (sacred canopy). Din, geçici ve kırılgan olan toplumsal düzeni kozmik bir düzenin yansıması olarak sunarak meşrulaştırır. Bireyin ya��adığı acılara ve belirsizliklere aşkın bir anlam kazandırırken, aynı zamanda toplumun kurallarını ve yasalarını sorgulanamaz kılacak şekilde kutsar. Bu sayede toplumsal normlar, sıradan insan yapım�� kurallar olmaktan çıkıp doğaüstü bir gücün iradesi hâline gelir.

Bu parçadan hareketle din kurumunun toplumsal işlevlerine dair aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

William F. Ogburn'ün kültürel gecikme kuramı temel alındığında, geleneksel bir toplumun sanayileşme ve teknolojik gelişme süreçleriyle birlikte geçirdiği toplumsal değişme aşamalarını ilk aşamadan son aşamaya doğru sıralayınız.

Modernleşme sürecinde, geleneksel bir tarım toplumunun sanayileşmesiyle birlikte aile yapısı çekirdeğe dönüşmüş, kadının iş yaşamına katılımı artmıştır. Ancak bu toplumsal değişimle birlikte, yaşlı bakımı ve çocuk yetiştirme süreçlerinde geleneksel değerlerin (aile içi dayanışma, ataerkil hiyerarşi) geçerliliğini koruması arzulanırken; çalışan bireylerin zaman kısıtlılığı ve modern yaşamın getirdiği profesyonel kurumlara (kreş, huzurevi) yönelme eğilimi arasında ciddi gerilimler ortaya çıkmıştır. Bireyler, bir yandan çocuklarını kendi toplumlarının geleneksel ritüelleri ve değerleriyle donatmak isterken, diğer yandan küreselleşen dünyanın teknolojik ve tüketim odaklı pratiklerine maruz kalan bu çocukların, yabancı akran gruplarıyla girdikleri etkileşimler sonucunda yepyeni, hibrit davranış kalıpları geliştirdiğine şahit olmaktadırlar.

Bu parçada betimlenen sosyolojik durumlar ve süreçler analiz edildiğinde;

I. Maddi kültür öğelerindeki (teknoloji, iş gücü yapısı vb.) hızlı değişimin manevi kültür düzeyinde (değerler, beklentiler vb.) hemen karşılık bulamaması kültürel gecikmeye yol açmıştır.
II. Ailelerin çocuklarına kendi toplumunun geleneksel değerlerini ve ritüellerini aktarma çabası bir kültürleme pratiğidir.
III. Çocukların yabancı akran gruplarıyla girdikleri etkileşimler sonucunda her iki kültüre de tam olarak ait olmayan yepyeni, sentez kalıplar üretmesi kültürlenme sürecinin örneğidir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Bir toplumda sanayileşme hız kazanmış, teknolojik altyapı güçlenmiş ve millî gelir düzeyinde belirgin bir artış kaydedilmiştir. Ancak bu ekonomik büyümeye karşın, toplumda gelir adaletsizliği derinleşmiş, hukuk sistemine olan güven sarsılmış ve demokratik katılım kanalları zayıflamıştır. Zamanla bireyler arasındaki ortak toplumsal bağlar gevşemiş, kuralsızlık (anomi) ve suç oranlarında ciddi bir artış gözlenmiştir.

Bu parçada betimlenen durum, sosyolojik açıdan aşağıdaki değerlendirmelerden hangisini destekler?

Bir toplumda yaşanan hızlı sanayileşme ve dijitalleşme süreci, geleneksel üretim ilişkilerini kökten sarsmıştır. Son otuz yılda tarım sektörünün gayrisafi yurt içi hasıladaki payı büyük oranda gerilerken, bilişim ve yapay zekâ tabanlı sanayi sektörlerinin payı hızla artmıştır. Bu süreçte kişi başına düşen millî gelir düzeyinde kayda değer bir artış gerçekleşmiş, eğitim kurumlarının niteliği ve okuryazarlık oranı yükselmiş, hukukun üstünlüğü ile demokratik katılım mekanizmaları güçlenmiştir. Ancak bu hızlı yapısal dönüşüm, geleneksel geniş aile modelinin çözülerek çekirdek aile modeline evrilmesini h��zlandırmış ve kırsal alanlardan büyük kentlere göç eden bireylerin yeni kentsel normlara uyum sağlamasını zorlaştırmıştır. Kente yeni göç eden topluluklar ile kent sakinleri arasında karşılıkl�� kültürel alışverişler yaşansa da bazı azınlık grupların kendi özgün kültürel pratiklerini tamamen yitirerek egemen kültür içinde erimeye başladığı gözlenmiştir.

Bu parçada anlatılan dönüşüm süreci sosyolojik kavramlar açısından analiz edildiğinde, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Sanayileşme, kentleşme ve göç gibi makro toplumsal süreçler, toplumsal kurumların yapısal ve işlevsel dönüşümünü tetikleyen temel dinamiklerdir. Bu süreçlerden en köklü etkilenen kurumların başında gelen aile; geleneksel geniş aileden modern çekirdek aileye doğru bir değişim sergilemiştir. Ancak sosyolojik araştırmalar, bu değişimin tüm toplumlarda homojen ve doğrusal bir çizgi izlemediğini, göç ve geçici uyum süreçlerinde 'geçişsel/parçalanmış geniş aile' gibi karma formların da ortaya çıktığını göstermektedir. Ayrıca geleneksel ailede korunan eğitim, üretim ve prestij sağlama gibi işlevler uzmanlaşmış kurumlara devredilirken, modern çekirdek ailede üyelerin psikolojik bütünlüğ��, sevgi ve duygusal doyum gereksinimlerinin karşılanması gibi işlevler daha kritik bir önem kazanmıştır.

Bu parçadan hareketle aile kurumu ve yapısındaki değişimlerle ilgili;

I. Ailenin yapısal olarak küç��lmesi, onun toplumsal işlevselliğinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez; aksine psikolojik destek ve sevgi gibi belirli alanlarda işlevi yoğunlaşmıştır.
II. Geleneksel geniş aileden çekirdek aileye geçiş, endüstrileşen tüm toplumlarda aynı hızda ve benzer aşamalarla gerçekleşen tek tip, doğrusal bir süreçtir.
III. Endüstrileşme ve kentleşme, ailenin kendi kendine yeten bir üretim birimi olma özelliğini zayıflatarak onu ağırlıklı olarak tüketim odaklı bir yapıya dönüştürmüştür.
IV. Modern çekirdek aile yapısı, geleneksel ataerkil aile modelinin hiyerarşik otorite kalıplarından sıyrılarak daha demokratik ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamıştır.

yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

Din kurumu, toplumsal yapının sürekliliğini sağlama ve bireysel ya da toplumsal düzeydeki temel gereksinimleri karşılama noktasında çeşitli işlevler üstlenir. Aşağıda verilen dinin toplumsal işlevleri ile bu işlevlerin sosyolojik açıklamalarını doğru biçimde eşleştiriniz.

Sosyolojide toplumsal değişme; toplumsal yapı, kurumlar ya da toplumsal ilişkiler ağında zaman içinde meydana gelen farklılaşmaları ifade eder ve bu yönüyle değer yargılarından bağımsız, nesnel bir durum tespitidir. Buna karşılık, değişmenin yönünü ve niteliğini belirlemede kullanılan 'toplumsal ilerleme' (ileriye doğru gidiş) ve 'toplumsal gerileme' (geriye doğru gidiş) gibi kavramlar, kaçınılmaz olarak belirli toplumsal norm ve değerleri temel alır. Örneğin, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş sürecinde geleneksel dayanışma bağlarının çözülerek yerini organik dayanışmaya ve rasyonel ilişkilere bırakması, toplumsal yapıda yapısal ve işlevsel bir değişmedir. Ancak bu değişmenin 'olumlu bir gelişim' mi yoksa 'ahlaki bir çöküş' mü olduğu sorusu, sosyologların ve toplumların öznel kabullerine göre farklı yanıtlar bulur.

Buna göre, toplumsal değişme ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Geleneksel toplumlarda bireyler benzer işleri yapar, benzer yaşam tarzlarına sahiptir ve aralarındaki bağ büyük ölçüde ortak inanç ve değerler üzerine kuruludur. Ancak sanayileşme süreciyle birlikte üretim mekanizmaları karmaşıklaşmış, her birey belirli bir alanda veya mesleki kolda derinlemesine uzmanlaşmıştır. Bu durum, bireylerin kendi ihtiyaçlarını tek başlarına karşılayamaz hale gelmelerine ve dolayısıyla yaşamlarını devam ettirebilmek için diğer uzmanlaşmış gruplara ya da kişilere bağımlı olmalarına yol açmıştır. Sosyoloji literatüründe ekonomik yapıdaki bu dönüşüm, toplumun bütünleşmesini sağlayan yeni bir dayanışma biçimini de beraberinde getirmiştir.

Buna göre parçada bahsedilen, modern ekonomik yapının bir sonucu olarak ortaya çıkan ve bireylerin üretim sürecinde uzmanlaşarak karşılıklı bağımlılık geliştirmelerini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Modern öncesi toplumlarda üretim ve tüketim eylemleri büyük oranda hayatta kalma ve temel biyolojik ihtiyaçların karşılanması ekseninde şekillenirken; modern ve özellikle modern sonrası (post-endüstriyel) toplumlarda tüketim, nesnelerin kullanım değerinden ziyade onlara yüklenen simgesel anlamlar ve prestij arayışı üzerinden gerçekleşmektedir. Jean Baudrillard'ın ifadesiyle birey artık nesneyi değil, nesnenin temsil ettiği statüyü, kimliği ve farklılığı tüketmektedir. Bu durum, ekonomik sistemin sadece mal ve hizmet alışverişini düzenleyen bir yapı olmaktan çıkıp toplumsal ilişkileri, statü hiyerarşilerini ve bireysel kimlikleri inşa eden temel bir mekanizmaya dönüşmesine yol açmıştır.

Bu parçadan hareketle modern tüketim toplumuna ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Ekonomi kurumu, toplumsal hayatın devamlılığı için mal ve hizmetlerin üretilmesi, dağıtılması ve tüketilmesini organize eden temel bir kurumdur. Aşağıdaki ekonomik süreçleri karşılarında verilen doğru tanımlarla eşleştiriniz.

Geleneksel tarım toplumlarında insanlar benzer ekonomik faaliyetleri yürütürken ve kendi ihtiyaçlarını büyük oranda kendileri karşılarken, modern sanayi toplumlarında üretim süreci küçük parçalara bölünmüş ve her birey belirli bir alanda uzmanlaşmıştır. Bu durum, bireylerin kendi ihtiyaçlarını karşılamak için başkalarının ürettiği mal ve hizmetlere ihtiyaç duymasına, yani toplumsal düzeyde karşılıklı bir bağımlılığın ortaya çıkmasına neden olmuştur. Buna göre, modern toplumlarda uzmanlaşmaya ba��lı olarak ortaya çıkan ve bireyleri birbirine bağımlı kılan bu ekonomik olgu aşağıdakilerden hangisidir?

Bir toplumda başkalarının davranışlarını yönlendirme ve kendi isteklerini yaptırma gücüne genel olarak 'iktidar' adı verilir. Ancak bu gücün toplum tarafından kabul edilmesi, yasalara ve toplumsal rızaya dayanarak meşru bir nitelik kazanması durumunda iktidar başka bir kavramla ifade edilir.

Buna göre, toplumsal kabul görerek meşruluk kazanmış bu yönetme gücü aşağıdakilerden hangisidir?

Aşağıda verilen ekonomi ve toplumsal hayatla ilgili sosyolojik kavramları, bu kavramların toplumsal yapı üzerindeki temel açıklamaları veya sonuçlarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.

Aşağıda verilen ekonomik kavramları, toplumsal hayattaki yapısal karşılıkları ve sosyolojik açıklamaları ile doğru şekilde eşleştiriniz.

Modern toplumda tüketim, yalnızca beslenme, barınma gibi temel biyolojik ve fiziksel ihtiyaçların giderilmesi süreci olmaktan çıkmıştır. Sosyolog Thorstein Veblen'e göre bireyler, toplumda edindikleri ya da edinmek istedikleri saygınlığı çevrelerine kanıtlamak amacıyla, ihtiyaç sınırların�� aşan ve lüks olarak nitelendirilebilecek tüketim kalıplarına yönelirler. Bu durum, tüketim mallarının kullanım değerinden ziyade onların toplumsal anlamlarına ve prestij değerine odaklanılmasına neden olur.

Bu parçada açıklanan 'gösterişçi tüketim' olgusu, ekonomi kurumu ile toplumsal hayat arasındaki ilişki açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisini en iyi ifade eder?

Karl Polanyi, modern öncesi toplumlarda ekonomik sistemin toplumsal ilişkilerin içinde 'göm��lü' (embedded) olduğunu savunur. Ona göre bu toplumlarda üretim, dağıtım ve tüketim süreçleri, kâr odaklı piyasa rasyonelliğinden ziyade akrabalık bağları, dini ritüeller ve toplumsal prestij gibi ekonomik dışı dinamikler tarafından düzenlenir. Bireyin ekonomik eylemleri, onun toplumsal statüsünü koruma ve topluluk içi dayanışmayı sürdürme amacına hizmet eder. Modern dönemde ise piyasa ekonomisi bu toplumsal bağlardan koparak özerkleşmiş ve toplumsal hayatı kendi kurallarına tabi kılmıştır.

Bu parçadan hareketle, ekonomi kurumu ile toplumsal hayat arasındaki ilişki bağlamında aşağıdakilerden hangisi savunulabilir?

Din, sosyolojik açıdan hem bireysel hem de toplumsal düzeyde çeşitli işlevler üstlenen temel bir toplumsal kurumdur. Aşağıda dinin toplumsal işlevleri ve bu işlevlerin tanımlayıcı özellikleri verilmiştir.

Buna göre, sol sütunda yer alan işlevleri sağ sütunda verilen doğru açıklamalarla eşleştiriniz.

Ekonomi kurumu ile toplumsal yaşam arasındaki dinamik ilişkileri açıklayan aşağıda verilen sosyolojik kavramları, toplumsal yapıdaki karşılıkları ve tanımlarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.