Examkin

Ünlü Türemesi

3 questions

All types3Multiple choice1Matching2
Question 1Question →

Aşağıda sol sütunda ünlü türemesinin görüldüğü bazı sözcükler, sağ sütunda ise bu ses olayının gerçekleşme şekline dair açıklamalar yer almaktadır. Sol sütundaki sözcükleri sağ sütundaki doğru açıklamalarla eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

daracık
yapayalnız
gencecik

Matches

Show answer & explanation

Answer

"daracık" sözcüğü "Sözcüğe küçültme eki getirilirken sadece ünlü türemesi gerçekleşmiştir" açıklamasıyla; "yapayalnız" sözcüğü "Sözcüğün pekiştirilmesi sırasında türeme gerçekleşmiştir" açıklamasıyla; "gencecik" sözcüğü ise "Sözcüğe küçültme eki getirilirken hem ünlü türemesi hem de ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir" açıklamasıyla eşleşmektedir.
Eşleştirmede her sözcük kendi yapısal gelişimine uygun açıklamayla eşleşmiştir: "daracık" sözcüğünde yalnızca küçültme eki alırken ünlü türemesi ("a") gerçekleşmiştir; "yapayalnız" sözcüğü pekiştirme öbeği kurulurken türeme ("a") yaşamıştır; "gencecik" ise küçültme eki alırken hem ünlü türemesi ("e") hem de kök sonundaki "ç" sesinin "c"ye dönüşmesiyle ünsüz yumuşaması olaylarını bir arada barındırmaktadır.

Step-by-Step Solution

1
"daracık" sözcüğünün kökünü ve aldığı eki belirleyiniz.
Sözcük kökü "dar"dır. Bu köke küçültme işlevi veren "-cık" eki eklenmiştir. Eklenme sırasında kök ile ek arasında "a" sesi türemiştir.
Küçültme eki esnasında meydana gelen tekil ünlü türemesi durumunu saptamak.
2
"yapayalnız" sözcüğünün yapısını ve oluşum biçimini inceleyiniz.
Sözcük "yalnız" kelimesinin pekiştirilmiş halidir. Pekiştirme hecesi "yap-" ile kelime arasına "a" ünlüsü dahil olmuştur.
Pekiştirme yoluyla oluşan ünlü türemesini belirlemek.
3
"gencecik" sözcüğünün kökünü, aldığı eki ve ses değişimlerini inceleyiniz.
Sözcük kökü "genç"tir. Küçültme eki "-cik" eklenirken araya "e" ünlüsü girmiş (ünlü türemesi) ve kök sonundaki sert "ç" sesi yumuşayarak "c"ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması).
Aynı sözcükte birden fazla ses olayının (türeme ve yumuşama) bir arada gerçekleştiği durumu tespit etmek.

Key Concept

Ünlü Türemesi
Estimated Time:1m 0s
Question 2Question →

Türkçede tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki (-cık / -cik) getirildiğinde veya bazı sözcükler pekiştirildiğinde sözcükte fazladan bir ünlü ortaya çıkar. Bu ses olayına ünlü türemesi denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü türemesine uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Show answer & explanation

Answer: Yapayalnız kaldığı bu büyük şehirde, her akşam pencerenin kenarına oturup memleketindeki günlerini hasretle anardı.

Answer

Yapayalnız sözcüğünün yer aldığı cümle
Yapayalnız sözcüğü, 'yalnız' sözcüğünün pekiştirilmesiyle oluşmuştur. Pekiştirme yapılırken 'yap-yalnız' biçimindeki yapıya 'a' ünlüsü eklenmiş ve 'yapayalnız' şeklini almıştır. Bu durum ünlü türemesinin tipik bir örneğidir.

Step-by-Step Solution

1
Cümlelerdeki türetilmiş, küç��ltülmüş ve pekiştirilmiş sözcükleri belirlemek.
Sırasıyla sıcacık, gülücük, başlıyor, yayılıyordu, yapayalnız ve ufacık sözcükleri inceleme altına alınır.
Ses olaylarının aranacağı hedef kelimeleri daraltmak.
2
Belirlenen sözcükleri kök ve eklerine ayırarak uğradıkları ses olaylarını analiz etmek.
Sıcak-cık -> sıcacık (ünsüz düşmesi), gülüş-cük -> gülücük (ünsüz düşmesi), başla-yor -> başlıyor (daralma), yay-ıl-ı-yor-du (yardımcı ünlü), yap-yalnız -> yapayalnız (pekiştirme sırasında 'a' ünlüsü türemesi), ufak-cık -> ufacık (ünsüz düşmesi).
Sözcüklerin asıl biçimleri ile uğradıkları değişimleri karşılaştırmak.
3
TDK kurallarına göre pekiştirme esnasında ortaya çıkan fazladan ünlünün ünlü türemesi olduğunu teyit etmek.
Yapayalnız sözcüğünün ünlü türemesine uğradığı kesinleşir.
Doğru seçeneğe ulaşmak.

Key Concept

Ünlü Türemesi
Estimated Time:2m 0s
Question 3Question →

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcüklerde gerçekleşen ünlü türemesi örneklerini, sağda verilen dil bilgisel açıklamalarla eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Bunca yıllık birikimini azıcık bir kâr için tehlikeye atmak istemiyordu.
Kazadan sonra sapasağlam ayağa kalkması herkesi hayrete düşürdü.
Hırsızlar güpegündüz dükkânı soyup kayıplara karışmışlar.
Bize anlattığı hikâyenin düpedüz yalandan ibaret olduğunu sonradan anladık.

Matches

Show answer & explanation

Answer

Cümlelerde geçen ünlü türemesi örneklerinin dil bilgisel açıklamalarla doğru eşleşmesi şu şekildedir: azıcık -> azlık-çokluk bildiren sözcüğün küçültme eki alması; sapasağlam -> durum bildiren sıfatın pekiştirilmesi; güpegündüz -> zaman bildiren ismin pekiştirilmesi; düpedüz -> nitelik bildiren sıfatın pekiştirilmesi.
Doğru eşleştirmede her sözcük kendi yapısına ve anlamına uygun dil bilgisi kuralıyla eşleşmektedir. Miktar bildiren 'az' sözcüğüne '-cık' ekinin getirilmesiyle 'azıcık'; durum bildiren 'sağlam' sıfatının pekiştirilmesiyle 'sapasağlam'; zaman bildiren 'gündüz' isminin pekiştirilmesiyle 'güpegündüz'; nitelik bildiren 'düz' sıfatının pekiştirilmesiyle 'düpedüz' ünlü türemesine uğramıştır.

Step-by-Step Solution

1
Cümlelerde koyu yazılmış sözcükleri tespit edip köklerini ve aldıkları ekleri ya da pekiştirme biçimlerini belirleyin.
'azıcık' sözcüğünün kökü 'az'dır ve '-cık' küçültme eki almıştır. 'sapasağlam', 'güpegündüz' ve 'düpedüz' sözcükleri ise pekiştirilmiş sözcüklerdir.
Ses olayının hangi sözcükte ve hangi biçimsel süreçte gerçekleştiğini belirlemek doğru eşleştirme için gereklidir.
2
Sözcüklerin kök veya tabanlarının dil bilgisel türlerini ve anlamlarını inceleyin.
'az' kelimesi miktar (azlık-çokluk) bildiren bir sözcüktür; 'sağlam' durum bildiren bir sıfattır; 'gündüz' zaman bildiren bir isimdir; 'düz' ise nitelik bildiren bir sıfattır.
Açıklamalar sözcüklerin bu dil bilgisel özelliklerine göre sınıflandırılmıştır.
3
Her bir ünlü türemesi örneğini uygun olan dil bilgisel açıklama ile eşleştirin.
'azıcık' -> azlık-çokluk bildiren tek heceli sözcüğün küçültme eki almasıyla oluşan türeme. 'sapasağlam' -> durum bildiren sıfatın pekiştirilmesiyle oluşan türeme. 'güpegündüz' -> zaman bildiren ismin pekiştirilmesiyle oluşan türeme. 'düpedüz' -> nitelik bildiren sıfatın pekiştirilmesiyle oluşan türeme.
Bu şekilde tüm çiftler hatasız olarak eşleşmiş olur.

Key Concept

Ünlü Türemesi
Estimated Time:1m 30s