İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

Uygurlar, Maniheizm dinini benimseyerek Türk tarihinde ilk kez göçebe yaşamdan yerleşik hayata geçmiş; bu süreçte kalıcı mimari eserler inşa etmiş, kağıt ve matbaayı kullanarak kültürel bir atılım gerçekleştirmişlerdir. Bu köklü değişim, sadece sosyal hayatı değil, devletin işleyişini ve bireyler arası ilişkileri de etkilemiştir.

Buna göre, Uygurların yeni yaşam tarzına bağlı olarak gelişen aşağıdaki durumlardan hangisi, ekonomik ve hukuki alandaki kurumsallaşmanın bir kanıtı olarak gösterilebilir?

Türklerin ilk ana yurdu olan Orta Asya; sert karasal iklimin yaşandığı, etrafı yüksek dağlarla ve denizlerle çevrili geniş bir havzadır. Tarih araştırmalarında bu coğrafyanın sınırları belirlenirken batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya, doğuda ve güneyde ise belirli dağ sıraları nirengi noktası kabul edilir. Buna göre, Orta Asya'nın doğu ve güney sınırlarını oluşturan doğal engeller aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Orta Asya'nın tarih öncesi dönemlerine ait bir araştırma yürüten arkeolog grubunun; Batı Türkistan'da Aşkabat yakınlarında bulunan, bölgenin kronolojik olarak en eski yerleşim katmanlarını içeren ve yerleşik yaşamın ilk izlerini barındıran kültür merkezini incelemesi gerekmektedir. Bu arkeolog grubunun çalışmasında temel alması gereken kültür merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Avrupa Hun Devleti'nin dış politikası, Uldiz döneminde şekillenen "Doğu Roma'yı (Bizans) sürekli baskı ve vergi altında tutarken, Batı Roma ile dostane ilişkiler kurarak Germen kavimlerini dizginleme" esasına dayanmaktaydı. Bu strateji, Attila'nın iktidarının ilk yıllarına kadar titizlikle sürdürülmüştür. Ancak $450$'li yıllara gelindiğinde Attila, bu geleneksel politikayı terk ederek askeri rotasını doğrudan Batı Roma İmparatorluğu'na (Galya ve İtalya) çevirmiştir. Aşağıdakilerden hangisi, Attila'nın Avrupa Hun dış politikasındaki bu radikal eksen kaymasına ve Batı Roma üzerine sefere çıkmasına zemin hazırlayan temel gerekçedir?

İslamiyet öncesi Türk tarihiyle ilgili yapılan bir araştırmada; Amazon adı verilen kadın savaşçıların varlığına, Tomris Hatun gibi ilk kadın hükümdarların yönetimine ve maden işlemeciliğindeki ustalıkları nedeniyle "Bozkırın Kuyumcuları" ifadesine rastlanmıştır. Bahsedilen bu özellikler aşağıdaki siyasi yapılardan hangisine aittir?

I. Göktürk Devleti'nin kurucusu Bumin Kağan, $552$ yılında Avar (Juan-Juan) Kağanlığı'na karşı kazandığı bağımsızlık mücadelesinden sonra "İl Kağan" unvanını alarak Ötüken'i devletin merkezi yapmıştır. Devletin batı kanadını ise "Yabgu" unvanıyla kardeşi İstemi'nin yönetimine bırakmıştır. İstemi Yabgu, iç işlerinde serbest hareket etmesine ve Sasaniler ile Bizans gibi devletlerle doğrudan diplomatik görüşmeler yapmasına rağmen, son tahlilde Ötüken'deki büyük kağana bağlı kalmıştır.

Bu bilgilere dayanarak, I. Göktürk Devleti'nin siyasi kimliği ve teşkilatlanma yapısı hakkında yapılabilecek en kapsamlı değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Uygur Devleti'nde Bögü Kağan döneminde Maniheizm'in resmi din olarak kabul edilmesiyle birlikte Türk tarihinde köklü bir değişim süreci başlamıştır. Bu süreçte yerleşik hayata geçerek şehirler inşa eden Uygurlar; kağıt ve matbaayı etkin bir şekilde kullanmış, bilim ve sanat alanında kalıcı bir kültürel birikim oluşturmuşlardır.

Bu bilgilere dayanarak Uygurların yerleşik hayata geçmelerinin aşağıdakilerden hangisine ortam hazırladığı savunulamaz?

Orta Asya coğrafyasında Türklerin atalarına ait olduğu saptanan ilk kültür katmanı ile bu katmanın gelişmiş ve daha geniş alanlara yayılmış bir devamı olarak kabul edilen kültür merkezleri, tarihsel süreçte birbirini takip etmektedir. Bu tarihsel sürekliliği temsil eden kültür merkezi çifti aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

$II.$ Göktürk Devleti'nin kurucusu Kutluk Kağan'a, Çin esaretinde dağınık halde yaşayan Türk boylarını bir araya getirmesi ve devleti yeniden teşkilatlandırması sebebiyle "İlteriş" unvanı verilmiştir. Türk devlet geleneği ve Orhun Yazıtları'ndaki ifadeler dikkate alındığında, bu unvanın hükümdara yüklediği temel misyon aşağıdakilerden hangisidir?

Antik Grek kaynaklarında 'İskit', Pers kaynaklarında ise 'Saka' adıyla anılan; atlı-göçebe yaşam tarzını bozkır kültürünün en rafine örnekleriyle sergileyen bu topluluk, özellikle Pers İmparatoru $II. Kyros$ (Büyük Kiros) ile yaptıkları mücadeleler ve kadın hükümdarları Tomris Hatun’un liderliğiyle tanınmıştır.

Yukarıda temel özellikleri belirtilen ve 'Bozkırın Kuyumcuları' olarak nitelendirilen tarihteki ilk Türk topluluğu hangisidir?

$I.$ Göktürk Devleti, Orta Asya’da Türk siyasi birliğini geniş bir sahada sağladıktan sonra, özellikle İpek Yolu’nun kontrolünü elde tutmak amacıyla Batı siyasetinde pragmatik bir dış politika izlemiştir. Bu süreçte Bizans İmparatorluğu’na Maniakh önderliğinde bir elçilik heyeti gönderilmiştir. Bizans kaynaklarına da yansıyan bu diplomatik girişimin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk tarihinde 'Matem Yılları' olarak da anılan yaklaşık yarım asırlık Çin esaretine son vererek, dağınık haldeki Türk boylarını 'Ötüken' merkezli olarak yeniden bir bayrak altında toplayan ve bu başarısından dolayı 'İlteriş' (devleti derleyen) unvanını alan hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti'nde (Büyük Hun Devleti) devletin sağ ve sol (doğu ve batı) şeklinde iki ana idari bölgeye ayrılarak yönetilmesi sistemine "İkili Teşkilat" adı verilmiştir. Bu sistemde asıl hükümdar doğuda (merkezde) otururken, batı kanadı genellikle hanedan mensubu bir prens tarafından yönetilmiştir.

Türk devlet geleneğinde uzun süre uygulanan bu yönetim modelinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti’nde hükümdar (Şanyü/Tanhu), 'Gök’ün Oğlu' unvanını kullanarak ilahi bir meşruiyete (Kut) sahip olmasına rağmen; devletin en yüksek karar organı olan Kurultay toplantılarına katılımın hanedan üyeleri ve boy beyleri için zorunlu olması, devlet işlerinin burada görüşülerek karara bağlanması ve hükümdarın dahi uymak zorunda olduğu 'Töre' kurallarının varlığı dikkat çekicidir. Bu siyasi yapı ve işleyiş dikkate alındığında, Türk devlet geleneğindeki 'hukukun üstünlüğü' anlayışının en erken ve belirgin kanıtı aşağıdakilerden hangisidir?

İslamiyet öncesi Türk tarihinin başlangıç evresini oluşturan Orta Asya kültür merkezleri ile Türklerin anayurdunun coğrafi sınırları arasındaki ilişkiyi analiz eden bir araştırmacı; bölgedeki teknolojik gelişimi, antropolojik verileri ve doğal sınırları sentezlemiştir. Bu araştırmacının yaptığı aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi, hem kültür merkezinin karakteristik özelliği hem de anayurdun coğrafi sınırları bakımından tarihsel gerçeklikle tam olarak örtüşmektedir?

Orta Asya’nın tarih öncesi dönemlerini aydınlatmak amacıyla yapılan arkeolojik kazılar; bölgedeki göç hareketlerini, maden işlemeciliğini ve sanatsal gelişimi ortaya koyan çeşitli kültür katmanlarını gün yüzüne çıkarmıştır. Bu merkezler içerisinde; Yenisey Irmağı çevresinde gelişim gösteren, tunçtan ve altından yapılan eserlerdeki ustalıkla dikkat çeken ve bölgenin en gelişmiş (modern) kültür katmanı olarak kabul edilen merkez aşağıdakilerden hangisidir?

Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti olarak kabul edilen, merkezi Ötüken olan ve Teoman tarafından temelleri atılan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

Türk adıyla kurulan ikinci Türk devleti olma özelliğine sahip olan ve Türk tarihinin ilk yazılı kaynakları kabul edilen Orhun Abideleri'ni ($Orhun$ Kitabeleri) Türk kültürüne kazandıran devlet aşağıdakilerden hangisidir?

Uygurlarda Maniheizm'in kabulüyle birlikte hayvancılığın yerini tarım ve ticaretin alması, toplumsal yapıda toprağa ve mülkiyete dayalı yeni bir düzenin oluşmasına yol açmıştır. Bu durum, önceki Türk devletlerinde büyük oranda sözlü olarak yürütülen hukuk kurallarının (töre), karmaşıklaşan toplumsal ve ekonomik ilişkileri karşılamada yetersiz kalmasına neden olmuştur.

Uygurlarda bu gelişmelerin bir sonucu olarak ortaya çıkan; mülkiyet devri, borçlanma, kira ve iş akitleri gibi hukuki işlemlerin yazılı belgelere (vesikalara) dayandırılması, Türk hukuk tarihinde aşağıdakilerden hangisinin kurumsallaştığının en belirgin göstergesidir?

Orhun Yazıtları'nda $II.$ Göktürk ($Kutluk$) Devleti'nin kuruluşu ve meşruiyeti şu sözlerle ifade edilmiştir:

*"Yukarıda Türk Tanrısı, Türk'ün kutsal yeri ve suyu öyle tanzim etmiş... Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye babam İlteriş Kağan'ı, annem İlbilge Hatun'u göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmış olacak."*

Bu metindeki ifadelerden hareketle $II.$ Göktürk Devleti'nin yönetim anlayışı ve kuruluş süreciyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?