Türk-İslam Tarihi

Gazneliler, Karahanlılar ile aynı dönemde hüküm sürmelerine rağmen; Karahanlıların aksine kısa sürede 'etnik bir Türk devleti' karakterinden uzaklaşarak çok uluslu, heterojen ve kozmopolit bir imparatorluk yapısına bürünmüşlerdir. Gaznelilerde görülen bu yapısal farklılaşmanın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

VIII. yüzyılın ortalarında Orta Asya'nın hakimiyeti için karşı karşıya gelen Çin (Tang Hanedanı) ve Abbasi Devleti arasındaki gerginlik, $751$ yılında Talas Nehri kenarında büyük bir savaşa dönüşmüştür. Bu savaşta Karluk Türklerinin Abbasilerin safında yer almasıyla Çin ordusu ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Zaferin ardından Abbasiler, Emevilerin uyguladığı dışlayıcı "Mevali" anlayışını terk ederek Türklerin kitleler halinde İslamiyet'i benimsemesinin yolunu açmışlardır.

Bu bilgiler ve Talas Savaşı'nın sonuçları ışığında, aşağıdaki durumlardan hangisi savaşın dünya medeniyet mirasına yaptığı en önemli katkı olarak kabul edilir?

Türk-İslam devletlerinde hükümdarlar, tahta çıktıktan sonra hakimiyetlerini yasallaştırmak ve meşruiyetlerini artırmak amacıyla İslam dünyasının dini lideri olan halifeden onay almışlardır. Halife tarafından gönderilen bu resmi onay belgesi, hükümdarın siyasi otoritesinin İslam dünyasında tanınması anlamına gelmektedir.

Bu parçada sözü edilen ve halife tarafından Türk-İslam hükümdarlarına gönderilen onay belgesine ne ad verilir?

Karahanlılar, Orta Asya’da Türk-İslam kültürünün ilk özgün örneklerini ortaya koyarken; bir yandan 'Kutadgu Bilig' ve 'Divan-ı Lügati't-Türk' gibi eserlerle Türkçenin edebi gücünü korumuş, diğer yandan sınır boylarında 'Ribatlar' inşa edip eğitimde 'burslu öğrencilik' sistemini başlatmışlardır. Ayrıca orduda 'Gulam' sisteminin temellerini atarak kurumsal bir dönüşüm gerçekleştirmişlerdir.

Buna göre Karahanlılar ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?

Büyük Selçuklu Devleti'nde merkezi otoritenin eyaletlerdeki mali ve idari işleyişini hükümdar adına denetlemekle görevli olan; ancak yetki alanı ordu mensuplarını ve adli (şer'i) yargı teşkilatını kapsamayan divan aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar Dönemi'nde Edip Ahmet Yükneki tarafından kaleme alınan; 'Hakikatlerin Eşiği' anlamına gelen, İslamiyet'in getirdiği ahlaki değerleri Türk toplumuna öğretmeyi amaçlayan ve didaktik bir üslupla hazırlanan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da Abbasi otoritesinin zayıflamasıyla ortaya çıkan "Tevaif-i Mülük" devletlerinden olan Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler ve Memlükler bölgenin Türk-İslam kültürüne girmesinde ve korunmasında kritik roller üstlenmişlerdir.

Bu devletlerin özellikleri ve faaliyetleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, $1055$ yılında Bağdat Seferi'ni gerçekleştirerek Şii Büveyhoğulları'nın baskısı altındaki Abbasi halifesini kurtarmıştır. Bu hizmeti karşılığında halife, Tuğrul Bey'e altın kılıç kuşanmış ve ona "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" ($Sultan$-$ül$ $Mağrip$ $ve$ $Maşrık$) unvanını vermiştir.

Bu gelişmenin Türk-İslam dünyası üzerindeki en önemli siyasi sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar döneminde, Orta Asya Türk yazı dilinin (Hakaniye lehçesi) özelliklerini yansıtan ve Türk-İslam kültürünün ahlaki temellerini 'hakikatlerin eşiği' metaforuyla açıklayan; Edip Ahmet Yükneki tarafından kaleme alınarak bir Türk beyine sunulan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam medeniyetinde matematik alanında yaptığı çalışmalarla tanınan; "sıfır" (0) rakamını ilk kez kullanarak matematik işlemlerini kolaylaştıran ve Batı dünyasında "Algorismus" adıyla bilinen Cebir ilminin kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde mülkiyeti devlete ait olan toprakların vergi gelirlerinin, hizmetleri karşılığında askerlere ve devlet görevlilerine maaş yerine tahsis edilmesi esasına dayanan sistem aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Asya'da Tang Hanedanı'nın yayılmacı emelleri ile Abbasi Devleti'nin bölgesel çıkarlarının çatışması, $751$ yılında Talas Nehri kıyısında büyük bir hesaplaşmaya yol açmıştır. Karluk Türklerinin Müslüman ordusunun yanında yer almasıyla kazanılan bu zafer, Türk-İslam tarihinin başlangıcı kabul edilmektedir.

Bu zaferin ardından Türk boylarının kitleler halinde İslam dinine geçişini hızlandıran temel idari ve toplumsal gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

Cengiz Han'ın ölümünden sonra imparatorluk topraklarının paylaşılmasıyla ortaya çıkan, $1258$ yılında Bağdat'ı istila ederek Abbasi Devleti'ne son veren ve İran merkezli olarak hüküm süren Moğol-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, İslam medeniyetinin kurumsal yapısını Orta Asya Türk devlet geleneği ile sentezleyerek sosyal devlet anlayışının önemli örneklerini vermişlerdir. Bu kapsamda halkın sağlığını korumak amacıyla, içinde eczanesi de bulunan ve hastaların ücretsiz tedavi edilebildiği kurumlar inşa etmişlerdir. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlılar tarafından kurulan ve Türk-İslam dünyasındaki ilk hastane örneklerini teşkil eden bu yapılara verilen isimdir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Tolunoğulları, Akşitler ve Eyyubiler'de geleneksel Türk veraset anlayışı olan 'ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır' ilkesi uygulanmıştır. Buna karşın $1250$ yılında kurulan Memlük Devleti'nde (Kölemenler) 'en güçlü komutanın sultan olma hakkına sahip olduğu' özgün bir yönetim modeli benimsenmiştir. Memlükler'deki bu veraset sistemi değişikliğinin aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili olduğu savunulamaz?

Gazneli Mahmut, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardığı için İslam tarihinde "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur. Aynı zamanda bilim ve sanata büyük önem veren Mahmut, ünlü bilgin El-Biruni'yi Hindistan seferlerine götürmüş ve onun için "sarayımın en değerli hazinesi" ifadesini kullanmıştır.

Bu bilgilere dayanarak Gazneliler Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine varılabilir?

Talas Savaşı ($751$) sonrasında Orta Asya’daki Çin baskısının kırılması, Türk boyları ile Müslüman Araplar arasında uzun süredir devam eden çatışmaların yerini dostane bir sürece bırakmasına yol açmıştır. Türklerin bu yeni dönemde İslamiyet'e kitleler halinde geçiş yapmalarında ve İslam devletinin askeri-idari kadrolarında etkin rol almalarında, Abbasilerin aşağıdaki uygulamalarından hangisi en temel kolaylaştırıcı etken olmuştur?

Kurulduğu coğrafya itibarıyla Afgan, Hint, Fars ve Türk topluluklarını bünyesinde barındıran Gazneliler; Sultan Mahmut döneminde Hindistan'a İslamiyet'i taşımış ve El-Biruni gibi alimlere ev sahipliği yapmışlardır. Fakat bu genişleme ve kültürel ihtişam, Selçuklulara karşı kaybedilen Dandanakan Savaşı sonrasında devletin siyasi birliğini korumasına yetmemiştir.

Buna göre, Gaznelilerin askeri ve kültürel açıdan çok güçlü olduğu bir dönemde, Selçuklular karşısında alınan bir yenilgiyle hızla dağılma sürecine girmesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin $1040$ Dandanakan Savaşı ile kuruluşunu ilan etmesi, $1048$ Pasinler Savaşı ile Anadolu'daki Bizans direncini test etmesi ve $1055$ Bağdat Seferi ile Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtarması; Türk-İslam dünyasında yeni bir güç dengesi oluşturmuştur.

Özellikle Tuğrul Bey’e halife tarafından tevdi edilen 'Sultan-ül Mağrip ve Maşrık' (Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı) unvanı ile tescil edilen bu süreç dikkate alındığında, Selçuklu hakimiyet anlayışını çağdaşı olan Gazneli ve Karahanlı devlet yapılarından ayıran en temel hukuki ve siyasi fark aşağıdakilerden hangisidir?

$VIII$. yüzyılın ortalarında Orta Asya'da güç dengelerini değiştiren Talas Savaşı ($751$), Tang Hanedanı'nın batıya ilerleyişini durdururken; kağıt üretiminin Çin dışında ilk kez Semerkant'ta başlaması gibi derin kültürel etkiler yaratmıştır. Bu süreçte Türk boylarının İslamiyet'i kitleler halinde benimsemeye başlamasında askeri ittifakların yanı sıra Abbasilerin yönetim anlayışındaki köklü değişimler etkili olmuştur.

Buna göre, Talas Savaşı ve sonrasındaki gelişmelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?