Türk-İslam Tarihi

Büyük Selçuklu Devleti'nde maliyenin başındaki Müstevfi, Divan-ı İstifa'daki kayıtları incelerken bir bölgedeki toprakların statüsünün "İkta"dan "Mülk"e dönüştürülmesi talebiyle karşılaşmıştır. Bu talebin kabul edilmesi durumunda arazinin hukuki ve ekonomik yapısında köklü değişiklikler yaşanacaktır.

Buna göre, söz konusu arazinin "Mülk" statüsüne geçmesiyle birlikte ortaya çıkacak temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde teknik ve mühendislik alanındaki çalışmalarıyla öne çıkan, Artuklular Dönemi'nde yaşamış ve sibernetiğin ilk temsilcisi olarak kabul edilen "Kitabü'l-Hiyel" adlı eserin müellifi olan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Türk-İslam devletleri, bölgeyi ekonomik ve mimari açıdan kalkındırarak sosyal devlet anlayışının önemli örneklerini sergilemişlerdir. Bu devletler arasında yer alan ve Abbasi merkezî otoritesinin zayıflamasıyla bağımsızlığını ilan eden bir yapı; 'Maristan' adı verilen hastaneler inşa ederek din ve ırk ayrımı gözetmeksizin halka ücretsiz hizmet sunmuş, aynı zamanda Samarra üslubundaki spiral (helzoni) minareli camisiyle bölgede Türk-İslam sanatının ilk özgün örneklerini vermiştir.

Yukarıda özellikleri belirtilen Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde ordu teşkilatı, askerlerin statüsüne ve görev tanımlarına göre farklı mali kaynaklarla desteklenmiştir. Bu sistemde merkezi otoriteyi korumak amacıyla oluşturulan profesyonel birlikler ile taşra güvenliğini sağlayan kuvvetlerin hazineyle olan ilişkisi kesin çizgilerle ayrılmıştır.

Buna göre, Türk-İslam devletlerindeki ordu-maliye ilişkisi düşünüldüğünde, aşağıdaki askeri birimlerden hangisinin geçim kaynağı veya ödeme yöntemi hakkında verilen bilgi yanlıştır?

Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi Türk-İslam devletlerinde merkezi yönetim; eski Türk devlet gelenekleri, İslam dininin getirdiği hükümler ve İran devlet bürokrasisinin bir senteziyle şekillenmiştir. Bu kurumsal yapı içerisinde hükümdarın yetkileri ve divanların işleyişi hakkında pek çok detay bulunmaktadır.

Buna göre, Türk-İslam devletlerindeki yönetim anlayışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi, öğrencinin bu döneme dair sahip olduğu bir 'kavram yanılgısını' (misconception) yansıtmaktadır?

Türk-İslam devletlerinde merkezi bürokrasinin temel direklerinden biri olan 'Divan-ı İstifa', devletin tüm mali işlerinden sorumluydu. Bu divanın başında bulunan ve devlet bütçesinin hazırlanması, vergilerin toplanması gibi görevleri yürüten en üst düzey yetkiliye 'Müstevfi' denilirdi.

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde, bu görevlinin Osmanlı Devleti’ndeki bürokratik karşılığı ile devletin resmi yazışmalarında kullanılan hükümdar mührünün (Tuğra) İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki adı bir arada verilmiştir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde bilimsel ve kültürel hayatın merkezi olan Nizamiye Medreseleri, aynı zamanda Batinilik gibi yıkıcı fikir akımlarına karşı ehli sünnet inancını savunan birer "fikri kale" olarak tasarlanmıştır. Bu kurumlarda başmüderrislik yapan, felsefecilerin metafizik konularındaki tutarsızlıklarını eleştirdiği "Tehafütü'l-Felasife" adlı eseriyle tanınan ve İslam dünyasında "Hüccetü'l-İslam" unvanıyla anılan mütefekkir aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde devletin genel mali işleyişini denetleyen Divan-ı İstifa'nın başındaki Müstevfi, sunduğu bütçe raporunda 'öşür' gelirlerinde ciddi bir azalma olduğunu belirtmiştir. Buna göre Müstevfi'nin, bu durumun nedenlerini saptamak ve vergi kaybını engellemek için doğrudan hangi grubun üretim ve vergi ödeme süreçlerini incelemesi gerekir?

Sultan Mahmut döneminde Hindistan'a düzenlenen $17$ sefer ile büyük bir zenginliğe ve Abbasi halifesinin himaye edilmesiyle kazanılan "Sultan" unvanıyla dini-siyasi bir prestije kavuşan Gazneliler, $1040$ Dandanakan Savaşı'ndaki yenilgi sonrası Selçukluların aksine toparlanamayarak hızla dağılma sürecine girmiştir. Gaznelilerin tek bir büyük yenilgi sonrası bu denli hızlı bir çöküş sürecine girmesinde, çağdaşı olan Karahanlılar gibi diğer Türk devletlerinden farklı olarak sahip oldukları hangi yapısal özellik en etkili olmuştur?

Karahanlılar, İslamiyet’i kabul etmelerinin ardından yerleşik yaşamın ve Türk-İslam sentezinin bir gereği olarak eğitim faaliyetlerine büyük yatırım yapmışlardır. Özellikle öğrencilerin barınma ve beslenme ihtiyaçlarının devlet tarafından karşılandığı "burslu öğrencilik" sistemini dünya tarihinde ilk kez hayata geçirmişlerdir. Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han döneminde Semerkant’ta inşa edilen bu medrese aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam dünyasında Aristo'nun düşüncelerini en iyi açıklayan ve sistemleştiren kişi olması sebebiyle "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen) unvanıyla anılan, aynı zamanda ideal bir devlet düzenini anlattığı "el-Medinetü’l Fâzıla" (Erdemli Şehir) adlı eseriyle tanınan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar döneminde sınır boylarında gaza ve cihat amacıyla inşa edilen askeri nitelikli "Ribat"lar, zamanla sınırların genişlemesi ve güvenliğin artmasıyla birlikte ticari kervanların konakladığı kervansaraylara dönüşmüştür. Aynı süreçte Karahanlılar, tıp eğitimi ve ücretsiz tedavi hizmetlerinin verildiği "Bimarhane" adlı kurumları da sistemli hale getirerek Orta Asya'da yaygınlaştırmışlardır.

Buna göre Karahanlılardaki bu kurumsal yapılar ve yaşadıkları işlevsel değişimler;

$I.$ Devletin stratejik ihtiyaçlarının zamanla ekonomik ve sosyal önceliklere evrildiği,
$II.$ Dini bir motivasyon olan gaza anlayışının ekonomik kalkınma araçlarıyla sentezlendiği,
$III.$ İslamiyet'in kabulüyle birlikte Türk devlet geleneğindeki "cihan hakimiyeti" ülküsünün yerini tamamen ticari kaygılara bıraktığı

durumlarından hangilerinin bir göstergesi olabilir?

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte devlet yönetiminde eski Türk gelenekleri ile İslami unsurlar sentezlenmiş, bu durum hükümdarlık sembollerine de yansımıştır. Bazı semboller varlığını sürdürürken, bazıları ise İslamiyet ile birlikte ilk kez kullanılmaya başlanmıştır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabulüyle birlikte hükümdarlık alametleri arasına katılan unsurlardan biridir?

İslamiyet’in Türkler arasında yayılması farklı coğrafyalarda farklı zaman dilimlerinde gerçekleşmiştir. Orta Asya’da Karahanlılar bu sürecin öncüsü olurken, Doğu Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyinde de bir Türk devleti İslamiyet’i resmi din olarak benimsemiştir. Hükümdarları Almış Han döneminde Abbasi halifesine elçi göndererek İslamiyet’i kabul ettiklerini bildiren ve bölgede Türk-İslam kültürünün ilk temsilcisi olan bu devlet aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye Selçuklu Devleti'nde, fethedilen toprakların kayıtlarını tutan, ikta topraklarının dağıtımını organize eden ve hazırlanan belgeler (menşur) üzerine sultanın tuğrasını çekme yetkisine sahip olan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

8. yüzyılın ortalarında Orta Asya'nın siyasi ve kültürel çehresini değiştiren gelişmelere dair hazırlanan aşağıdaki karşılaştırma tablosunu inceleyiniz:

Talas Savaşı'nın (751) sonuçları ve tabloda belirtilen paradigma değişimi birlikte değerlendirildiğinde; Türklerin İslamiyet'i kabul süreciyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi en isabetli analizdir?

Türkiye Selçuklu Devleti'nde hükümdar başkentte bulunmadığı zamanlarda ona vekalet eden, devlet işlerini yürüten ve gerektiğinde elçileri kabul eden makam veya görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde (Büyük Selçuklu, Gazneli) adalet mekanizması şer’i ve örfi yargı olarak iki temel sütuna dayanırken, ordunun yargı işlerini yürütmek üzere özel bir askeri hukuk alanı da oluşturulmuştur. Bu sistem içerisinde yer alan ve ordu mensuplarının davalarına bakmakla görevli olan 'Kadıasker' (Kazasker) makamı ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi söylenemez?

Büyük Selçuklu Devleti ve diğer pek çok Türk-İslam devletinde örfi yargı sisteminin başında bulunan "Emir-i Dad", geniş yetkilerle donatılmış bir görevliydi. Bu görevlinin, devletin işleyişine zarar veren üst düzey bürokratları ve ordu komutanlarını denetleme, hatta gerektiğinde veziri dahi tutuklayıp yargılama yetkisine sahip olduğu bilinmektedir.

Emir-i Dad'ın bu yetkisi, Türk-İslam devlet teşkilatlanmasındaki aşağıdaki anlayışlardan hangisini en güçlü şekilde desteklemektedir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde mali denetimden sorumlu olan Müstevfi, hazırladığı bir bütçe raporunda şu üç farklı ekonomik başlığı analiz etmektedir:

I. Müslüman üreticilerin elde ettikleri tarımsal ürünün onda birini ($1/10$) vergi olarak devlete teslim etmeleri.
II. Seferler sonucunda ele geçirilen menkul değerlerin beşte birinin ($1/5$) devlet hazinesine (Beytülmal) aktarılması.
III. Mülkiyeti devlete ait olan arazilerin vergi gelirlerinin, ordu mensuplarına ve devlet görevlilerine hizmetleri karşılığında tahsis edilmesi.

Müstevfi'nin analiz ettiği bu başlıkların teknik karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?