Examkin

Ses Bilgisi

126 soru

Soru 121Soru →

Türkçede '-cık / -cik' eki alan bazı sözcüklerde, kök ile ek arasında yeni bir ünlü belirir. Bu duruma 'ünlü türemesi' adı verilir. Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu ses olayına örnek olabilecek bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Daracık sokaklarda yürümeyi çok severdi.

Cevap

Daracık sokaklarda yürümeyi çok severdi.
Doğru cevap olan cümlede geçen 'daracık' sözcüğü incelendiğinde; 'dar' (kök) + 'cık' (ek) birleşimi sırasında 'a' sesinin türediği açıkça görülmektedir. Bu, Türkçedeki tipik bir ünlü türemesi örneğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki ek almış sözcükleri inceleyin.
Daracık, küçücük, kitapçıdan, tadı, aklına sözcükleri tespit edildi.
Ses olayları genellikle ek alma veya birleşme sırasında gerçekleşir.
2
Sözcüklerin köklerini ve eklerini ayırın.
dar-a-cık, küçük-cük, kitap-cı, tat-ı, akıl-ı.
Kök ve ek arasındaki değişimi görmek için yapı analizi gereklidir.
3
Kök ile ek arasında fazladan bir ünlü olup olmadığını kontrol edin.
'Dar' ve '-cık' arasında 'a' ünlüsünün sonradan geldiği görülür.
Ünlü türemesi kuralı, kökte bulunmayan bir ünlünün eklenme sırasında ortaya çıkmasıdır.

Anahtar Kavram

Ünlü Türemesi

İpuçları

1
Cümlelerdeki sözcükleri köklerine ayırarak ekle birleşme noktalarına odaklanın.
2
Özellikle '-cık / -cik' küçültme eki almış sözcüklere dikkat edin; kökte olmayan bir harf ortaya çıkmış mı?
3
'Dar' kelimesine '-cık' ekini getirdiğinizde telaffuzun kolaylaşması için araya 'a' sesi girer.

Daha Fazla Pratik

Azıcık, gencecik ve biricik gibi diğer ünlü türemesi örneklerini inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüğü yüksek sesle heceleyin: dar-a-cık. 'Dar' tek heceli kök, 'cık' ektir; ortada kalan 'a' sesi türemedir.
Tahmini Süre:45s
Soru 122Soru →

Türkçede bazı sözcükler yapım eki alarak türetildikleri sırada, vurgusuz kalan orta hecedeki ünlülerini kaybederler. Bu ses olayına 'türetilirken ünlü düşmesi' adı verilir.

Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde türetilirken ünlü kaybına uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şehrin girişindeki yeni kavşak, trafiğin akışını oldukça rahatlattı.

Cevap

Yeni kavşak ifadesinde yer alan 'kavşak' sözcüğü, 'kavuş-' fiilinden '-ak' yapım ekiyle türetilirken ünlü kaybına uğramıştır.
Doğru cevap olan 'kavşak' sözcüğü, 'yolların birleştiği yer' anlamına gelir ve 'kavuşmak' fiilinden türetilmiştir. 'Kavuş-' fiiline isim yapma eki olan '-ak' getirildiğinde, kelimenin ortasındaki 'u' ünlüsü düşer. Bu durum, sözcük yeni bir anlam kazanırken (türetilirken) gerçekleştiği için soruda istenen kurala tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki ünlü düşmesi görülen sözcükleri tespit et.
vakti (vakit), burnunu (burun), nasıl (ne+asıl), kavşak (kavuş-ak), emretti (emir+et).
Soruda istenen 'türetilirken ünlü düşmesi' olayını bulabilmek için önce tüm düşme örneklerini belirlemek gerekir.
2
Tespit edilen sözcüklerin ek-kök ayrımını yaparak düşmenin nedenini analiz et.
'vakit' ve 'burun' çekim eki almıştır. 'nasıl' ve 'emretti' birleşik kelime oluşumudur. 'kavşak' ise yapım eki almıştır.
Ünlü düşmesinin türü, sözcüğün aldığı ekin işlevine veya başka bir sözcükle birleşme durumuna göre belirlenir.
3
Sözcüklerden hangisinin yapım eki (türetme) yoluyla bu olayı yaşadığını belirle.
Kavuş (Fiil kökü) + -ak (İsim yapım eki) = Kavşak (İsim).
Bir sözcüğün türü veya anlamı yapım ekiyle değişiyorsa bu işleme türetme denir.

Anahtar Kavram

Türetilirken Ünlü Düşmesi

İpuçları

1
Ünlü düşmesi her zaman sadece 'ek gelmesi' demek değildir; ek gelince yeni bir kelime mi oluşuyor yoksa kelime aynı kalıp sadece ek mi alıyor buna bakın.
2
Bir sözcüğün 'türetilmesi' demek, o sözcüğün yapım eki alarak isimden fiil veya fiilden isim gibi yeni bir tür/anlam kazanmasıdır.
3
'Kavşak' kelimesinin kökünün 'kavuşmak' eylemi olduğunu ve '-ak' ekiyle bir isme dönüştüğünü düşünün.

Daha Fazla Pratik

Benzer şekilde 'çevre' (çevir-e), 'uyku' (uyu-ku) ve 'ayrılık' (ayır-ılık) gibi türetilirken ünlü kaybına uğrayan diğer önemli kelimeleri inceleyin.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 123Soru →

Türkçede sözcükler ek alırken veya başka bir sözcükle birleşirken çeşitli ses değişimlerine uğrayabilirler. Bu değişimlerin en yaygın olanları ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesidir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesi olaylarının tamamı örneklenmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Maçın son devrinde attığı golle rakibini mağlup etmeyi başardı.

Cevap

Doğru cevap, içinde ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesi olaylarının hepsini barındıran 'Maçın son devrinde attığı golle rakibini mağlup etmeyi başardı.' cümlesidir.
Doğru kabul edilen cümlede üç farklı ses olayı da yer almaktadır: 'devrinde' sözcüğünde ünlü düşmesi (devir > devr), 'attığı' sözcüğünde ünsüz benzeşmesi (at-dık > at-tık) ve ünsüz yumuşaması (at-tık-ı > at-tığı), 'rakibini' sözcüğünde ise ünsüz yumuşaması (rakip-i > rakibi) görülür.

Adım Adım Çözüm

1
Cümledeki sözcüklerin kök ve ek yapılarını inceleyin.
'devrinde' sözcüğünün kökü 'devir'dir, 'attığı' sözcüğü 'at-dık-ı' şeklindedir, 'rakibini' sözcüğü 'rakip-i' şeklindedir.
Ses olaylarını tespit etmek için sözcüğün yalın hali ile ek almış hali arasındaki farkları görmek gerekir.
2
Ünlü düşmesini tespit edin.
'devir' sözcüğüne ünlüyle başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki 'i' ünlüsü düşerek 'devri' olmuştur.
İki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında orta hece ünlüsü düşer.
3
Ünsüz benzeşmesini (sertleşmesini) tespit edin.
'at-' fiiline '-dık' sıfat-fiil eki getirildiğinde, 'd' ünsüzü 't'ye dönüşerek 'attık' olmuştur.
Sert ünsüzle biten bir sözcüğe 'b, c, d' ile başlayan bir ek gelirse bu ünsüzler 'p, ç, t'ye dönüşür.
4
Ünsüz yumuşamasını tespit edin.
'attık' sözcüğündeki 'k' ünsüzü ünlüyle başlayan ek alınca 'ğ'ye, 'rakip' sözcüğündeki 'p' ünsüzü ise 'b'ye dönüşmüştür.
Sert ünsüzle biten sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında sondaki ünsüz yumuşar.

Anahtar Kavram

Birden fazla ses olayının aynı cümlede veya sözcükte bulunabilmesi.

İpuçları

1
Cümlelerdeki her sözcüğün köküne ve aldığı eklerin orijinal hallerine dikkat edin.
2
'attığı' gibi sıfat-fiil eki almış sözcükler genellikle birden fazla ses olayı barındırır; hem kök-ek birleşimine hem de ekin sonuna bakın.
3
Cümlede 'devir', 'at-dık' ve 'rakip' kelimelerinin ek almış hallerini inceleyerek düşen, sertleşen ve yumuşayan harfleri bulun.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşamasına aykırı olan 'hukuku', 'evrakı', 'saati' gibi istisnai sözcükleri içeren soruları inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 124Soru →

Türkçede bazı sözcükler isimden fiil yapım eki alarak türetilirken ünlü kaybına uğrar. Bu şekilde türetilen bir fiile şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde ise fiilin sonundaki geniş ünlü daralarak "ı, i, u, ü" ünlülerinden birine dönüşür.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem türetilirken ünlü kaybına uğramış hem de ünlü daralması görülmüş bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Küçük çocuk, sokağın başındaki parkta arkadaşlarıyla neşeyle oynuyor.

Cevap

Söz konusu cümlede geçen 'oynuyor' sözcüğü hem türetilirken ünlü kaybına uğramış hem de ünlü daralması geçirmiştir.
Seçenekteki 'oynuyor' sözcüğü, 'oyun' kökünden '-a' yapım ekiyle 'oyna-' şeklinde türetilirken 'u' ünlüsünü kaybetmiştir. Ardından gelen '-yor' eki ise 'oyna-' fiilindeki 'a' sesini daraltarak 'u' yapmıştır. Böylece her iki ses olayı aynı sözcükte gerçekleşmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Doğru yanıt olan seçenekteki 'oynuyor' sözcüğünün kökünü belirleyin.
Sözcüğün kökü 'oyun' ismidir.
Ses olaylarını analiz etmek için sözcüğün kök ve ek yapısını bilmek gerekir.
2
Sözcüğün isimden fiile türetilme aşamasını inceleyin.
'Oyun' ismine '-a' yapım eki getirildiğinde 'oyna-' fiili oluşur ve bu sırada 'u' ünlüsü düşer.
Soruda istenen ilk şart olan 'türetilirken ünlü kaybı' burada gerçekleşmiştir.
3
Türetilen fiile şimdiki zaman eki getirerek durumu gözlemleyin.
'Oyna-' fiiline '-yor' eki getirildiğinde sonundaki 'a' geniş ünlüsü daralarak 'u'ya dönüşür.
Soruda istenen ikinci şart olan 'ünlü daralması' da bu aşamada tamamlanmıştır.

Anahtar Kavram

Türetilirken Ünlü Kaybı ve Ünlü Daralmasının Bir Arada Kullanımı

İpuçları

1
Cümlelerdeki sözcükleri köklerine ayırarak hangi yapım eklerini aldıklarına dikkatlice bakın.
2
Özellikle 'oyun', 'besi', 'ileri' gibi kelimelerin fiile dönüşmüş hallerini (oyna-, besle-, ilerle-) ve bunların '-yor' eki almış şekillerini arayın.
3
Aradığınız sözcük 'oyun' kökünden türetilmiştir ve şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir.

Daha Fazla Pratik

Ünlü düşmesinin hangi durumlarda (çekim eki, yapım eki, birleşme) gerçekleştiğini ayırt etmek için benzer karma sorular çözebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüklerin sadece '-yor' eki almış hallerine odaklanmak yerine, önce yapım eki alıp fiile dönüşen (türeyen) kelimeleri listeleyip ardından daralma kontrolü yapmak daha hızlı sonuç verebilir.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 125Soru →

Türkçede son sesi "a" veya "e" geniş ünlüsü olan fiil kök ve gövdelerine "-yor" şimdiki zaman eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" seslerinden birine dönüşür. Bu ses olayına "ünlü daralması" adı verilir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek olabilecek bir kullanım vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Annem mutfakta misafirler için akşam yemeği hazırlıyor.

Cevap

Misafirler için akşam yemeği hazırlayan annenin anlatıldığı cümledeki "hazırlıyor" sözcüğü ünlü daralmasına örnektir.
Ünlü daralması kuralına göre, bir fiilin sonu "a" veya "e" geniş ünlüleri ile bitmelidir. "hazırla-" fiil gövdesi bu kurala uyar. Üzerine şimdiki zaman eki olan "-yor" geldiğinde, sondaki "a" sesi daralarak "ı" sesine dönüşür. Bu nedenle doğru cevap akşam yemeği hazırlama eyleminin geçtiği seçenektir.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki fiilleri bularak köklerini veya gövdelerini inceleyin.
Fiiller: koş-, oku-, hazırla-, gel-, birik-.
Ünlü daralması kuralını uygulamak için kelimenin orijinal halini bilmek gerekir.
2
Kökü veya gövdesi "a" veya "e" ile biten fiili tespit edin.
"hazırla-" fiili "a" geniş ünlüsü ile biterken diğerleri ünsüzle veya dar ünlüyle bitmektedir.
Daralma kuralı sadece sonu "a" veya "e" ile biten fiillerde geçerlidir.
3
"-yor" eki geldiğinde ses değişimini kontrol edin.
hazırla- + yor →\rightarrow hazırlıyor (a→ıa \rightarrow ı).
Geniş ünlünün dar ünlüye dönüşmesi daralmanın gerçekleştiğini kanıtlar.

Anahtar Kavram

Ünlü Daralması

İpuçları

1
Cümlelerdeki yüklemleri (fiilleri) bularak ek almadan önceki hallerini düşünün.
2
Hangi fiil "-mak / -mek" mastar ekini aldığında kökünde "a" veya "e" sesi ile biter? (hazırla-mak, oku-mak, gel-mek gibi...)
3
"Hazırla-" kelimesine "-yor" eki getirdiğimizde "hazırlayor" diyemeyiz, dilimiz bunu otomatik olarak "hazırlıyor" yapar. İşte bu olay daralmadır.

Daha Fazla Pratik

Ünlü daralması sadece '-yor' ekiyle değil, istisnai olarak 'de-' ve 'ye-' fiillerinde de görülebilir (diye, yiyecek gibi). Bu kelimeleri de inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 126Soru →

Türkçede sert ünsüzle (f,s,t,k,c\c,s\c,h,pf, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c,d,gc, d, g) başlayan bir ek getirildiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek c\c,t,kç, t, k seslerinden birine dönüşür. Bu ses olayına "ünsüz benzeşmesi" (sertleşmesi) denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesine örnek olabilecek bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dün mahalledeki kitapçıdan kendine yeni bir roman aldı.

Cevap

Kitapçıdan sözcüğünün bulunduğu cümle doğru cevaptır çünkü burada ünsüz benzeşmesi gerçekleşmiştir.
Doğru seçenekte yer alan "kitapçıdan" sözcüğünün kökü "kitap"tır ve sert bir ünsüz olan "p" ile biter. Bu köke getirilen meslek yapım eki normalde "-cı" şeklindedir; ancak "p" sesinin etkisiyle ekin başındaki "c" sesi sertleşerek "ç"ye dönüşmüş ve "kitapçı" halini almıştır. Bu, ünsüz benzeşmesi kuralının tam karşılığıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sözcükleri kök ve eklerine ayırarak inceleyin.
"Kitap-çı-dan" sözcüğü dikkat çeker.
Ses olaylarını tespit etmek için sözcüğün yapısını anlamak gerekir.
2
Sert ünsüzle biten köke gelen ekin ilk harfini kontrol edin.
"Kitap" sözcüğü sert ünsüz olan pp ile biter; ek ise normalde yumuşak olan cc ile başlamalıdır (−cı-cı).
Ünsüz benzeşmesi kuralı bu etkileşimi gerektirir.
3
Harf değişimini doğrulayın.
p+c→p+c\cp + c \rightarrow p + ç dönüşümü gerçekleşmiştir.
cc sesi, kendisinden önceki sert ünsüzün etkisiyle sertleşerek c\cç olmuştur.

Anahtar Kavram

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

İpuçları

1
Cümlelerdeki kelimelerin köklerini ve eklerini ayırarak, sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) sonra gelen eklerdeki değişimlere bakın.
2
"Fıstıkçı Şahap" kodlamasındaki harflerle biten kelimeleri ve bu kelimelere eklenen -cı, -da, -dan gibi eklerin -çı, -ta, -tan olup olmadığını kontrol edin.
3
"Kitap" kelimesinin son harfine ve ona gelen ekteki "c" harfinin "ç"ye dönüşmesine odaklanın.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz benzeşmesi kuralını pekiştirmek için 'sayıların yazımı' konusundaki saat ve tarih eklerini (örneğin: 14.30'da değil, 14.30'ta) inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
ÖncekiSayfa 7 / 7
Ses Bilgisi — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 7 | Examkin