Türkçede son sesi "a" veya "e" geniş ünlüsü olan fiil kök ve gövdelerine "-yor" şimdiki zaman eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" seslerinden birine dönüşür. Bu ses olayına "ünlü daralması" adı verilir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek olabilecek bir kullanım vardır?
- AAkşamları parkta arkadaşlarıyla düzenli olarak koşuyor.
- BÖğrenciler kütüphanede sessizce kitap okuyor.
- Annem mutfakta misafirler için akşam yemeği hazırlıyor.Cevap
- DKardeşim bugün okuldan eve her zamankinden erken geliyor.
- EGökyüzünde aniden beliren kara bulutlar hızla birikiyor.
Cevap
Misafirler için akşam yemeği hazırlayan annenin anlatıldığı cümledeki "hazırlıyor" sözcüğü ünlü daralmasına örnektir.
Ünlü daralması kuralına göre, bir fiilin sonu "a" veya "e" geniş ünlüleri ile bitmelidir. "hazırla-" fiil gövdesi bu kurala uyar. Üzerine şimdiki zaman eki olan "-yor" geldiğinde, sondaki "a" sesi daralarak "ı" sesine dönüşür. Bu nedenle doğru cevap akşam yemeği hazırlama eyleminin geçtiği seçenektir.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Ünlü Daralması
İpuçları
1
Cümlelerdeki yüklemleri (fiilleri) bularak ek almadan önceki hallerini düşünün.
2
Hangi fiil "-mak / -mek" mastar ekini aldığında kökünde "a" veya "e" sesi ile biter? (hazırla-mak, oku-mak, gel-mek gibi...)
3
"Hazırla-" kelimesine "-yor" eki getirdiğimizde "hazırlayor" diyemeyiz, dilimiz bunu otomatik olarak "hazırlıyor" yapar. İşte bu olay daralmadır.
Daha Fazla Pratik
Ünlü daralması sadece '-yor' ekiyle değil, istisnai olarak 'de-' ve 'ye-' fiillerinde de görülebilir (diye, yiyecek gibi). Bu kelimeleri de inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s