Examkin

Ses Bilgisi

126 soru

Soru 101Soru →

Türkçede sonu kk ünsüzüyle biten bazı sözcüklere −l-l, −al/−el-al / -el fiil yapım ekleri veya −cık/−cik-cık / -cik küçültme ekleri getirildiğinde, kelime kökünün sonundaki kk ünsüzü düşer. Bu ses olayına "ünsüz düşmesi" adı verilir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şehir merkezindeki yüksek binaların arasından sıyrılan uçak, piste doğru alçalmaya başladı.

Cevap

Uçağın hareketini belirten sözcüğün kökü olan "alçak" kelimesine getirilen ek sonucunda "k" ünsüzü düşmüştür.
Doğru cevap olan seçenekteki "alçalmaya" sözcüğünün kökü "alçak"tır. Bu sözcüğe fiil yapım eki olan "-l" getirildiğinde kelime sonundaki "k" ünsüzü düşmüştür (alc\cak+l→alc\calalçak + l \rightarrow alçal). Bu durum soruda tanımlanan ünsüz düşmesi kuralına tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sözcüklerin kök ve ek yapılarını analiz etmek.
İniş eylemini ifade eden sözcüğün yapısı incelenir.
Ses olaylarını tespit etmek için sözcüğün orijinal kök halini bilmek gerekir.
2
Alc\calmaAlçalma sözcüğünün kökünü belirlemek.
Sözcüğün kökünün alc\cakalçak (sıfat) olduğu saptanır.
Alçalmak eylemi, alçak durumuna gelmek anlamını taşıdığı için kökü de bu sözcüktür.
3
Kökten gövdeye geçişteki ses değişimini kontrol etmek.
alc\cak+−l→alc\cal−alçak + -l \rightarrow alçal- değişimi görülür.
kk ünsüzü, −l-l yapım ekiyle birleşirken düşerek ünsüz düşmesi olayını gerçekleştirmiştir.

Anahtar Kavram

Ünsüz Düşmesi

İpuçları

1
Cümlelerdeki eylemlerin ve sıfatların köklerine odaklanın; özellikle sonu 'k' ile biten kökleri arayın.
2
İniş yapmak anlamına gelen sözcüğün kökü 'alçak' sıfatıdır. Bu köke bir ek geldiğinde ne değişmiş olabilir?
3
Alc\cakAlçak sözcüğüne fiil yapma eki olan −l-l geldiğinde kelime alc\calmakalçalmak halini alır. Buradaki 'k' harfinin akıbetini düşünün.

Daha Fazla Pratik

Benzer şekilde 'yüksek' kökünden türeyen 'yükselmek' sözcüğündeki ses olayını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüğü eklerine ayırarak kök ile gövdeyi karşılaştırın: (Kök: alc\cakalçak) + (Ek: −l-l) →\rightarrow (Gövde: alc\calalçal). Aradaki fark 'k' harfinin yok olmasıdır.
Tahmini Süre:50s
Soru 102Soru →

Kamu hizmetlerinde liyakatin esas alınması amacıyla hazırlanan bu projenin, gencecik memurların ufkunu açacağı ve her ayrıntının titizlikle planlanıp kamuoyuna vurgulanmıştı.

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisinin örneği yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Cümle içerisinde ünlü daralması (a veya e seslerinin ı, i, u, ü seslerine dönüşmesi) olayına dair bir örnek bulunmamaktadır.
Verilen cümlede 'ünlü daralması' olayının (örneğin: başlıyor, demiyor, niye vb.) hiçbir örneği yoktur. Diğer ses olaylarının tamamı farklı sözcüklerde temsil edilmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
'Gencecik' sözcüğünü inceleyiniz.
Sözcüğün kökü 'genç'tir. '-cik' eki alırken 'ç' sesi 'c'ye dönüşmüş (ünsüz yumuşaması) ve 'e' sesi türemiştir (ünlü türemesi).
Küçültme ekleri bazı durumlarda hem yumuşamaya hem de türemeye neden olabilir.
2
'Ufkunu' ve 'ayrıntının' sözcüklerini analiz ediniz.
'Ufuk-u' ve 'ayır-ıntı' kelimelerinde orta hecedeki ünlüler düşmüştür.
Türkçede iki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında veya türetilirken ünlü kaybına uğrar.
3
'Vurgulanmıştı' sözcüğündeki ek etkileşimine bakınız.
'-mış' ekindeki 'ş' sert ünsüzü, kendisinden sonra gelen '-dı' ekinin 'd' sesini 't'ye dönüştürmüştür.
Fıstıkçı Şahap ünsüzlerinden sonra gelen yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi kuralıdır.
4
Ünlü daralması kuralını cümlede arayınız.
Cümlede '-yor' eki alan veya 'de-, ye-' gibi daralmaya uğrayan bir fiil bulunmamaktadır.
Cevap seçeneği olan ses olayının tespiti için tüm kelimeler taranmalıdır.

Anahtar Kavram

Karma Ses Bilgisi Analizi

İpuçları

1
Cümledeki 'gencecik' sözcüğüne dikkat edin; bu kelime birden fazla ses olayı barındırıyor olabilir.
2
Sözcüklerin köklerini bulun: 'ufuk', 'ayır-', 'genç' ve 'vurgulanmış' kelimeleri size ipucu verecektir.
3
Ünlü daralması genellikle '-yor' ekiyle veya 'de-', 'ye-' fiillerinde görülür. Cümlede bu yapıları arayın.

Daha Fazla Pratik

Ünlü türemesi ve ünlü daralması arasındaki farkı pekiştirmek için 'biricik' ve 'başlıyor' örneklerini kıyaslayın.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 103Soru →

Kamu hizmetlerinin sunumunda dijital dönüşümün ilerlemesi, bürokratik engellerin küçülmesini sağlamaktadır. Vatandaşların bu sistemlere gösterdiği teveccüh, hizmet kalitesinin arttığını ve devlet ile toplum arasındaki bağın sağlamlaştığını kanıtlamaktadır.

Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisinin örneği yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünsüz türemesi

Cevap

Metinde ünsüz türemesi ses olayına dair herhangi bir örnek bulunmamaktadır; 'teveccüh' gibi sözcüklerdeki çift ünsüzler kökün orijinal yapısına aittir.
Ünsüz türemesi, bir sözcüğe ek getirildiğinde veya başka bir sözcükle birleştiğinde ortaya çıkan bir ses olayıdır. Parçadaki 'teveccüh' sözcüğü kök halindedir ve bünyesindeki çift ünsüz ses türemesi değil, kelimenin orijinal yapısıdır. Diğer tüm ses olaylarının (ünlü düşmesi, ünsüz düşmesi, benzeşme ve yumuşama) metinde net örnekleri bulunmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki 'ilerlemesi' sözcüğünü incelemek
ileri+−le→ilerleileri + -le \rightarrow ilerle (Ünlü düşmesi)
Sözcük türetilirken orta hecedeki dar ünlü düşmüştür.
2
Metindeki 'küçülmesini' sözcüğünü incelemek
ku¨c\cu¨k+−l→ku¨c\cu¨lküçük + -l \rightarrow küçül (Ünsüz düşmesi)
'-l' yapım eki getirilirken kök sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür.
3
Metindeki 'arttığını' ve 'sağlamlaştığını' sözcüklerini incelemek
art+−dık→arttıkart + -dık \rightarrow arttık (Benzeşme), arttık+−ı→arttıg˘ıarttık + -ı \rightarrow arttığı (Yumuşama)
Bu sözcüklerde hem ünsüz benzeşmesi (sertleşme) hem de ünsüz yumuşaması aynı anda görülmektedir.
4
Metindeki 'teveccüh' sözcüğünü incelemek
Kök halindedir, ses olayı yoktur.
Arapça kökenli bu kelimede yan yana gelen iki 'c' sesi kökün aslındadır, sonradan türememiştir.

Anahtar Kavram

Karma Ses Bilgisi Analizi

İpuçları

1
Metindeki her bir sözcüğü köklerine ayırarak aldığı ekleri kontrol edin.
2
'İlerlemek' ve 'Küçülmek' kelimelerinin köklerini düşünün: ileri ve küçük.
3
'Arttığını' sözcüğünde hem 't'lerin yan yana gelmesi hem de 'ğ'ye dönüşüm olması iki farklı ses olayına işaret eder. 'Teveccüh' ise aldatıcı bir kök sözcüktür.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz türemesinin genellikle 'hissetmek, zannetmek, reddetmek' gibi yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerde veya Arapça kökenli tek heceli kelimelere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde (hak-hakkı) oluştuğunu unutmayın.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 104Soru →

Tecrübeli bir kamu görevlisi, kurumdaki her ayrıntıyı büyük bir dikkatle inceliyor; çalıştığı projelerde işin hakkını veren personeli her zaman takdir ediyordu.

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünsüz düşmesi

Cevap

Cümlede ünsüz düşmesi (örneğin: küçücük, yükselen gibi) ses olayı bulunmamaktadır.
Cümlede 'ayrıntıyı' sözcüğünde ünlü düşmesi, 'inceliyor' sözcüğünde ünlü daralması, 'hakkını' sözcüğünde ünsüz türemesi, 'çalıştığı' ve 'ediyordu' sözcüklerinde ise ünsüz yumuşaması olayları görülmektedir. Ancak metnin hiçbir yerinde bir ünsüzün düştüğü (örneğin 'yüksek' kelimesinin 'yükselmek' olması gibi) bir örnek bulunmamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Sözcükleri yapılarına ayırarak ünlü olaylarını incelemek.
'ayır-ıntı-y-ı' -> 'ayrıntıyı' (ünlü düşmesi), 'incele-yor' -> 'inceliyor' (ünlü daralması).
Kelime köklerindeki ve ek birleşimlerindeki değişimleri tespit etmek.
2
Sözcüklerdeki ünsüz değişimlerini analiz etmek.
'çalış-dık-ı' -> 'çalıştığı' (benzeşme ve yumuşama), 'hak-ı-n-ı' -> 'hakkını' (ünsüz türemesi), 'et-iyor-du' -> 'ediyordu' (yumuşama).
Sertleşme, yumuşama ve türeme gibi ünsüz olaylarını belirlemek.
3
Seçeneklerle elde edilen verileri karşılaştırmak.
Ünlü düşmesi, yumuşama, türeme ve daralma mevcuttur ancak ünsüz düşmesi yoktur.
Doğru yanıtı onaylamak.

Anahtar Kavram

Karma Ses Olayları Analizi

İpuçları

1
Cümledeki 'ayrıntı' ve 'incele-' kelimelerinin köklerine odaklanın.
2
'-yor' eki alan fiillerde genellikle daralma olup olmadığını kontrol etmek iyi bir stratejidir.
3
'Çalıştığı' sözcüğü hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması içermektedir.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz düşmesi olayını pekiştirmek için 'küçümsemek' veya 'seyrelmek' gibi sözcüklerin köklerini inceleyiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 105Soru →

"Raporun ayrıntılarını incelerken sabretmesi gerektiğini biliyor, yüreğindeki heyecanla kaydettiği verilerin doğruluğunu hissediyordu." Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Cümle içerisinde ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz türemesi örnekleri bulunurken ünlü daralmasına dair bir örnek bulunmamaktadır.
Cümledeki kelimeler incelendiğinde; 'ayrıntı' (ayır-), 'sabretmesi' (sabır) ve 'kaydettiği' (kayıt) kelimelerinde ünlü düşmesi; 'yüreğindeki', 'kaydettiği' ve 'hissediyordu' kelimelerinde ünsüz yumuşaması; 'kaydettiği' (et-ti) kelimesinde ünsüz benzeşmesi; 'hissediyordu' (his-s-et) kelimesinde ünsüz türemesi görülür. Ancak hiçbir kelimede 'a, e' ünlülerinin 'ı, i, u, ü'ye dönüştüğü bir ünlü daralması yoktur.

Adım Adım Çözüm

1
Ünlü düşmesi olan kelimeleri tespit etme
ayrıntı (ayır-), sabretmesi (sabır), kaydettiği (kayıt)
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan kelimeler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya birleştiklerinde orta hece ünlüsü düşer.
2
Ünsüz yumuşaması olan kelimeleri tespit etme
yüreğindeki (yürek-i), kaydettiği (et-tik-i), hissediyordu (hisset-iyor)
Sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında bu ünsüzler yumuşar (b, c, d, g/ğ).
3
Ünsüz benzeşmesi ve türemesi olan kelimeleri tespit etme
kaydettiği (et-ti -> benzeşme), hissediyordu (his-s-et -> türeme)
Sert ünsüzden sonra sert ünsüz gelmesi benzeşme; iki ünlü arasında veya yardımcı eylemle birleşmede ünsüz artışı türemedir.
4
Ünlü daralması kontrolü yapma
biliyor (bil-), hissediyordu (hisset-)
Ünlü daralması için fiilin sonunun 'a' veya 'e' ile bitip '-yor' eki alması gerekir. Bu kelimelerde böyle bir durum yoktur.

Anahtar Kavram

Ses Bilgisi (Ses Olayları)

İpuçları

1
Cümledeki kelimelerin köklerini düşünerek ek aldıklarında uğradıkları değişimlere odaklanın.
2
'-yor' eki alan kelimelerin köklerine bakın; eğer kök 'a' veya 'e' ile bitmiyorsa ünlü daralması olmayabilir.
3
'Ayır-', 'sabır', 'kayıt', 'yürek' ve 'his' kelimelerindeki değişimleri tek tek analiz edin; geriye kalan ses olayı cevabınız olacaktır.

Daha Fazla Pratik

Benzer bir cümlede 'başlıyor' veya 'bekliyor' gibi ünlü daralması içeren kelimeleri bulmaya çalışın.

Alternatif Yöntem

Kelime kelime analiz yerine, şıklardan giderek cümlede o ses olayına örnek arayabilirsiniz. Örneğin 'türeme' var mı diye bakıp 'hisset-' kelimesini yakalamak süreci hızlandırabilir.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 106Soru →

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz benzeşmesi (sertleşme) hem de ünsüz yumuşaması (değişim) örneklerine bir arada yer verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yeni hazırlanan projenin taslağı üzerinde kurul üyeleriyle birlikte çalıştık.

Cevap

Hazırlanan projenin taslağı üzerinde birlikte çalıştık ifadesinin yer aldığı seçenek doğrudur.
Doğru seçenekte yer alan 'taslağı' kelimesi 'taslak' köküne ünlü eki gelmesiyle ünsüz yumuşamasına uğramış (k-ğ), 'çalıştık' kelimesi ise 'çalış-' fiiline '-dık' eki gelmesiyle ünsüz benzeşmesine (d-t) uğramıştır. Böylece her iki ses olayı aynı cümlede örneklenmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Cümledeki kelimeleri ek ve köklerine ayırarak ses değişimlerini inceleyin.
Kelimelerin orijinal halleri ile cümledeki halleri karşılaştırılır.
Ses olaylarını tespit etmek için kelimenin yalın halini bilmek gerekir.
2
'Taslağı' kelimesini analiz edin.
taslak + ı -> taslağı (k -> ğ değişimi).
Sert ünsüzle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince 'ünsüz yumuşaması' gerçekleşir.
3
'Birlikte' veya 'çalıştık' kelimelerini analiz edin.
çalış + dık -> çalıştık (d -> t değişimi).
Sert ünsüzle (ş) biten kelimeye yumuşak ünsüzle (d) başlayan ek gelince ek sertleşir (ünsüz benzeşmesi).

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesi kurallarının cümle içerisinde tanınması.

İpuçları

1
Kelimelerin sonundaki sert ünsüzlerin (p, ç, t, k) yumuşayıp yumuşamadığına bakın.
2
Eklerin başındaki ünsüzlerin (d, g) kelime kökündeki sert ünsüz nedeniyle sertleşip sertleşmediğini kontrol edin.
3
'Taslak' ve 'çalış-' kelimelerine gelen eklerin uğradığı değişimleri içeren seçeneğe odaklanın.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşaması ve benzeşmesinin aynı sözcükte olduğu 'gittiği', 'yaptığı' gibi kelimeleri içeren soruları çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 107Soru →

Türkçede sözcükler türetilirken veya çekimlenirken çeşitli ses olaylarına uğrayabilirler. Bazı cümlelerde birden fazla ses olayı bir arada bulunabileceği gibi, tek bir sözcükte de birden fazla ses olayı gerçekleşebilir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması ve ünlü düşmesi olaylarının tamamına yer verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kitabın kapağını açtığında burnuna gelen o eski kağıt kokusu onu çocukluğuna götürdü.

Cevap

Doğru yanıt, içerisinde 'kitabın', 'açtığında' ve 'burnuna' gibi sözcüklerin bulunduğu cümledir.
İlgili cümlede 'kitabın' sözcüğünde p-b değişimi (yumuşama), 'açtığında' sözcüğünde hem ç-t etkileşimi (benzeşme) hem de k-ğ değişimi (yumuşama) ve 'burnuna' sözcüğünde orta hece ünlüsünün kaybı (ünlü düşmesi) bir arada bulunmaktadır. Bu durum sorudaki tüm şartları karşılar.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki sözcükleri kök ve eklerine ayırarak ses olaylarını tespit edin.
Doğru cümlede birden fazla sözcükte farklı olaylar saptanmıştır.
Soruda istenen üç farklı ses olayının aynı cümle içinde olup olmadığını kontrol etmek gerekir.
2
Ünsüz yumuşamasını (değişimini) bulun.
'Kitabın' (kitap−ın→kitabınkitap-ın \rightarrow kitabın) ve 'kapağını' (kapak−ı→kapag˘ıkapak-ı \rightarrow kapağı) sözcüklerinde yumuşama vardır.
Sert ünsüzle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelmiştir.
3
Ünsüz benzeşmesini (sertleşmesini) bulun.
'Açtığında' (ac\c−dık→ac\ctıkaç-dık \rightarrow açtık) sözcüğünde 'ç' sert ünsüzü yanındaki 'd'yi 't'ye dönüştürmüştür.
Sert ünsüzle biten kelimeye yumuşak ünsüzle başlayan ek gelmiştir.
4
Ünlü düşmesini bulun.
'Burnuna' (burun−u→burnuburun-u \rightarrow burnu) sözcüğünde ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür.
İki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde düşme gerçekleşir.

Anahtar Kavram

Karma Ses Olayları Analizi

İpuçları

1
Cümlelerdeki her sözcüğü eklerine ayırarak inceleyin, özellikle ek fiil ve fiilimsi eklerine dikkat edin.
2
Ünsüz benzeşmesini bulmak için '-tı, -ti, -tu, -tü' veya '-ça, -çe' gibi sertleşmiş ekleri arayın.
3
'Açtığında' sözcüğü hem benzeşme hem yumuşama içeren kritik bir örnektir; ünlü düşmesini ise vücut organ adlarında (burun, ağız, göğüs) daha kolay bulabilirsiniz.

Daha Fazla Pratik

Benzer şekilde 'kaybolan' veya 'hissettiği' gibi aynı anda birden fazla ses olayına uğramış sözcüklerin listesini çıkararak pratik yapabilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 108Soru →

Kamu hizmetlerinin kalitesini artırmak amacıyla hazırlanan yönetmelikte, personelin görev ve sorumluluklarının amacını kavraması gerektiği vurgulanmıştır.

Bu cümledeki altı çizili sözcükte meydana gelen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünsüz yumuşaması

Cevap

Sözcüğün kökü 'amaç' olup, ünlü ile başlayan '-ı' ekini aldığında sonundaki 'ç' ünsüzü 'c'ye dönüşerek ünsüz yumuşaması (değişimi) gerçekleşmiştir.
Doğru cevap olan ünsüz yumuşaması, Türkçede 'p, ç, t, k' sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğün, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ünsüzlerin 'b, c, d, g/ğ' ünsüzlerine dönüşmesidir. 'Amaç' sözcüğü de '-ı' ekini aldığında sonundaki 'ç' sesi 'c'ye dönüşerek bu kurala tam uyum sağlamıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Altı çizili sözcüğün kökünü belirleyin.
Sözcüğün kökü 'amaç'tır.
Ses olayını tespit etmek için önce kelimenin yalın halini bilmek gerekir.
2
Sözcüğün aldığı eki ve kökteki değişimi inceleyin.
Kök 'amaç', ek '-ı'dır; ek gelince 'amaç-ı' değil 'amacı' olmuştur.
Türkçede p, ç, t, k ile biten sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşar.
3
Meydana gelen değişimi ses bilgisi kuralları ile eşleştirin.
ç -> c değişimi 'ünsüz yumuşaması'dır.
Sert bir ünsüzün (ç) yumuşak bir ünsüze (c) dönüşmesi kuralın tanımıdır.

Anahtar Kavram

Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)

İpuçları

1
Sözcüğün kökünün ne olduğunu ve hangi harfle bittiğini düşünün.
2
Sözcüğün sonundaki 'ç' harfinin ek geldikten sonra neden 'c'ye dönüştüğünü hatırlayın.
3
Sert ünsüzlerin (p, ç, t, k) ünlüyle karşılaştığında yumuşaması kuralını arayın.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşamasına aykırı olan tek heceli sözcükleri (örneğin: sütü, topu) inceleyerek kuralı pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüğü eklerine ayırarak kökün son harfinin sert (p, ç, t, k) olup olmadığını kontrol edebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 109Soru →

Yorgun bir iş gününün ardından içilen sıcak bir yudum çay, insanın ruhunu dinlendirmeye yeter.

Bu cümledeki altı çizili sözcükte görülen ses olayı, aşağıdakilerin hangisinde vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Gidiyor

Cevap

Soru kökündeki 'yudum' sözcüğünde görülen ünsüz yumuşaması, 'gidiyor' sözcüğünde de mevcuttur.
Soru kökündeki 'yudum' sözcüğünde, 'yut-' kökündeki sert 't' ünsüzü, ünlü ile başlayan '-um' ekini alınca yumuşayarak 'd' sesine dönüşmüştür. Benzer şekilde, doğru seçenekteki 'gidiyor' sözcüğü de 'git-' köküne ünlü ile başlayan '-iyor' eki getirilmesiyle 't' sesinin 'd' sesine dönüşmesi (ünsüz yumuşaması) sonucu oluşmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki sözcüğün kökünü ve aldığı eki analiz et.
'Yudum' sözcüğünün kökü 'yut-' fiilidir. Sözcük '-um' ekini aldığında kök sonundaki 't' sesi 'd' sesine dönüşmüştür.
Sözcükteki ses olayını doğru tespit etmek için kök-ek ayrımı yapılmalıdır.
2
Tespit edilen ses olayının tanımını hatırla.
Sert ünsüzle (p,c\c,t,kp, ç, t, k) biten bir sözcüğün ünlüyle başlayan bir ek aldığında yumuşayarak b,c,d,g/g˘b, c, d, g/ğ seslerine dönüşmesine 'ünsüz yumuşaması' denir.
Kuralı bilmek, seçenekler arasında doğru eşleştirmeyi yapmayı sağlar.
3
Seçeneklerdeki sözcükleri kök ve eklerine ayırarak benzer bir değişim ara.
'Gidiyor' sözcüğünün kökü 'git-' fiilidir. Ünlüyle başlayan '-iyor' eki geldiğinde 't' sesi 'd' sesine dönüşmüştür.
Aynı kuralın uygulandığı örneği bulmak sorunun çözümüdür.

Anahtar Kavram

Ünsüz Yumuşaması

İpuçları

1
'Yudum' sözcüğünün hangi eylemden türediğini düşünün.
2
Sözcük kökü 'yut-' şeklindedir; 't' sesinin 'd' sesine dönüşmesi bir ünsüz değişimidir.
3
Seçeneklerde 'git-' kökünden türeyen ve benzer bir ses değişimi geçiren sözcüğü bulun.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşamasına aykırı durumları (tek heceli sözcükler, özel isimler, yabancı kökenli kelimeler) inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sert ünsüzleri (p,c\c,t,kp, ç, t, k) aklınızda tutmak için 'Fıstıkçı Şahap' kodlamasını kullanabilir, bu seslerin yumuşak karşılıkları olan b,c,d,g/g˘b, c, d, g/ğ ile değişimini kontrol edebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 110Soru →

"Ufuktaki bulutlar dağılırken çevresini kuşatan bu sessizliğin içinde, hissettiği derin sızıyla baş başa kaldı."

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Cümlede ünlü daralması (fiil sonundaki geniş ünlünün daralması) olayı gerçekleşmemiştir.
Ünlü daralması olabilmesi için bir fiilin sonunun aa veya ee geniş ünlüleriyle bitmesi ve ardından −yor-yor eki veya bazı durumlarda -y kaynaştırma harfi gelmesi gerekir. Cümlede bu kurala uygun bir sözcük ("dağılırken", "kuşatan", "kaldı") bulunmamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Ufuktaki sözcüğünü incele
Ufuk + -da →\rightarrow Ufuktaki (Ünsüz Benzeşmesi)
Sert ünsüzle biten kelimeye yumuşak ünsüzle başlayan ek gelince ek sertleşir.
2
Çevresini sözcüğünü incele
Çevir- + -e →\rightarrow Çevre (Ünlü Düşmesi)
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında ünlü düşer.
3
Sessizliğin sözcüğünü incele
Sessizlik + -in →\rightarrow Sessizliğin (Ünsüz Yumuşaması)
Sert ünsüzle (kk) biten kelime ünlü aldığında ünsüz yumuşar (g˘ğ).
4
Hissettiği sözcüğünü incele
His + et- + -dik + -i →\rightarrow Hissettiği (Ünsüz Türemesi, Benzeşme ve Yumuşama)
Yardımcı eylemle birleşirken ünsüz türemesi, ek gelirken benzeşme ve yumuşama bir arada gerçekleşmiştir.

Anahtar Kavram

Ses Olayları Analizi

İpuçları

1
Özellikle 'hissettiği' kelimesini eklerine ayırarak inceleyin; içinde üç farklı ses olayı barındırıyor olabilir.
2
Ünlü daralması için genellikle '-yor' eki almış bir fiil veya 'de-, ye-' gibi kökler aramalısınız.
3
'Çevresini' kelimesinin kökünü düşünün. 'Çevir-' fiili bir isim yapım eki aldığında ne değişiyor?

Daha Fazla Pratik

Karma ses bilgisi sorularında her bir kelimeyi kök ve eklerine ayırarak kontrol etmek, birden fazla ses olayı içeren 'hissettiği' gibi kelimeleri kaçırmamanızı sağlar.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 111Soru →

Türkçede sert ünsüzle (p,c\c,t,kp, ç, t, k) biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sözcük sonundaki sert ünsüz yumuşayarak b,c,d,gb, c, d, g veya g˘ğ seslerinden birine dönüşür. Bu ses olayına "ünsüz yumuşaması" (ünsüz değişimi) denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması kuralına örnek olabilecek bir kullanım vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mutfaktaki masanın üzerinde duran bardağı yıkayıp dolaba kaldırdı.

Cevap

Mutfaktaki masanın üzerinde duran bardağı yıkayıp dolaba kaldırdı cümlesinde yer alan "bardağı" sözcüğünde ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir.
"Bardağı" sözcüğünün kökü "bardak"tır. Kelime sonundaki sert ünsüz olan "kk", ünlüyle başlayan "-ı" ekini alınca yumuşayarak "g˘ğ" sesine dönüşmüştür. Bu, ünsüz yumuşaması kuralının tipik bir örneğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Kök tespiti
Cümledeki şüpheli sözcüğün kökü "bardak" olarak belirlenir.
Ses olaylarını analiz etmek için öncelikle sözcüğün kök halini bilmemiz gerekir.
2
Ek analizi
Sözcüğe belirtme hal eki olan "-ı" ekinin getirildiği görülür.
Yumuşamanın gerçekleşmesi için sert ünsüzle biten köke ünlüyle başlayan bir ek gelmelidir.
3
Ses değişimi kontrolü
Bardak + ı →\rightarrow Bardağı şeklinde bir değişim olduğu, yani k→g˘k \rightarrow ğ dönüşümünün yaşandığı tespit edilir.
Sert ünsüzün (kk) yumuşak karşılığına (g˘ğ) dönüşmesi ünsüz yumuşaması kuralının temelidir.
4
İstisnaların elenmesi
"Hayatı" gibi yabancı kökenli kelimelerdeki yumuşama aykırılığı fark edilerek yanlış seçenekler elenir.
Türkçede her sert ünsüzle biten kelime ünlü aldığında yumuşamaz; bu istisnalara dikkat edilmelidir.

Anahtar Kavram

Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

İpuçları

1
Cümlelerdeki altı çizili kelimelerin yalın hallerini (köklerini) düşünün.
2
Hangi kelimenin sonundaki harf, ek aldıktan sonra değişime uğramış? (Örneğin k harfi ğ olmuş mu?)
3
"Bardak" kelimesine ek getirdiğimizde sonundaki sesin nasıl değiştiğine odaklanın.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşamasına aykırı olan diğer kelime gruplarını (tek heceli kelimeler, özel isimler ve yabancı kelimeler) inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 112Soru →

Türkçede "akıl, boyun, şehir" gibi bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlü (ı,i,u,u¨ı, i, u, ü) düşer. Bu ses olayına "ünlü düşmesi" denir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine uğramış bir sözcük vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Hafta sonu arkadaşlarıyla birlikte şehri gezdiler.

Cevap

Hafta sonu arkadaşlarıyla birlikte şehri gezdiler ifadesindeki 'şehri' sözcüğünde ünlü düşmesi gerçekleşmiştir.
Doğru seçenekte yer alan 'şehri' sözcüğü, 'şehir' köküne ünlüyle başlayan '-i' eki getirilerek türetilmiştir. Bu süreçte kelimenin ikinci hecesindeki 'i' ünlüsü düşerek 'ünlü düşmesi' olayını gerçekleştirmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Cümledeki sözcükleri kök ve eklerine ayırın.
"Şehri" sözcüğünün kökü "şehir", aldığı ek ise "-i" belirtme hal ekidir.
Ses olaylarını tespit etmek için kelimenin orijinal kök halini bilmek gerekir.
2
Eki köke ekleyerek ses değişimini gözlemleyin.
Şehir + i → Şehri şeklinde bir değişim olmuştur.
İki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü bulunan kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde hece düşmesi meydana gelir.
3
Düşen sesi belirleyin.
"Şehir" kelimesinin ikinci hecesindeki "i" sesi düşmüştür.
Sözcük telaffuz edilirken ve yazılırken bu ünlü korunmaz.

Anahtar Kavram

Ünlü Düşmesi

İpuçları

1
Cümlelerdeki kelimelerin köklerini (asıl hallerini) düşünmeye çalışın.
2
Özellikle iki heceli olup ünlüyle başlayan ek almış kelimelere odaklanın.
3
"Şehir" kelimesinin ek almış halini dikkatlice inceleyin; bir harf eksilmiş mi?

Daha Fazla Pratik

Benzer bir çalışma için 'vakit', 'karın' ve 'beyin' gibi kelimelerin ek almış hallerini içeren cümleler kurabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 113Soru →

Türkçede sert ünsüzle (f,s,t,k,c\c,s\c,h,pf, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c,d,gc, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek c\c,t,kç, t, k seslerinden birine dönüşür. Buna ünsüz benzeşmesi (sertleşme) denir.

Buna göre, "İlgili memur, vatandaşın yaptığı başvuruyu sistem üzerinden titizlikle yaptı." cümlesindeki altı çizili sözcükte görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünsüz benzeşmesi

Cevap

Cümlede geçen sözcükte, sert ünsüzle biten bir köke gelen ekin sertleşmesiyle oluşan ünsüz benzeşmesi görülmektedir.
Doğru yanıt olan seçenek, sözcükteki 'p' sesinin 'd' sesini 't'ye dönüştürdüğünü ifade eden kuralı yansıtmaktadır. 'Yap-' fiili sert bir ünsüz olan 'p' ile biter; bu fiile '-dı' eki getirildiğinde 'd' sesi sertleşerek 't' olur.

Adım Adım Çözüm

1
Sözcüğü kök ve eklerine ayırın.
Sözcük 'yap-' fiil kökü ve '-dı' görülen geçmiş zaman ekinden oluşmaktadır.
Ses olayını tespit etmek için sözcüğün orijinal halini ve aldığı eki belirlemek gerekir.
2
Kökün son sesini ve ekin ilk sesini kontrol edin.
Kök 'p' (sert) sesiyle bitmiş, ek ise 'd' (yumuşak) sesiyle başlamıştır.
Sert bir ünsüzden sonra gelen yumuşak ünsüzün değişime uğrayıp uğramadığını anlamak için bu kontrol yapılır.
3
Ünsüz benzeşmesi kuralını uygulayın.
Sert olan 'p' sesi, kendisinden sonra gelen 'd' sesini de sertleştirerek 't' sesine dönüştürmüştür: yap + dı →\rightarrow yaptı.
Türkçedeki ünsüz uyumu kuralları gereği yan yana gelen ünsüzlerin sertlik/yumuşaklık bakımından uyumlu olması gerekir.

Anahtar Kavram

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

İpuçları

1
Sözcüğün köküne odaklanın: 'yap-' fiili hangi ünsüzle bitiyor?
2
Eklenen geçmiş zaman ekinin asıl hali nedir? Bu ek sözcüğe eklenince neden '-tı' halini almış olabilir?
3
'Fıstıkçı Şahap' kodlamasındaki sert ünsüzlerden birinden sonra yumuşak bir ünsüz gelirse ne olacağını hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Benzer bir kuralın uygulandığı 'sınıfta' veya 'kitapçı' gibi sözcükleri inceleyerek pekiştirme yapabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüğü yüksek sesle telaffuz ederek 'd' sesinin 't'ye dönüşürken çıkardığı sert tonu fark etmeye çalışabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 114Soru →

"Gittikçe ağırlaşan adımlarıyla sokağın köşesini döndüğünde, kalbinin çarpıntısını hissetti; o an tüm kederi kaybolmuş, sadece geleceği düşünüyordu."

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Cümlede ünlü daralması (ünlü daralması) ses olayı bulunmamaktadır.
Cümlede ünsüz benzeşmesi (gittikçe, hissetti), ünsüz yumuşaması (adımlarıyla, sokağın, kalbinin, kaybolmuş, geleceği), ünlü düşmesi (kaybolmuş) ve ünsüz türemesi (hissetti) örnekleri açıkça görülmektedir. Ancak fiilin sonundaki 'a, e' ünlüsünün 'ı, i, u, ü'ye dönüşmesi olarak tanımlanan ünlü daralması örneği metinde bulunmamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki kelimeleri kök ve eklerine ayırarak ses olaylarını analiz edin.
"Gittikçe" kelimesinde git−dik−c\cegit-dik-çe yapısında d→td \rightarrow t ve c→c\cc \rightarrow ç değişimleri ünsüz benzeşmesidir.
Sert ünsüzle biten kelimeye gelen yumuşak ünsüzlü eklerin sertleşmesini kontrol etmek gerekir.
2
Yumuşama ve türeme örneklerini arayın.
"Sokağın" (sokak−ınsokak-ın) ve "adımlarıyla" (at−ımat-ım) kelimelerinde k→g˘k \rightarrow ğ ve t→dt \rightarrow d değişimleri yumuşamadır. "Hissetti" kelimesinde ise ss sesi türemiştir.
Sözcük sonundaki sert ünsüzlerin ünlü ile başlayan ek aldığında geçirdiği değişimi görmek önemlidir.
3
Birleşik sözcüklerdeki ünlü kayıplarını kontrol edin.
"Kaybolmuş" sözcüğü kayıpkayıp ve olmakolmak kelimelerinin birleşimiyle oluşmuştur ve "ı" sesi düşmüştür.
Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde sıklıkla ünlü düşmesi görülür.
4
Fiil kökündeki ünlülerin durumunu inceleyerek daralmayı sorgulayın.
"Düşünüyordu" fiili du¨s\cu¨n−düşün- köküne sahiptir; geniş ünlüyle bitmediği için daralma gerçekleşmemiştir.
Şimdiki zaman eki olan -yor, sadece sonu a/e ile biten fiillerde daralma yapar.

Anahtar Kavram

Ses Olaylarının Metin Üzerinde Tespiti ve Analizi

İpuçları

1
Cümledeki 'gittikçe' ve 'kaybolmuş' gibi kelimeleri eklerine ayırarak incelemeye başlayın.
2
'Adım' sözcüğünün kökünün 'atmak' fiili olduğunu ve 'kaybolmuş' kelimesinin iki ayrı kelimenin birleşiminden oluştuğunu hatırlayın.
3
-yor eki alan fiillere odaklanın; eğer fiilin kökü 'a' veya 'e' ile bitmiyorsa orada bir daralma gerçekleşmiş olamaz.

Daha Fazla Pratik

Ünlü daralması ile yardımcı ünlü (koruyucu ünlü) arasındaki farkı pekiştirmek için 'başlıyor' ve 'bekliyor' gibi kelimelerin yapılarını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Ses olaylarını bulurken önce metindeki tüm türemiş ve birleşik sözcükleri işaretleyip, bu sözcüklerin kök halleri ile cümledeki hallerini kıyaslayarak farkları (düşen, türeyen veya değişen sesleri) listeleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 115Soru →

Türkçede iki ünlü sesin yan yana geldiği birleşik sözcüklerde, telaffuzu kolaylaştırmak amacıyla ünlülerden birinin düşmesiyle oluşan ses olayına "ünlü aşınması" denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü aşınmasına uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akşam yemeğinden sonra tatlı olarak bol fındıklı bir sütlaç yedik.

Cevap

Cümledeki 'sütlaç' sözcüğü, 'sütlü' ve 'aş' kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş ve iki ünlünün karşılaştığı noktada aşınma meydana gelmiştir.
Doğru cevapta geçen 'sütlaç' sözcüğü, su¨tlu¨+as\c→su¨tlac\csütlü + aş \rightarrow sütlaç şeklinde oluşmuştur. İki ünlü harfin (u¨ü ve aa) yan yana gelmesi sonucunda kelime kökündeki u¨ü sesinin düşmesi tam olarak 'ünlü aşınması' tanımına uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki ünlü düşmesi içeren sözcükleri tespit edin.
Sütlaç (sütlü-aş), oynayan (oyun-a), şehre (şehir-e), yalnız (yalın-ız), aklına (akıl-ı) sözcüklerinde düşme vardır.
Soruda istenen 'ünlü aşınması' özel bir ünlü düşmesi türüdür.
2
Düşmenin gerçekleşme nedenini analiz edin.
'Sütlaç' sözcüğü iki ayrı kelimenin (sütlü + aş) birleşmesiyle oluşurken ünlülerden biri düşmüştür.
Ünlü aşınması sadece birleşik sözcükler oluşurken iki ünlünün yan yana gelmesi durumunda gerçekleşir.
3
Diğer seçeneklerdeki düşme türlerini eleyin.
Türetilme (yalnız, oynayan) veya çekim eki (şehre, aklına) nedeniyle oluşan düşmeler aşınma değildir.
Aşınma tanımı gereği iki kelimenin birleşme noktasındaki ses kaybıdır.

Anahtar Kavram

Ünlü Aşınması (Vowel Erosion)

İpuçları

1
Ünlü aşınması genellikle birleşik kelimeler oluşurken iki ünlünün birbirini 'yemesi' durumudur.
2
Cümlelerdeki kelimeleri yapılarına ayırın; hangi kelime iki ayrı sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş ve bu sırada bir ünlü kaybetmiş?
3
Pazartesi (Pazar + ertesi) veya Nasıl (Ne + asıl) örneklerindeki gibi bir ses olayı arayın; seçeneklerdeki yemek ismi bu kurala uyar.

Daha Fazla Pratik

Ünlü aşınması ile yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerdeki (kaybolmak, emretmek) ünlü düşmesi arasındaki farkı inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 116Soru →

Türkçede bazı sözcükler türetilirken (yapım eki alırken) ünlü düşmesine uğrayabilir. Bu durum, çekim eki alırken oluşan ünlü düşmesinden farklıdır.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, sözcük türetilirken ünlü düşmesi meydana gelmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bu yolların sonu geniş bir kavşağa çıkıyor.

Cevap

Sözcük türetilirken ünlü düşmesine örnek olan cümle 'Bu yolların sonu geniş bir kavşağa çıkıyor.' cümlesidir.
Doğru yanıt olan cümlede geçen 'kavşak' sözcüğü, 'kavuşmak' fiilinden '−ak-ak' yapım eki getirilerek türetilmiştir. Sözcük yeni bir anlam kazanıp fiilden isme dönüşürken (türetilirken) kökteki son ünlü düşmüştür.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki ünlü düşmesine uğramış sözcükleri ve bu sözcüklerin köklerini belirleyin.
Tespit edilenler: fikri (fikir), kaybolan (kayıp), kavşak (kavuş), karnı (karın), gönlü (gönül).
Ses olayının türünü belirlemek için önce sözcüğün kök halini bilmek gerekir.
2
Ünlü düşmesine neden olan ekin türünü (yapım eki mi, çekim eki mi) veya olayın oluş biçimini (birleşme mi) analiz edin.
kavuş- (fiil kökü) + −ak-ak (yapım eki) →\rightarrow kavşak (isim). Diğerleri ise çekim eki almış (fikr-i, karn-ı) veya birleşmiştir (kayıp + ol).
Soruda özellikle 'türetilirken' (yapım eki alırken) gerçekleşen düşme sorulmaktadır.

Anahtar Kavram

Türetilirken Ünlü Düşmesi

İpuçları

1
Cümlelerdeki kelimelerin köklerini düşünün: fikir, kayıp, kavuş, karın, gönül.
2
Bir sözcüğün türetilmesi demek, ona yeni bir anlam kazandıran bir 'yapım eki' gelmesi demektir.
3
'Kavuşmak' eyleminden 'kavşak' ismi yapılırken aradaki sesin düşüp düşmediğine bakın.

Daha Fazla Pratik

Ünlü düşmesinin diğer türleri olan 'birleşme sırasında düşme' ve 'çekim ekiyle düşme' konularını tekrar edebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüklerin yanına başka ekler getirerek (kavuş-unca, fikir-ler) köklerin orijinal halini doğrulayabilir ve düşmenin sadece ekten mi yoksa kelimenin yapısından mı kaynaklandığını anlayabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 117Soru →

"Gökyüzündeki kızıllık kaybolurken çevreye yayılan bu eşsiz koku, ruhundaki sızıyı dindiriyor; bu anın tadını seçkin bir şekilde hissetmek gerektiğini düşünüyordu."

Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Metinde ünlü daralması (geniş bir ünlünün dar ünlüye dönüşmesi) olayına örnek teşkil edecek bir kullanım bulunmamaktadır.
Metinde geçen fiillerden "dindiriyor" (din-dir-iyor) ve "düşünüyordu" (düşün-üyor-du) incelendiğinde, şimdiki zaman eki olan "-yor" ekinin kendinden önceki geniş ünlüyü daraltma (a, e -> ı, i, u, ü) işlevini yerine getirebileceği bir durum yoktur; çünkü fiil gövdeleri ünsüzle bitmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Ünlü düşmesi kontrolü yap
"kaybolurken" (kayıp+olkayıp + ol) ve "çevreye" (c\cevir+eçevir + e) sözcüklerinde ünlü kaybı tespit edildi.
Sözcükler ek alırken veya birleşirken orta hecedeki dar ünlüler düşmüştür.
2
Ünsüz yumuşaması (değişimi) kontrolü yap
"kaybolurken" (kayıp→kaybkayıp \rightarrow kayb), "tadını" (tat→tadtat \rightarrow tad) ve "gerektiğini" (gerek−dik−i→gerektig˘inigerek-dik-i \rightarrow gerektiğini) sözcüklerinde p,t,kp, t, k ünsüzleri yumuşamıştır.
Sert ünsüzle biten sözcüklere ünlüyle başlayan ek geldiğinde ünsüzler yumuşar.
3
Ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kontrolü yap
"seçkin" (sec\c−gin→sec\ckinseç-gin \rightarrow seçkin) ve "gerektiğini" (gerek−dik→gerek−tikgerek-dik \rightarrow gerek-tik) sözcüklerinde eklerin başındaki ünsüzler sertleşmiştir.
Sert ünsüzle biten köklere gelen yumuşak ünsüzlü ekler sertleşir.
4
Ünsüz türemesi kontrolü yap
"hissetmek" (his+ethis + et) sözcüğünde "s" ünsüzünün ikizleştiği görüldü.
Arapça kökenli bazı sözcükler yardımcı eylemle birleşirken ünsüz türemesi gerçekleşir.
5
Ünlü daralması kontrolü yap
"dindiriyor" ve "düşünüyordu" fiillerinde daralma yoktur; çünkü fiil kökleri dar ünlüyle bitmez veya geniş ünlü içermez.
Ünlü daralması için fiilin sonunun "a" veya "e" ile bitmesi gerekir.

Anahtar Kavram

Ses Olayları (Ünlü ve Ünsüz Değişimleri)

İpuçları

1
Metindeki her bir sözcüğü eklerine ve köklerine ayırarak inceleyin.
2
"-yor" eki alan kelimelerin köklerine bakın; daralma olması için kökün "a" veya "e" ile bitmesi gerekir.
3
"hissetmek", "çevreye" ve "tadını" sözcüklerindeki değişimleri belirlediğinizde, sadece ünlü daralmasının eksik kaldığını göreceksiniz.

Daha Fazla Pratik

Ünlü daralması ile yardımcı ünlü (ı, i, u, ü) arasındaki farkı pekiştirmek için 'geliyor' ve 'bekliyor' sözcüklerini karşılaştırın.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 118Soru →

"Gecenin karanlığında ilerleyen yolcular, uzaktan fark ettikleri cılız ışığa doğru yönelirken içlerini kaplayan tedirginliği bastırmaya çalışıyorlardı; çünkü hissedilen bu sessizlik pek hayra alamet değildi."

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ünlü daralması

Cevap

Cümlede ünlü daralması ses olayına örnek teşkil edecek bir kullanım bulunmamaktadır.
Cümlede ünlü daralmasına (a, e seslerinin ı, i, u, ü olması) örnek olabilecek bir kullanım yoktur. 'Çalışıyorlardı' kelimesindeki 'ı' sesi bir daralma değil, iki ünsüz arasına giren yardımcı ünlüdür.

Adım Adım Çözüm

1
Cümledeki kelimelerin ek ve kök ayrımı yapılarak ses değişimlerini incelemek
Birden fazla kelimede çeşitli ses olayları tespit edildi.
Soruda olmayan ses olayını bulmak için mevcut olanları elemek gerekir.
2
Ünlü düşmesi ve ünsüz türemesi kontrolü yapmak
'İlerleyen' (ileri-le) ve 'hayra' (hayır-a) kelimelerinde ünlü düşmesi; 'hissedilen' (his-s-et) kelimesinde ise ünsüz türemesi saptandı.
Kelime türetilirken veya birleşirken orta hecedeki ünlünün düşüp düşmediği ve ünsüzün ikizleşip ikizleşmediği kontrol edilir.
3
Ünsüz değişimlerini (yumuşama ve benzeşme) analiz etmek
'Işığa' (ışık-a) yumuşama; 'uzaktan' (uzak-dan) ise benzeşme örneğidir.
Sert ünsüzlerin yumuşak ünsüzlere veya yumuşak eklerin sertleşip sertleşmediğine bakılır.

Anahtar Kavram

Ses Bilgisi (Ses Olayları)

İpuçları

1
Cümledeki 'ileri-le' ve 'hayır-a' sözcüklerinin köklerini düşünerek ünlü kaybı olup olmadığını kontrol edin.
2
'fark ettikleri' ve 'uzaktan' kelimelerinde sert ünsüzlerin yan yana gelme durumuna (benzeşme) odaklanın.
3
Ünlü daralması ararken özellikle 'yor' eki almış fiillerin kök/gövde sonundaki sesine bakın; daralma olması için fiilin 'a' veya 'e' ile bitmesi gerekir.

Daha Fazla Pratik

Ünlü daralması ve yardımcı ünlü (koruyucu ünlü) arasındaki farkı pekiştirmek için 'başlıyor' ile 'bakıyor' kelimelerini karşılaştırınız.

Alternatif Yöntem

Ses olaylarını bulmak için kelimeleri 'eklerine' ayırarak orijinalleriyle karşılaştırın. Örneğin; uzak-dan yazılması gerekirken 'uzaktan' yazılmışsa burada bir sertleşme (benzeşme) olduğunu hemen görebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 119Soru →

Kamu kurumlarında yürütülen iş süreçlerinin takibi ve denetimi sırasında tutulan raporlarda dil bilgisi kurallarına uyulması esastır. Türkçede sonu "a" veya "e" geniş ünlüleriyle biten bir fiile "-yor" eki getirildiğinde, fiilin sonundaki ünlü daralarak "ı, i, u, ü" ünlülerinden birine dönüşür. Bu ses olayına "ünlü daralması" denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala örnek teşkil eden bir kullanım vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şube sorumlusu, gelen evrakları tek tek inceliyor.

Cevap

Şube sorumlusu, gelen evrakları tek tek inceliyor.
Doğru cevap olan cümlede geçen "inceliyor" sözcüğü, "incele-" fiiline "-yor" eki getirilmesiyle oluşmuştur. Fiilin sonundaki "e" geniş ünlüsü, şimdiki zaman ekinin etkisiyle daralarak "i" sesine dönüşmüştür. Bu, kuralın tam bir örneğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Eylem bildiren sözcüğün kökünü veya gövdesini belirleyin.
"İnceliyor" sözcüğünün kökü "ince", fiil gövdesi ise "incele-"dir.
Ses olayının gerçekleşip gerçekleşmediğini anlamak için ekin geldiği ana yapıyı bilmek gerekir.
2
Fiilin son sesini ve gelen eki kontrol edin.
"İncele-" fiili "e" geniş ünlüsüyle bitmektedir ve üzerine şimdiki zaman eki olan "-yor" gelmiştir.
Daralma kuralının temel şartı, fiilin "a" veya "e" ile bitmesidir.
3
Ekin etkisiyle oluşan ses değişimini saptayın.
"İncele-yor" birleşimi sırasında sondaki "e" sesi, kendinden sonra gelen "y" sesinin de etkisiyle daralarak "i" sesine dönüşmüştür.
Geniş ünlünün dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesi ünlü daralmasıdır.

Anahtar Kavram

Ünlü Daralması

İpuçları

1
Cümlelerdeki fiillerin köklerine odaklanın. Hangi fiil kökü 'a' veya 'e' harfiyle bitiyor?
2
'-yor' ekinden hemen önceki harfe bakın. Eğer o harf atıldığında anlamlı bir fiil kökü (Örn: incele-, başla-) kalıyorsa daralma vardır.
3
İncele-yor kelimesindeki 'e' sesinin 'i'ye dönüştüğünü fark ettiniz mi? Diğer seçeneklerdeki 'i, u, ü' sesleri sadece yardımcı ünlüdür.

Daha Fazla Pratik

İstisna olan 'demek', 'yemek' ve 'ne' sözcüklerindeki ünlü daralmalarını (diye, yiyor, niye) inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sözcüğü '-ma / -me' olumsuzluk ekiyle kontrol edin. Eğer olumsuzluk ekinde de 'mıyor / miyor' şeklinde bir daralma varsa (Örn: incelemiyor), bu genellikle daralma kuralının o fiil yapısında işlediğini gösterir.
Tahmini Süre:45s
Soru 120Soru →

Türkçede sert ünsüzle (p,c\c,t,kp, ç, t, k) biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sözcük sonundaki sert ünsüz yumuşayarak b,c,d,gb, c, d, g veya g˘ğ sesine dönüşür. Bu ses olayına "ünsüz yumuşaması" (ünsüz değişimi) denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına uğramış bir sözcük vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Salondaki ışığı kapatmayı unutma.

Cevap

Salondaki ışığı kapatmayı unutma.
Doğru cevap olan cümlede geçen 'ışığı' sözcüğünün kökü 'ışık'tır. Bu sözcük '-ı' ekini aldığında, kelime sonundaki sert 'k' ünsüzü yumuşayarak 'ğ' sesine dönüşmüştür. Bu durum, soruda tanımı verilen ünsüz yumuşaması kuralına tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sözcüklerin köklerini ve aldıkları ekleri inceleyin.
İncelenen sözcüklerden birinin kökü 'ışık' olarak belirlendi.
Ses olaylarını tespit etmek için kelimenin orijinal halini bilmek gerekir.
2
Sert ünsüzle (p,c\c,t,kp, ç, t, k) biten köke ünlüyle başlayan bir ek gelip gelmediğini kontrol edin.
"Işık" köküne "-ı" belirtme hal eki gelmiştir.
Yumuşama kuralının gerçekleşmesi için sert ünsüzden sonra ünlü gelmesi şarttır.
3
Sözcük sonundaki ses değişimini gözlemleyin.
"Işık + ı" birleşimi sırasında sondaki "k" sesi "ğ" sesine dönüşerek yumuşamıştır.
Kural gereği sert ünsüz yumuşak bir sese dönüşmüştür.

Anahtar Kavram

Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

İpuçları

1
Cümlelerdeki kelimelerin ek almadan önceki hallerini (köklerini) düşünerek okuyun.
2
Özellikle kelime kökünde bir değişim olup olmadığına odaklanın. Örneğin, 'k' harfi 'ğ'ye dönüşmüş olabilir mi?
3
'Işık' kelimesine ünlüyle başlayan bir ek getirdiğinizde kelimenin nasıl yazıldığına dikkat edin.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz yumuşamasına aykırılık gösteren (özel isimler, yabancı kelimeler ve bazı tek heceli kelimeler) durumları inceleyerek bilginizi pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
ÖncekiSayfa 6 / 7Sonraki
Ses Bilgisi — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 6 | Examkin