Bir ilimizde ani olarak ortaya çıkan bulaşıcı bir hastalık sonrasında İl Valiliği, hastalığın diğer bölgelere yayılmasını engellemek amacıyla yayımladığı bir genelge ile vatandaşların il dışına seyahat etmelerini ikinci bir emre kadar yasaklamıştır. Bölgede ilan edilmiş herhangi bir olağanüstü hal (OHAL) bulunmamaktadır.
1982 Anayasası'nın temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması rejimi ve Jellinek'in statü kuramı dikkate alındığında, bu idari işlem ile müdahale edilen hakkın niteliği ve işlemin Anayasa'ya uygunluğu hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Müdahale edilen hak bir negatif statü hakkıdır; Anayasa'da bu hak için 'genel sağlık' veya 'salgın hastalık' özel bir sınırlama sebebi olarak öngörülmediğinden ve sınırlama kanun yerine idari bir işlemle yapıldığından anayasaya aykırıdır.Cevap
- BSınırlandırılan hak devletten olumlu bir müdahale beklemeyi gerektiren pozitif statü (isteme) hakkıdır; kamu sağlığını korumak amacıyla idarenin düzenleyici işlemleriyle sınırlanabileceği için işlem anayasaya uygundur.
- Cİşlemle bir koruyucu (negatif) hak sınırlandırılmıştır; kamu sağlığının korunması bu hak için anayasada sayılan geçerli bir özel sınırlama sebebi olsa da, müdahalenin kanunla yapılmaması işlemi şeklen anayasaya aykırı kılar.
- DBu işlemle bir aktif statü (katılma) hakkına müdahale edilmiştir; demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmamak ve hakkın özüne dokunmamak şartıyla valilik genelgesiyle yapılan sınırlama hukuka uygundur.
- ESöz konusu durum bir hakkın olağan dönem sınırlanması değil, fiili zorunluluk nedeniyle kullanılmasının durdurulmasıdır; dolayısıyla 15. madde kapsamında değerlendirilerek kanunilik şartı aranmaksızın işlem geçerli kabul edilmelidir.
Cevap
İlgili hak bir negatif statü hakkı olan seyahat hürriyetidir. Anayasa'nın 23. maddesine göre bu hak kamu sağlığı gerekçesiyle sınırlanamaz ve olağan dönemlerde genelgeyle (idari işlemle) hak sınırlaması yapılamayacağından işlem Anayasa'ya aykırıdır.
Sorudaki senaryoda sınırlandırılan hak 'seyahat hürriyeti'dir. Jellinek'in statü kuramına göre seyahat hürriyeti, bireyi devlete karşı koruyan ve devletin müdahale etmemesi gereken alanı belirleyen 'negatif statü' (kişisel) hakları arasında yer alır. 1982 Anayasası'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler olağan dönemde ancak kanunla ve anayasanın ilgili maddesinde belirtilen özel sebeplere bağlı olarak sınırlanabilir. Anayasa'nın 23. maddesinde seyahat hürriyetinin yalnızca 'suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle' ve 'suç işlenmesini önlemek' amaçlarıyla sınırlanabileceği hükme bağlanmıştır. Dolayısıyla, bulaşıcı hastalık (kamu sağlığı) gerekçesiyle seyahat hürriyeti olağan dönemde kanunla dahi sınırlandırılamaz. Bunun yanı sıra, sınırlamanın kanun yerine idari bir işlem olan genelge ile yapılmış olması da doğrudan Anayasa'nın 13. maddesindeki 'kanunilik' şartına aykırıdır. Olayda bir OHAL ilanı bulunmadığı için 15. maddedeki durdurma rejimi de uygulanamaz.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanma Rejimi ve Negatif Statü Hakları