Bir istatistik uzmanı, sosyo-ekonomik göstergelerin yaşam memnuniyeti üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla geliştirdiği ölçeğin psikometrik özelliklerini incelemektedir. Uzman, veri setinin yapısal özelliklerini keşfetmek için öncelikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulamış, faktörleri temel eksenler yöntemiyle çıkarmış ve yorumlanabilirliği artırmak için Promax (eğik) döndürme tekniğini kullanmıştır. Daha sonra elde ettiği bu faktör yapısını farklı bir örneklem üzerinde doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirmiş; kurgulanan modelin gözlenen veriye uygunluğunu RMSEA, CFI ve TLI gibi indekslerle değerlendirmiştir.
Bu analitik süreçte AFA ve DFA metodolojilerinin temel varsayımları, faktör döndürme işlemleri ve model değerlendirme kriterleri göz önüne alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi istatistiksel olarak doğrudur?
- AFA modelinde tüm maddelerin çıkarılan tüm faktörlere serbestçe yüklenmesine izin verilirken; DFA modelinde kuramsal beklentilere uygun olarak belirli maddelerin sadece belirli faktörlere yüklenmesi (diğer yüklerin sıfıra sabitlenmesi) sağlanır ve bu kısıtlanmış modelin uygunluğu RMSEA ve CFI gibi indekslerle test edilir.Cevap
- BAFA'da tercih edilen Promax döndürme tekniği faktörlerin birbirleriyle dik (ortogonal) kalmasını sağladığı için, DFA aşamasında kurgulanan teorik modelde faktörler arası kovaryansların sıfır olarak tanımlanması ve uyum indekslerinin buna göre hesaplanması zorunludur.
- CDFA sonuçlarında raporlanan RMSEA ve TLI gibi uyum iyiliği indeksleri, aslında AFA'da kullanılan Bartlett Küresellik testinin geliştirilmiş versiyonları olup, temelde gözlenen değişkenler arası korelasyon matrisinin birim matris olup olmadığını sınarlar.
- DHem AFA hem de DFA, temel varsayım olarak maddelere ait hata terimlerini (spesifik varyans) analizin dışında tutarak toplam varyansı açıklamayı amaçladığından, DFA'daki uyum indeksleri faktör çıkarma yönteminden bağımsız olarak her zaman toplam varyansı maksimize etmeye odaklanır.
- EAFA'da faktörlerin açıklanan varyans oranı, özdeğerlerin korelasyon matrisinin izine bölünmesiyle bulunurken; DFA'da RMSEA uyum indeksi doğrudan modeldeki en büyük özdeğerin toplam varyansa oranı formülüyle hesaplanarak yorumlanır.