Sosyal bilimlerde pozitivizmin "nesnellik" ve "değerden bağımsızlık" iddialarını reddeden Frankfurt Okulu düşünürleri, teorinin toplumsal yaşamın dışından bakarak onu sadece tasvir eden bir araç olmadığını savunur. Max Horkheimer'a göre "geleneksel teori", dünyayı araştırmacıdan bağımsız ve "orada duran" bir veriler bütünü olarak görürken; "eleştirel teori" çok daha farklı bir ontolojik ve epistemolojik zeminde durmaktadır.
Buna göre, Frankfurt Okulu'nun savunduğu "eleştirel teori" yaklaşımının "geleneksel teori"den temel farkı aşağıdakilerden hangisinde doğru ifade edilmiştir?
- Toplumsal ve siyasal yapıyı verili ve değişmez bir nesne olarak değil, insan eyleminin tarihsel bir ürünü olarak ele alması ve araştırmanın nihai hedefinin özgürleşme (emancipation) olması.Cevap
- BUluslararası sistemdeki anarşik yapıyı ve güç dengesini değişmez doğa yasaları gibi kabul ederek, devletlerin bekasını sağlamaya yönelik stratejik çözümler üretmeye odaklanması.
- CBilginin üretimini sadece teknik verimlilik ve sistemin işleyişini kolaylaştırma amacı güden "araçsal akıl" (instrumental reason) prensiplerine dayandırması.
- DUluslararası anarşinin devletlerin karşılıklı etkileşimleri sonucunda oluşan bir "sosyal inşa" olduğunu ve kimliklerin devlet çıkarlarını belirleyen temel unsur olduğunu savunması.
- EEkonomik alt yapının toplumsal ve siyasal üst yapıyı mutlak bir determinizmle belirlediğini ileri sürerek uluslararası ilişkileri ekonomik indirgemecilikle açıklaması.
Cevap
Eleştirel teori, toplumsal gerçekliği tarihsel bir ürün olarak görerek özgürleşmeyi amaçlamasıyla geleneksel teoriden ayrılır.
Max Horkheimer'a göre geleneksel teori, dünyayı dışsal bir nesne gibi gözlemleyerek mevcut düzeni sürdürmeye (reproduction) hizmet ederken; eleştirel teori, araştırmacının da o düzenin bir parçası olduğunu kabul eder ve teorinin amacını toplumsal tahakküm ilişkilerini ifşa ederek insanlığı 'özgürleştirmek' (emancipation) olarak tanımlar.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Horkheimer'ın Geleneksel ve Eleştirel Teori Ayrımı