X ve Y devletleri arasında hava sahasının ihlaline ve izinsiz askeri uçuşlara karşı ikili bir antlaşma bulunmaktadır. X devletinin hava kuvvetlerine mensup bir askeri pilot, komutanlarının kesin talimatlarına ve önceden onaylanmış uçuş planına aykırı davranarak (ultra vires) tamamen kendi inisiyatifiyle Y devletinin hava sahasına girmiş ve kısa bir süre sonra geri dönmüştür. Bu ihlal neticesinde Y devletinde herhangi bir can, mal kaybı veya maddi zarar meydana gelmemiştir. Y devleti, antlaşmanın ihlal edildiğini belirterek uluslararası sorumluluk iddiasında bulunmuştur. X devleti ise pilotun yetki sınırlarını aşarak bireysel hareket ettiğini (devlet idaresinin kusuru olmadığını) ve Y devletinin somut bir zarara uğramadığını ileri sürerek sorumluluğu reddetmektedir.
Uluslararası Hukuk Komisyonunun (ILC) 2001 tarihli 'Uluslararası Hukuka Aykırı Fiillerden Dolayı Devletin Sorumluluğu' taslak maddeleri dikkate alındığında, sorumluluğun kurucu unsurları bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi isabetlidir?
- X devletinin uluslararası sorumluluğu doğmuştur; devlet organı sıfatını taşıyan pilotun yetkisini aşsa dahi fiili devlete isnat edilebilir niteliktedir ve uluslararası yükümlülüğün ihlali sorumluluğun doğması için yeterli olup, somut bir zarar veya kusur şartı aranmaz.Cevap
- BX devletinin sorumluluğu doğmamıştır; pilot, kendisine verilen yasal talimatların dışına çıkarak (ultra vires) hareket ettiği için söz konusu fiil uluslararası hukuk bakımından devlete isnat edilemez.
- CX devletinin sorumluluğu doğmamıştır; uluslararası sorumluluğun teşekkül edebilmesi için isnadiyet ve ihlal unsurlarının yanı sıra, mağdur devletin ülkesinde somut bir maddi veya manevi zararın doğmuş olması mutlak bir kurucu unsurdur.
- DY devleti doğrudan uluslararası sorumluluk iddia edemez; hava sahası ihlaline karşı öncelikle diplomatik koruma kuralları gereği X devletinin kendi yerel mahkemelerinde iç hukuk yollarının tüketilmesi zorunludur.
- EX devletinin sorumluluğu doğmamıştır; pilotun eylemi X devletinin iradesi dışında gerçekleştiğinden kusur şartı oluşmamıştır ve bu irade dışılık hukuka aykırılığı kaldıran mücbir sebep olarak kabul edilir.