Zephyria ve Elysium Cumhuriyetleri, açık denize kıyısı olmayan bir üçüncü devletin topraklarından geçecek devasa bir enerji nakil hattının inşası ve işletilmesi için yetkili temsilcileri vasıtasıyla çok kapsamlı bir antlaşma imzalamış ve ulusal meclislerinden geçirerek onay belgelerini teatî etmişlerdir. Antlaşmanın 12. maddesi, hattın inşası sırasında maliyetleri düşürmek amacıyla, bölgedeki yerel halkın "zorunlu ve ücretsiz kamu çalışması" adı altında kölelik koşullarında çalıştırılmasına açıkça cevaz vermektedir. Aynı zamanda Zephyria temsilcisi, antlaşmayı onaylarken Zephyria Anayasası'nda yer alan "egemenlik haklarını kısıtlayan antlaşmalar halkoylamasına sunulur" şeklindeki temel ve açık bir kuralı Elysium'un bilmesine rağmen ihlal etmiştir. Bir süre sonra Zephyria'da hükümet değişmiş; yeni hükümet, hem anayasal kuralın ihlali nedeniyle antlaşmaya verilen rızanın sakat olduğunu hem de 12. maddenin uluslararası hukukun emredici kurallarına (jus cogens) aykırı olduğunu belirterek antlaşmanın tamamen geçersiz olduğunu ilan etmiştir. Elysium ise anayasal kural ihlalinin Zephyria'nın bir iç sorunu olduğunu ve 12. madde geçersiz sayılsa bile antlaşmanın geri kalan hükümlerinin uygulanması gerektiğini savunmuştur.
1969 Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi hükümleri dikkate alındığında, bu uyuşmazlığın hukuki analizi bağlamında aşağıdakilerden hangisi en doğrudur?
- Antlaşma, yapıldığı anda var olan bir jus cogens kuralı ile çatıştığı için bütünüyle ve baştan itibaren (ab initio) mutlak butlanla batıldır; bu durumda antlaşma hükümlerinin ayrılabilirliği ilkesi işletilemez ve iç hukuk ihlali tartışmasına gerek kalmaksızın tüm metin geçersiz sayılır.Cevap
- BAntlaşmanın yalnızca zorla çalıştırmayı düzenleyen maddesi jus cogens kuralı ile çatıştığından, antlaşmalar hukukundaki kısmi butlan (ayrılabilirlik) ilkesi gereği sadece bu madde geçersiz kabul edilir; antlaşmanın geri kalan hükümleri taraflar için bağlayıcılığını korur.
- CTemsilcinin anayasal onay şartını ihlal etmesi yetki aşımı (ultra vires) niteliğinde olup antlaşma devlete hiçbir şekilde isnat edilemeyeceğinden, ortada hukuken doğmuş bir metin yoktur ve jus cogens kuralına aykırılık bağlamında bir değerlendirme yapılamaz.
- DZorla çalıştırma yasağı jus cogens bir kural olsa dahi, antlaşma her iki devletin meclisinden geçerek usulüne uygun onaylandığı için olağan antlaşma kuralları özel kanun (lex specialis) olarak öncelik kazanır ve emredici kural ihlali antlaşmayı kendiliğinden batıl kılmaz.
- EAnayasal ihlal iddiası antlaşmayı nispi butlanla sakatlar ve düzeltilebilir niteliktedir; jus cogens kuralına aykırılık durumu ise antlaşmayı baştan itibaren değil, yalnızca ihlalin taraflarca tespit edildiği andan itibaren ileriye etkili (ex nunc) olarak sona erdirir.