Meteorolojik ve Klimatolojik Kökenli Ekstrem Doğa Olayları

3 soru

Doğa olayları, alışılmışın dışında veya o güne kadar görülmemiş sıklıkta ve büyüklükte gerçekleştiğinde "ekstrem olaylar" olarak tanımlanır. Bu olaylar oluşum kökenlerine göre; astronomik, jeolojik-jeomorfolojik ve meteorolojik-klimatolojik olmak üzere üç gruba ayrılır.

Buna göre, aşağıda verilen ekstrem doğa olaylarından hangisi oluşum kökeni bakımından diğerlerinden farklıdır?

Heyelanlar

Tsunamiler

Tropikal siklonlar

Volkanik püskürmeler

Depremler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Tropikal siklonlar

Cevap

Tropikal siklonlar

Tropikal siklonlar, sıcak kuşak okyanuslarında ani basınç değişimleri ve yüksek sıcaklıklar nedeniyle ortaya çıkan çok şiddetli rüzgarlardır ve atmosferik (meteorolojik-klimatolojik) kökenlidir. Diğer tüm seçenekler (heyelanlar, tsunamiler, volkanik püskürmeler ve depremler) ise doğrudan yer kabuğu hareketleri veya jeolojik yapıyla ilişkili olan jeolojik-jeomorfolojik kökenli ekstrem olaylardır. Bu nedenle farklı kökene sahip olan olay tropikal siklonlardır.

Adım Adım Çözüm

Ekstrem doğa olaylarının kökenlerine göre nasıl sınıflandırıldığı analiz edilir.

Ekstrem olayların astronomik, jeolojik-jeomorfolojik (yer kökenli) ve meteorolojik-klimatolojik (atmosfer kökenli) olarak ü�� ana gruba ayrıldığı görülür.

Soru kökündeki köken farkını ayırt edebilmek için temel teorik bilgiye ihtiyaç vardır.

Seçeneklerde verilen olayların hangi kökene ait olduğu belirlenir.

Heyelanlar, tsunamiler, volkanik püskürmeler ve depremlerin yer kabuğu ve yerin derinliklerindeki süreçlerle (jeolojik-jeomorfolojik) ilişkili olduğu; tropikal siklonların ise sıcaklık ve basınç farkı gibi atmosferik süreçlerle (meteorolojik-klimatolojik) ilişkili olduğu tespit edilir.

Her bir doğa olayının tetikleyici unsurunu ve gerçekleştiği ortamı belirleyerek doğru gruplandırma yapılması amaçlanır.

Farklı kökene sahip ekstrem olay seçilir.

Dört seçeneğin jeolojik-jeomorfolojik kökenli olduğu, tropikal siklonların ise meteorolojik-klimatolojik kökenli olduğu için farklı grupta yer aldığı sonucuna varılır.

Soru kökündeki yönergeye göre farklı olan olay belirlenmiş olur.

Anahtar Kavram

Ekstrem doğa olaylarının oluşum kökenlerine göre sınıflandırılması

Tahmini Süre:45s

Soru 2Soru →

Klimatolojik kökenli bir ekstrem olay olan kuraklık; meteorolojik, tarımsal ve hidrolojik olmak üzere birbirini izleyen üç temel aşamada gelişim gösterir. Yağış miktarındaki belirgin azalışla başlayan bu süreç, zamanla toprak neminin tükenmesine ve nihayetinde su rezervlerinin azalmasına kadar uzanır.

Buna göre, bir bölgede yaşanan kuraklık sürecinde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi, kuraklığın 'hidrolojik' aşamaya ulaştığının doğrudan kanıtıdır?

Mevsimlik yağış toplamlarının uzun yıllar ortalamasının altına gerilemesi

Toprak neminin kritik seviyelerin altına inmesiyle tarımsal ürünlerde verim kaybının yaşanması

Akarsu debilerinin ve yer altı su seviyelerinin önemli ölçüde düşmesi

Havadaki nispi nem oranının düşmesiyle birlikte potansiyel buharlaşma miktarının artması

Yamaç dengesinin bozulmasıyla birlikte kütle hareketlerinin ve heyelan olaylarının sıklığının artması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akarsu debilerinin ve yer altı su seviyelerinin önemli ölçüde düşmesi

Cevap

Akarsu debilerinin ve yer altı su seviyelerinin önemli ölçüde düşmesi

Kuraklığın son aşaması olan hidrolojik kuraklık, su döngüsündeki havza bazlı su rezervlerinin (akarsu debileri, göller, barajlar ve yer altı su seviyeleri) belirgin şekilde azalmasıyla karakterize edilir. Bu nedenle akarsu debilerinin ve yer altı su seviyelerinin önemli ölçüde düşmesi, kuraklığın hidrolojik aşamaya ulaştığının doğrudan kanıtıdır.

Adım Adım Çözüm

Kuraklık türlerini ve aşamalarını tanımlama.

Kuraklık; meteorolojik (yağış azlığı), tarımsal (toprak nemi azlığı) ve hidrolojik (su kaynaklarının tükenmesi) olarak üç aşamaya ayrılır.

Sürecin hangi aşamada hangi belirtiyi verdiğini anlamak için kavramsal ayrımın yapılması gerekir.

Seçeneklerde verilen durumların hangi kuraklık aşamasına ait olduğunu analiz etme.

Yağış azlığı meteorolojik; tarımsal verim kaybı tarımsal; akarsu ve yer altı su seviyelerindeki düşüş ise hidrolojik kuraklık aşamasına aittir.

Her bir durumun su döngüsündeki karşılığını tespit ederek hidrolojik aşamanın göstergesini bulmak gerekir.

Köken olarak klimatolojik olmayan seçeneği eleme ve doğru seçeneği belirleme.

Heyelan olayı jeolojik/jeomorfolojik kökenlidir. Akarsu debilerinin ve yer altı su seviyelerinin düşmesi ise doğrudan hidrolojik aşamanın kanıtıdır.

Ekstrem doğa olaylarının köken ayrımına dikkat ederek ve kuraklığın nihai su rezervleri üzerindeki etkisini değerlendirerek sonuca ulaşılır.

Anahtar Kavram

Kuraklığın gelişim aşamaları ve hidrolojik etkileri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 3Soru →

Dünya Meteoroloji Örgütüne (WMO) göre, bir bölgede günlük maksimum sıcaklıkların, uzun yıllar ortalamasının $5^\circ\text{C}$ ve daha fazla üzerinde, ardışık en az 5 gün boyunca devam etmesi durumuna "sıcak hava dalgası" (ekstrem yüksek sıcaklık) adı verilir.

Aşağıdaki tabloda, Akdeniz kıyısında yer alan bir merkezin temmuz ayındaki uzun yıllar günlük maksimum sıcaklık ortalaması ile bu merkeze ait bir haftalık sıcaklık ölçüm değerleri verilmiştir:

* Temmuz Ayı Uzun Yıllar Günlük Maksimum Sıcaklık Ortalaması: $30^\circ\text{C}$

Günler	Ölçülen Sıcaklık ( $^\circ\text{C}$ )
Pazartesi	$33$
Salı	$36$
Çarşamba	$37$
Perşembe	$36$
Cuma	$35$
Cumartesi	$36$
Pazar	$34$

Tablodaki veriler dikkate alındığında, bu merkezde yaşanan meteorolojik ekstrem olay ve etkileriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Salı ve cumartesi günleri arasındaki dönem, meteorolojik kökenli bir ekstrem sıcaklık olayı olan "sıcak hava dalgası" tanımına uymaktadır.

Hafta boyunca yüksek sıcaklığa bağlı olarak artan buharlaşma, barajlardaki su seviyelerinin düşmesine ve tarımsal sulama ihtiyacının artmasına yol açmıştır.

Atmosferdeki bu ani ve ekstrem sıcaklık artışı, yer kabuğunun altındaki magma tabakasını genleştirerek tektonik depremleri tetiklemiştir.

Sıcaklığın zirve yaptığı günlerde klima ve soğutma sistemlerinin yoğun çalışması, enerji üretim ve dağıtım şebekelerindeki tüketim yükünü artırmıştır.

Aşırı sıcaklık ve düşük nem, orman altı örtüsünü kurutarak bölgedeki orman yangını hassasiyetini ve yayılma hızını yükseltmiştir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Atmosferdeki bu ani ve ekstrem sıcaklık artışı, yer kabuğunun altındaki magma tabakasını genleştirerek tektonik depremleri tetiklemiştir.

Cevap

Atmosferdeki bu ani ve ekstrem sıcaklık artışının tektonik depremleri tetiklediğini öne süren ifade yanlıştır, çünkü depremler jeolojik kökenli olaylardır.

Söylenemeyecek olan ve dolayısıyla doğru cevap olan ifade, ekstrem sıcaklık artışının tektonik depremleri tetiklediğini iddia eden seçenektir. Depremler tamamen yer kabuğunun altındaki iç kuvvetlere (tektonik süreçlere) bağlı olarak gelişen jeolojik kökenli olaylardır ve atmosferik sıcaklık değişimleri ile hiçbir ilişkisi yoktur.

Adım Adım Çözüm

Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) sıcak hava dalgası tanımına göre verileri analiz etmek.

Merkezde temmuz ayı uzun yıllar ortalaması

30^\circ\text{C}

olup, sıcak hava dalgası eşiği

35^\circ\text{C}

'dir (

30 + 5

). Salı gününden cumartesi gününe kadar ardışık 5 gün boyunca ölçülen sıcaklıklar bu eşik değerdedir veya üzerindedir (

36, 37, 36, 35, 36

). Dolayısıyla bu dönemde meteorolojik kökenli bir sıcak hava dalgası yaşanmıştır.

Meteorolojik ekstrem olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini ve sınırlarını tespit etmek.

Ekstrem sıcaklıkların çevre ve beşeri sistemler üzerindeki etkilerini değerlendirmek.

Sıcaklık ve buharlaşma artışının baraj seviyelerini düşürmesi, klimaların elektrik tüketimini artırması ve kuruyan otların orman yangını riskini yükseltmesi coğrafi açıdan bilimsel olarak doğru ve beklenen durumlardır.

Meteorolojik ekstremlerin çevreye ve insan faaliyetlerine etkilerini doğrulamak.

Jeolojik kökenli afetler ile meteorolojik olayların ilişkisini incelemek.

Depremler, yer kabuğunun altındaki levha hareketleri ve fay hatlarındaki gerilmeler sonucu oluşan jeolojik olaylardır. Atmosferik sıcaklık veya basınç değişimlerinin magma tabakasını etkilemesi veya fay hatlarını tetiklemesi fiziksel olarak imkansızdır.

Ekstrem doğa olaylarının köken farkını ve tetikleyici mekanizmalarını ayırt etmek.

Anahtar Kavram

Meteorolojik kökenli ekstrem sıcaklıklar (sıcak hava dalgaları) ve bunların jeolojik kökenli olaylardan farkı

Meteorolojik ve Klimatolojik Kökenli Ekstrem Doğa Olayları

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar