Examkin

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri

6 soru

Tüm türler6Çoktan seçmeli4Eşleştirme1Boşluk doldurma1
Soru 1Soru →

Halk edebiyatının biçimsel özellikleri ve bu geleneğe ait kavramlar Türk edebiyatı tarihi açısından büyük önem taşımaktadır. Aşağıda verilen halk edebiyatı kavramlarını bu kavramların açıklamalarıyla doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Conk
Tapşırma
Yarım kafiye
Hece ölçüsü

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Conk kavramı aşıkların şiirlerini kaydettikleri defterlerle; tapşırma kavramı şairlerin son dörtlükte mahlaslarını kullanmalarıyla; yarım kafiye tek ses benzerliğine dayanan uyak türüyle; hece ölçüsü ise dizelerdeki hece sayılarının eşitliğine dayanan ritim unsuruyla e��leşmelidir.
Eşleştirmelerin tümü kavramların halk edebiyatındaki tanım ve işlevlerine dayanmaktadır. Conk defterleri şiirlerin toplandığı yerdir; tapşırma mahlas geleneğidir; yarım kafiye temel ahenk unsurudur; hece ölçüsü ise ritim biçimidir.

Adım Adım Çözüm

1
Conk kavramının tanımını belirleme
Aşıkların şiirlerini kaydettiği deri kaplı, aşağıdan yukarıya açılan defterlerin conk olduğunu belirleme
Halk edebiyatında yazılı tek kaynak niteliği taşıyan bu defterlerin adını doğru tanımlamak için
2
Tapşırma teriminin işlevini bulma
Tapşırmanın halk şairlerinin şiirlerinde mahlas kullanma geleneği olduğunu belirleme
Divan edebiyatındaki 'mahlas edinme/kullanma' kavramının halk edebiyatındaki karşılığını tespit etmek için
3
Yarım kafiye ve hece ölçüsü gibi teknik kavramları tanımlama
Yarım kafiyenin tek ses benzerliği, hece ölçüsünün ise milli hece eşitliği ritmi olduğunu eşleştirme
Halk şiirinin ahenk ve biçim özelliklerinin temel taşlarını ayırt etmek için

Anahtar Kavram

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri ve Kavramları
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 2Soru →

Halk edebiyatının genel özelliklerine ve gelişim sürecine dair aşağıdaki parçada boş bırakılan yerleri uygun edebî kavramlarla tamamlayınız.

Aşağıdaki boşlukları doldurun

İslamiyet’in kabulünden sonra da Türklerin sözlü gelenekle bağını koparmadan sürdürdüğü Halk edebiyatında, İslamiyet öncesi Türk şiirinde görülen unsurlar varlığını korumaya devam etmiştir. Bu gelenek çerçevesinde ürün veren sanatçılar, dış dünyaya ait somut unsurları işlerken genellikle nazım birimini ve ölçüsünü temel almışlardır. Ahenk sağlamak amacıyla çoğunlukla tek ses benzerliğine dayanan türünü tercih eden şairlerin şiirleri, sonradan meraklıları tarafından 'sığır dili' de denilen adı verilen el yazması defterlerde bir araya getirilmiştir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Boşluklar sırasıyla dörtlük, hece, yarım kafiye ve cönk ifadeleriyle tamamlanmalıdır.
Parçada Halk edebiyatının yapısal unsurları sorgulanmaktadır. Türk şiirinin geleneksel nazım birimi 'dörtlük'tür. Ölçü olarak 'hece' (parmak hesabı) kullanılır. Ses benzerliğinde sadelik tercih edilerek 'yarım kafiye'ye ağırlık verilir. Halk şairlerinin (âşıkların) şiirlerinin toplandığı, aşağıdan yukarıya doğru açılan defterlere ise 'cönk' adı verilir.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki nazım birimi tanımını analiz etme
Dörtlük
Halk edebiyatının temel nazım birimi, İslamiyet öncesi gelenekten gelen dört dizelik yapıdır.
2
Metindeki ölçü sistemini belirleme
Hece
Türk edebiyatının milli ölçüsü olan ve hece sayısına dayanan hece ölçüsü, Halk edebiyatının vazgeçilmezidir.
3
Kafiye türünü 'tek ses benzerliği' ifadesine göre saptama
Yarım kafiye
Sadece bir sesin benzeşmesine dayanan kafiye türü yarım kafiyedir ve Halk edebiyatında yaygın kullanılır.
4
Şiirlerin toplandığı özel defter ismini belirleme
Cönk
Boyuna açılan ve halk şairlerinin eserlerinin derlendiği el yazması defterlere cönk denir.

Anahtar Kavram

Halk Edebiyatı Biçimsel Özellikleri ve Terminolojisi
Tahmini Süre:1m 40s
Soru 3Soru →

Karac'oğlan der ki her sözüm haktır
Güzellerin gönlü bendedir yoktur
Benim sevdiceğim alemde tektir
Güzeller içinde merdane geçer

Bu dörtlük, biçim ve içerik özellikleri bakımından incelendiğinde, bu metnin ait olduğu edebî gelenekle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Halk edebiyatı sadece sözlü bir gelenek olarak kalmış; bu döneme ait şiirlerin yazılı olarak kaydedildiği herhangi bir kaynak oluşmamıştır.

Cevap

Halk edebiyatının sadece sözlü bir gelenek olduğu ve yazılı kaynaklarının bulunmadığı ifadesi yanlıştır; çünkü bu şiirler 'cönk' adı verilen defterlerde toplanmıştır.
Halk edebiyatı temelde sözlü bir geleneğe dayanmakla birlikte, bu edebiyatın ürünleri 'cönk' adı verilen deri kaplı el yazması defterlerde toplanmıştır. Dolayısıyla bu geleneğin yazılı bir kaynağının olmadığını savunmak akademik olarak yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüğü biçim yönünden incele.
11'li hece ölçüsü kullanılmış, nazım birimi dörtlüktür.
Şiirin ait olduğu geleneğin (Halk Edebiyatı) temel teknik özelliklerini belirlemek gerekir.
2
Dörtlüğü içerik ve dil yönünden incele.
Sade Türkçe, somut aşk konusu (Karacaoğlan mahlası).
Metnin Halk edebiyatına (Aşık koluna) ait olduğu kesinleşir.
3
Seçeneklerdeki 'genel özellik' ifadelerini değerlendir.
Cönklerin varlığı hatırlanırsa, geleneğin tamamen sözlü olduğu iddiası çürütülür.
Halk edebiyatı sözlü ağırlıklı olsa da yazılı belgeleri (cönkler) mevcuttur.

Anahtar Kavram

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri ve Cönk Kavramı
Soru 4Soru →

Suna başın alıp gitmiş
Bülbülün feryadı artmış
Aşkın beni mecnun etmiş
Dolaşırım çöller gibi

Bu dörtlük, biçim ve içerik özellikleri dikkate alındığında Halk edebiyatının aşağıdaki genel niteliklerinden hangisiyle çelişir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yabancı sözcük ve kurallarla yüklü, soyut ve se��kin zümreye hitap eden süslü bir dilin benimsenmesi

Cevap

Yabancı sözcük ve kurallarla yüklü, soyut ve seçkin zümreye hitap eden süslü bir dilin benimsenmesi
Verilen dörtlükte sade bir dil, somut bir konu (aşk), hece ölçüsü ve dörtlük birimi kullanılmıştır. Bu özellikler Halk edebiyatının tipik özellikleridir. Ancak süslü, sanatlı ve soyut bir dilin kullanılması Divan edebiyatının bir özelliği olup bu dörtlükle çelişmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüğün dil ve tema özelliklerini çözümlemek.
Şiirde oldukça yalın, doğrudan halkın konuştuğu Türkçe ile somut aşk temasının işlendiği tespit edilir.
Halk edebiyatının dil ve tema özelliklerini belirlemek.
2
Dörtlüğün şekil ve ahenk özelliklerini (ölçü, nazım birimi, kafiye) incelemek.
Nazım biriminin dörtlük olduğu, 8'li hece ölçüsünün kullanıldığı ve dize sonlarında yarım kafiye ile redife yer verildiği görülür.
Şiirin biçimsel özelliklerinin Halk edebiyatı kurallarına uygunluğunu denetlemek.
3
Seçeneklerdeki ifadeleri dörtlükten elde edilen verilerle karşılaştırarak çelişen özelliği bulmak.
Arapça ve Farsça kelimelerle yüklü, sanatlı ve soyut bir dil kullanımı Divan edebiyatına aittir, dolayısıyla bu dörtlükle çelişir.
Çelişen şıkkı belirleyerek doğru cevaba ulaşmak.

Anahtar Kavram

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 5Soru →

İncecikten bir kar yağar
Tozar Elif Elif deyi
Deli gönül abdal olmuş
Gezer Elif Elif deyi

Bu dörtlükten hareketle halk edebiyatının genel özellikleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şiirde geçen 'abdal' kelimesi, bu eserin dinî-tasavvufî halk edebiyatının öğretici nitelikteki ilahi veya nefes türlerine örnek teşkil ettiğini kanıtlamaktadır.

Cevap

Şiirde geçen 'abdal' kelimesinin bu eserin dinî-tasavvufî halk edebiyatının öğretici nitelikteki ilahi veya nefes türlerine örnek teşkil ettiğini kanıtladığı yargısı söylenemez.
Karacaoğlan'a ait bu dörtlük, biçimsel olarak 8'li hece ölçüsüyle yazılmış bir semaidir. İçerik yönüyle ise sevgiliye (Elif) duyulan dünyevi aşkın lirik bir ifadesidir. Dörtlükte geçen 'abdal olmuş' ifadesi tasavvufi bir terim içermekle birlikte, şiir din dışı/beşeri aşkı işleyen Âşık edebiyatı geleneğine aittir. Bu nedenle, bu şiirin dinî-tasavvufî halk edebiyatının öğretici türleri olan ilahi veya nefes türlerine örnek oluşturduğu yargısı kesinlikle söylenemez. Doğru cevap bu gerekçeyle belirlenmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüğün biçimsel özelliklerini (hece ölçüsü ve kafiye düzeni) incelemek.
Dörtlük 8'li hece ölçüsüyle söylenmiştir (İn-ce-cik-ten bir kar ya-ğar: 8 hece). Dize sonlarında 'toz-ar' ve 'gez-er' kelimelerindeki 'z' sesleriyle yarım kafiye yapılmış; aorist ekleri (-ar/-er) ve aynen tekrarlanan 'Elif Elif deyi' kısımlarıyla da redif oluşturulmuştur. Bu durum şiirin semai biçimine uygun olduğunu gösterir.
Şiirin biçimsel özelliklerinin halk şiiri geleneklerine (hece ölçüsü ve yarım kafiye eğilimi) uygunluğunu saptamak için ilk adım olarak hece ve uyak analizi yapılır.
2
Dörtlüğün dil ve tema özelliklerini çözümlemek.
Dörtlükte halkın günlük konuşma diline uygun, yabancı etkilerden uzak son derece sade bir Türkçe kullanılmıştır. Tema olarak kış mevsimi (kar yağışı) ve beşeri aşk (Elif'e duyulan sevgi) gibi somut konular lirik bir edayla işlenmiştir. Bu durum İslamiyet öncesi koşuk türünün devamı niteliğindedir.
Halk edebiyatının en temel nitelikleri olan sade dil ve somut konu tercihlerinin metindeki yansımalarını doğrulamak gerekir.
3
Metinde geçen 'abdal' kavramının bağlamını analiz ederek ait olduğu edebi geleneği belirlemek.
Her ne kadar 'abdal' tasavvufi bir kavram olsa da şiirin bütününde dini-tasavvufi bir öğreti veya inanç unsuru (ilahi aşk, vahdet-i vücut vb.) işlenmemiş; dünyevi bir aşk dile getirilmiştir. Karacaoğlan gibi aşıkların şiirlerinde bu tür kavramlar mecazi olarak dervişlik, aşk yolunda avare olmak anlamında kullanılır. Bu nedenle eser tekke edebiyatı nazım türlerinden olan ilahi veya nefes kapsamında değerlendirilemez.
Öğrencilerin şiirdeki tek bir kelimeye bakarak eserin ait olduğu edebi geleneği ve nazım türünü yanlış sınıflandırmasını engellemek amacıyla kelimenin bağlamsal analizi yapılır.

Anahtar Kavram

Halk Edebiyatının Genel Özellikleri
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 6Soru →

Karac'oğlan der ki kondum göçülmez
Acıdır ecel şerbeti içilmez
Üç beş arşın bezden gayrı biçilmez
Dünya benim diyen yalan dünyadır

Halk edebiyatının biçim ve içerik özelliklerini yansıtan bu dörtlükten hareketle yapılan aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dize sonlarında yer alan '-ülmez / -ilmez' ekleri tam kafiye; köklerdeki 'ç' sesleri ise redif görevinde kullanılmıştır.

Cevap

Dize sonlarında yer alan ve aynı görevde kullanılan eklerin kafiye de��il redif oluşturması, köklerdeki tek ses benzerliğinin ise yarım kafiye olması nedeniyle 'tam kafiye ve rediflerin yer değiştirildiği' değerlendirme yanlıştır.
Dize sonlarında yer alan ve aynı görevde kullanılan eklerin kafiye değil redif oluşturması, köklerdeki tek ses benzerliğinin ise yarım kafiye olması nedeniyle 'tam kafiye ve rediflerin yer değiştirildiği' değerlendirme yanlıştır. Türk halk edebiyatında ek durumundaki benzerlikler redif, köklerdeki benzerlikler ise kafiye olarak kabul edilir.

Adım Adım Çözüm

1
Dizelerin hece sayılarını ve nazım birimini inceleme.
Şiirin dörtlük nazım birimiyle yazıldığı ve her dizenin 1111 heceden oluştuğu (1111'li hece ölçüsü) görülür.
Halk şiirinin biçimsel özelliklerini belirlemek için hece ölçüsü ve nazım birimi kontrol edilmelidir.
2
Dörtlüğün sonundaki mahlas (tapşırma) varlığını tespit etme.
İlk dizede yer alan 'Karac'oğlan' ifadesi, aşığın şiirde mahlasını kullandığını (tapşırma yaptığını) gösterir.
Aşık edebiyatı geleneklerine göre şairler son dörtlükte tapşırma yaparlar.
3
Dize sonlarındaki ses benzerliklerini kafiye ve redif açısından çözümleme.
'göç-ül-mez', 'iç-il-mez', 'biç-il-mez' kelimelerinde yer alan '-ülmez / -ilmez' ekleri aynı görevdeki edilgenlik ve olumsuz geniş zaman ekleridir, dolayısıyla rediftir. Köklerde kalan 'göç-', 'iç-', 'biç-' kelimelerindeki tek ortak ses 'ç' ünsüzüdür ve yarım kafiyedir.
Kafiye kökte aranırken, dize sonundaki aynı işlevli ekler ve sözcükler redif oluşturur.

Anahtar Kavram

Halk Şiirinde Kafiye, Redif, Ölçü ve Tapşırma Analizi
Tahmini Süre:2m 0s
Halk Edebiyatının Genel Özellikleri Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) | Examkin