Türkçede ekler genellikle eklendikleri sözcüklerin ünlüleriyle uyum sağlar. Ancak bazı ekler tek şekilli (kalıplaşmış) olduklarından eklendikleri sözcüğün ünlü uyumu kuralına uymayabilir ya da uyumu bozabilir. Bunun yanı sıra Türkçe kökenli bazı sözcükler zamanla ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumu kuralının dışına çıkmıştır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem zamanla ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumuna aykırı hâle gelmiş Türkçe kökenli bir sözcük hem de aldığı ek nedeniyle bu uyuma uymayan bir sözcük bir arada kullan��lmıştır?
- ASınıftaki öğrencilerin hepsi yeni bilgisayarla çalışmaya başlamıştı.
- BTiyatrodaki oyuncular sahneye çıkarken salonda büyük bir sessizlik vardı.
- Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı.Cevap
- DAnnem her sabah bahçedeki çiçekleri tek tek sular, onlarla ilgilenirdi.
- EHangi yoldan gideceğimize karar veremeyince haritaya bakmak zorunda kaldık.
Cevap
Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı. (Cümlesinde hem tarihsel süreçte ses değişimine uğramış 'kardeş' sözcüğü hem de kalıplaşmış '-ken' ekiyle büyük ünlü uyumu kuralına uymayan 'bakarken' sözcüğü bir arada yer almaktadır.)
Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı. cümlesinde yer alan 'kardeş' sözcüğü Türkçe kökenli olmasına karşın tarihsel süreçte 'karındaş' kelimesinden evrilerek büyük ünlü uyumuna aykırı hâle gelmiştir. Aynı cümledeki 'bakarken' sözcüğü ise kalın ünlü barındıran 'bak-ar' tabanına gelen ve her zaman ince olan '-ken' zarf-fiil eki nedeniyle büyük ünlü uyumuna uymamaktadır. Her iki özelliği de barındıran tek cümle budur.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Türkçede büyük ünlü uyumu kuralları ve bu kuralın istisnaları (tarihsel ses değişimleri ve kalıplaşmış eklerin uyumu bozması)