Examkin

Ünlü Uyumları

2 soru

Tüm türler2Çoktan seçmeli1Eşleştirme1
Soru 1Soru →

Türkçede ekler genellikle eklendikleri sözcüklerin ünlüleriyle uyum sağlar. Ancak bazı ekler tek şekilli (kalıplaşmış) olduklarından eklendikleri sözcüğün ünlü uyumu kuralına uymayabilir ya da uyumu bozabilir. Bunun yanı sıra Türkçe kökenli bazı sözcükler zamanla ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumu kuralının dışına çıkmıştır.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem zamanla ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumuna aykırı hâle gelmiş Türkçe kökenli bir sözcük hem de aldığı ek nedeniyle bu uyuma uymayan bir sözcük bir arada kullan��lmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı.

Cevap

Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı. (Cümlesinde hem tarihsel süreçte ses değişimine uğramış 'kardeş' sözcüğü hem de kalıplaşmış '-ken' ekiyle büyük ünlü uyumu kuralına uymayan 'bakarken' sözcüğü bir arada yer almaktadır.)
Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı. cümlesinde yer alan 'kardeş' sözcüğü Türkçe kökenli olmasına karşın tarihsel süreçte 'karındaş' kelimesinden evrilerek büyük ünlü uyumuna aykırı hâle gelmiştir. Aynı cümledeki 'bakarken' sözcüğü ise kalın ünlü barındıran 'bak-ar' tabanına gelen ve her zaman ince olan '-ken' zarf-fiil eki nedeniyle büyük ünlü uyumuna uymamaktadır. Her iki özelliği de barındıran tek cümle budur.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki Türkçe kökenli olup zamanla ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumu kuralına aykırı hâle gelmiş sözcükler tespit edilir.
'anne' (aslı 'ana'), 'kardeş' (aslı 'karındaş') ve 'hangi' (aslı 'kangı') sözcüklerinin bu gruba girdiği belirlenir. Bu sözcükler sırasıyla 'Annem her sabah...', 'Kardeşim gökyüzündeki...' ve 'Hangi yoldan...' cümlelerinde yer almaktadır.
Sorunun ilk aşamasını oluşturan ve zamanla ses değişimiyle uyum dışı kalmış Türkçe sözcükleri bulmak için bu bilgi kullanılır.
2
Seçeneklerdeki cümlelerde kalıplaşmış ekler yüzünden büyük ünlü uyumuna aykırı düşen sözcükler aranır.
'Sınıftaki öğrencilerin...' cümlesinde 'sınıftaki' (sınıf-ta-ki: kalın-kalın-ince) ve 'Tiyatrodaki oyuncular...' cümlesinde 'çıkarken' (çık-ar-ken: kalın-kalın-ince) ile 'Kardeşim gökyüzündeki...' cümlesinde 'bakarken' (bak-ar-ken: kalın-kalın-ince) sözcüklerinin ek nedeniyle uyum dışında kaldığı tespit edilir.
Sorunun ikinci aşamasında, aldığı ek dolayısıyla büyük ünlü uyumunu ihlal eden sözcükler belirlenir.
3
İki koşulu da aynı anda sağlayan seçenek belirlenir.
'Kardeşim gökyüzündeki bulutlara bakarken içini derin bir hüzün kapladı.' cümlesinde hem zamanla değişmiş 'kardeş' (kardeşim) sözcüğü hem de ek nedeniyle uyumu bozulmuş 'bakarken' sözcüğü bir arada bulunmaktadır. 'Annem her sabah...' cümlesindeki 'bahçedeki' sözcüğünde yer alan '-ki' eki ise ince ünlü olduğu için son heceyle uyumludur ve uyumu bozmamıştır.
İki koşulun kesiştiği tek seçeneğe ulaşmak için analiz birleştirilir.

Anahtar Kavram

Türkçede büyük ünlü uyumu kuralları ve bu kuralın istisnaları (tarihsel ses değişimleri ve kalıplaşmış eklerin uyumu bozması)
Soru 2Soru →

Aşağıda verilen sözcükleri, ünlü uyumları bakımından gösterdikleri özelliklerle veya aykırılık gerekçeleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

elma
kavun
meslektaş
sinema

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

elma sözcüğü ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumuna aykırı hâle gelen T��rkçe sözcükle; kavun sözcüğü küçük ünlü uyumuna aykırı sözcükle; meslektaş sözcüğü -daş/-taş eki nedeniyle büyük ünlü uyumuna aykırı olan sözcükle; sinema sözcüğü ise yabancı kökenli olup ünlü uyumu aranmayan sözcükle eşleşmelidir.
Doğru eşleştirmede; 'elma' tarihsel süreçte ses değişimine uğramış sözcükle, 'kavun' küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe sözcükle, 'meslektaş' aldığı ek nedeniyle uyuma uymayan sözcükle, 'sinema' ise yabancı kökenli olup ünlü uyumu aranmayan sözcükle eşleşir.

Adım Adım Çözüm

1
"elma" sözcüğünün kökenini ve ünlü yapısını inceleyiniz.
Sözcüğün kökeni Türkçe "alma"dır. Ancak zamanla ses değişimine uğrayarak kalın ve ince ünlüleri bir arada bulunduran "elma" şeklini almış ve büyük ünlü uyumunu bozmuştur.
Bu kelimenin Türkçe kökenli olmasına rağmen uğradığı tarihsel ses değişimi sonucunda büyük ünlü uyumuna aykırı duruma geldiğini belirlemek için.
2
"kavun" sözcüğündeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık özelliklerini inceleyiniz.
İlk hecedeki "a" düz, ikinci hecedeki "u" ise yuvarlak bir ünlüdür. Düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü geldiği için bu sözcük küçük ünlü uyumuna aykırıdır.
Türkçe sözcüklerin hecelerindeki düzlük-yuvarlaklık uyumu kuralına (küçük ünlü uyumu) aykırı bir durumu saptamak için.
3
"meslektaş" sözcüğündeki ünlü uyumu durumunu ve bu duruma yol açan eki inceleyiniz.
"meslek" sözcüğü ince ünlülüdür fakat eklenen ortaklık/birliktelik eki "-taş" (-daş) tek şekilli (kalın ünlülü) olduğu için kelimenin büyük ünlü uyumunu bozmuştur.
Sözcüğün kendisinin değil, aldığı ekin ünlü uyumunu bozduğunu tespit etmek için.
4
"sinema" sözcüğünün kökenini ve ünlü yapısını inceleyiniz.
Batı dillerinden dilimize geçmiş alıntı bir sözcüktür. Yabancı sözcüklerde ünlü uyumları aranmaz.
Türkçe kuralların alıntı kelimeler için geçerli olmadığını belirlemek için.

Anahtar Kavram

Ünlü Uyumları ve İstisnaları
Ünlü Uyumları Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin