Examkin

Sel ve Taşkınlar: Oluşumu, Etkileri ve Korunma Yolları

3 soru

Soru 1Soru →

Sel ve taşkınlar, büyük oranda aşırı ve ani yağışlar gibi doğal süreçlerle tetiklenirken, insanların çevre üzerindeki yanlış müdahaleleri de bu afetlerin yol açtığı can ve mal kayıplarını büyük ölçüde artırmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında doğrudan etkili olan beşerî (insan kaynaklı) faktörlerden biridir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akarsu yataklarının doldurulması ve bu alanların imara açılması

Cevap

Akarsu yataklarının doldurulması ve bu alanların imara açılması seçeneğidir. Beşerî (insan kaynaklı) bir faktör olan bu uygulama, sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında doğrudan etkilidir.
Doğru yanıt, akarsu yataklarının doldurulması ve imara açılmasını belirten seçenektir. Akarsu yataklarının beşerî faaliyetlerle daraltılması, suyun taşıma kapasitesini düşürür ve ani yağışlarda taşkınların meydana gelmesine yol açarak can ve mal kayıplarını doğrudan artırır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki beşerî (insan kaynaklı) vurgusu belirlenir.
Doğal ve beşerî faktörlerin ayrımına odaklanılması gerektiği anlaşılır.
Soruda sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında etkili olan insan faaliyetinin bulunması istenmektedir.
2
Seçeneklerdeki faktörler kökenlerine göre sınıflandırılır.
Sağanak yağışlar, yamaç eğimi, kar erimeleri ve geçirimsiz kayaç yapısı doğal faktörler; akarsu yataklarının imara açılması ise beşerî faktör olarak belirlenir.
Beşerî faktörler doğrudan insan aklı ve faaliyetleri sonucu ortaya çıkan durumlardır.
3
Doğru seçenek ile beşerî etkinin sel afetine etkisi ilişkilendirilir.
Akarsu yatağının doldurulması ve daraltılmasının sel felaketinin şiddetini ve zararlarını doğrudan artırdığı sonucuna ulaşılır.
Daralan yatak, aşırı yağışlarda suyun taşmasına ve çevredeki yerleşim birimlerinin sular altında kalmasına neden olur.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda doğal ve beşerî faktörlerin ayrımı
Soru 2Soru →

Bir akarsu havzasında meydana gelen sel ve taşk��n olaylarının sıklığı ve yıkıcı etkileri üzerinde hem doğal süreçler hem de çeşitli beşerî faaliyetler etkilidir. İnsanların doğal çevreye yaptığı müdahaleler, drenaj sistemlerini bozarak taşkın riskini önemli ölçüde artırmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sel ve taşkınların oluşmasında veya afete dönüşmesinde etkili olan beşerî (insan kaynaklı) faktörlerden biri de��ildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Havzanın litolojik yapısında killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması

Cevap

Havzanın litolojik yapısında killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması
Havzanın litolojik yapısı, yani kayaçların geçirgenlik düzeyi ve killi yapıda olması tamamen doğal jeolojik süreçlerin bir sonucudur. İnsan müdahalesiyle oluşmayan bu durum, suların yer altına sızmasını engelleyerek yüzeysel akışa geçmesini hızlandırır ve taşkın riskini doğal olarak artırır.

Adım Adım Çözüm

1
Doğal ve beşerî faktörlerin ayrımını yapmak.
Kayaç özellikleri jeolojik (doğal) bir yapıyken; dere yatağı müdahaleleri, ormansızlaşma, kum-çak��l alımı ve asfaltlaşma beşerî (insan kaynaklı) faaliyetlerdir.
Soruda beşerî olmayan (doğal olan) etkenin belirlenmesi istenmektedir.
2
Litolojik yapının sel oluşumundaki etkisini analiz etmek.
Killi ve geçirimsiz kayaçların varlığı yağış sularının yer altına sızmasını zorlaştırır, yüzeysel akışı hızlandırır. Bu durum taşkın riskini artırır.
Geçirimsizlik, havzanın fiziksel özelliklerine bağlı doğal bir duyarlılıktır.
3
Doğru seçeneği belirlemek.
Litolojik yapıda killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması seçeneği doğal bir etkeni ifade ettiğinden doğru cevaptır.
Beşerî olmayan tek seçenek killi ve geçirimsiz kayaç yapısıdır.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda etkili olan doğal (klimatik, jeomorfolojik, litolojik) ve beşerî (arazi kullanımı, drenaj müdahaleleri) faktörlerin ayırt edilmesi.
Soru 3Soru →

Türkiye'de sel ve taşkınlar, oluştukları bölgelerin topografik ve klimatolojik özelliklerine göre farklı gelişim süreçleri ve karakterler gösterir. Haritada işaretli alanlardan I (Doğu Karadeniz) ve II (Ergene Havzası) numaralı bölgelerde meydana gelen sel ve taşkın olayları karşılaştırıldığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I numaralı alanda yüksek eğim nedeniyle yağışın hızla akışa geçmesi ani sellere yol açarken, II numaralı alanda yer şekillerinin düz olması akarsu yataklarının genişleyerek uzun süreli taşkınlar yapmasına neden olur.

Cevap

I numaralı alanda yüksek eğim nedeniyle yağışın hızla akışa geçmesi ani sellere yol açarken, II numaralı alanda yer şekillerinin düz olmas�� akarsu yataklarının genişleyerek uzun süreli taşkınlar yapmasına neden olur.
I numaralı Doğu Karadeniz yamaçlarında eğimin fazla olması, yağış sularının hızla birikerek ani sel ve taşkınlara yol açmasına neden olur. Buna karşın II numaralı Ergene Havzası gibi düz ve düze yakın alanlarda akarsular yataklarında yavaş ilerler ve yatak kapasitesi aşıldığında su geniş düzlüklere yayılarak uzun süreli taşkınlar meydana getirir. Bu durum iki bölgenin morfolojik koşullarının afetin karakterine doğrudan etkisidir.

Adım Adım Çözüm

1
Haritadaki I ve II numaralı bölgelerin coğrafi özelliklerini analiz etmek.
I numaralı bölge Doğu Karadeniz (dağlık, engebeli, yüksek eğimli ve bol yağışlı), II numaralı bölge Ergene Havzası'dır (düz, düze yakın topografya ve daha az eğimli).
Topografik ve klimatolojik özelliklerin akarsu akış rejimine etkisini belirlemek için bu tespit gereklidir.
2
Eğimin ve yer şekillerinin sel/taşkın karakterine etkisini karşılaştırmak.
Yüksek eğimli alanlarda su hızla yüzeysel akışa geçerek dar vadi tabanlarında ani sellere (flash floods) neden olur. Düz alanlarda ise su yavaş akar ve yatak dışına taşarak geniş alanları uzun süre su altında bırakır (taşk��n).
Bölgelerin fiziki koşullarının afet gelişimine etkisini tespit etmek.
3
Doğru seçeneği ve çeldiricilerin kavramsal hatalarını değerlendirmek.
Eğim ve yer şekillerinin taşkın süresi ve oluşum biçimine etkisini doğru açıklayan ifadenin seçilmesi.
Sorunun kökündeki fiziki coğrafya ilkelerini doğru eşleştiren seçeneği bulmak.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda topografik yapının (eğim ve yer şekilleri) akış hızı ve taşkın süresi üzerindeki belirleyici etkisi.
Sel ve Taşkınlar: Oluşumu, Etkileri ve Korunma Yolları Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin