Examkin

Mercekler

3 soru

Soru 1Soru →

Camdan yapılmış yakınsak bir merceği büyüteç olarak kullanmak isteyen bir öğrenci, bu merceği kırıcılık indisi nortamn_{\text{ortam}} olan saydam bir sıvıya daldırarak gözlem yapmaktadır. Merceğin yapıldığı maddenin kırıcılık indisi nmercekn_{\text{mercek}} olduğuna göre, merceğin büyüteç (cismin düz ve kendisinden büyük bir görüntüsünü oluşturma) görevini yerine getirebilmesi için;

I. nmercek>nortamn_{\text{mercek}} > n_{\text{ortam}} olmalıdır.
II. Cisim, merceğin odak noktası ile optik merkezi arasına yerleştirilmelidir.
III. Sıvının kırıcılık indisi artırılarak nortam>nmercekn_{\text{ortam}} > n_{\text{mercek}} yap��lırsa, mercek yine büyüteç olarak kullanılabilir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

Yakınsak merceğin büyüteç görevi görebilmesi için mercek indisinin ortam indisinden büyük olması ve cismin odak ile mercek arasına yerleştirilmesi gerekir. Bu nedenle doğru yanıt I ve II öncüllerini içeren seçenektir.
Doğru yanıt olan seçenek, merceğin yakınsak karakterini koruması için mercek kırıcılık indisinin ortamınkinden büyük olması gerektiğini ve büyüteç işlevi görebilmesi için cismin odak noktası ile optik merkez arasına yerleştirilmesi gerektiğini doğru ifade eder.

Adım Adım Çözüm

1
Merceğin yakınsak karakterini koruma şartının belirlenmesi
Merceğin kendi karakterini (yakınsak/ince kenarlı) koruyabilmesi için yapıldığı maddenin kırıcılık indisinin (nmercekn_{\text{mercek}}), içinde bulunduğu ortamın kırıcılık indisinden (nortamn_{\text{ortam}}) büyük olması gerekir. Dolayısıyla I. öncül doğrudur.
Eğer ortamın kırıcılık indisi merceğinkinden büyük olursa mercek karakter değiştirerek ıraksak mercek gibi davranır.
2
Büyüteç işlevi için cismin yerleştirilmesi gereken konumun belirlenmesi
Yakınsak bir merceğin büyüteç olarak kullanılabilmesi için cismin düz, sanal ve kendisinden büyük bir görüntüsünün elde edilmesi gerekir. Bu durum, cisim odak noktası (FF) ile optik merkez arasına yerleştirildiğinde sağlanır. Dolayısıyla II. öncül doğrudur.
Cisim odak noktasının dışına yerleştirilirse mercekte gerçek ve ters görüntüler oluşur, bu da büyüteç kullanımına uygun değildir.
3
Karakter değişimi durumunda büyüteç işlevinin analiz edilmesi
nortam>nmercekn_{\text{ortam}} > n_{\text{mercek}} olduğunda mercek karakter değiştirerek ıraksak mercek gibi davranır. Iraksak merceklerde ise gerçek cisimlerin görüntüleri daima odak ile mercek arasında düz, sanal fakat cisimden daha küçük olur. Cisimleri küçülten bir sistem büyüteç olarak kullanılamaz. Dolayısıyla III. öncül yanlıştır.
Iraksak mercekler ışınları dağıttığı için cisimlerin görüntüsünü her zaman küçülterek oluşturur.

Anahtar Kavram

İnce kenarlı merceklerin büyüteç olarak kullanılabilmesi için kendi karakterlerini korumaları (nmercek>nortamn_{\text{mercek}} > n_{\text{ortam}}) ve cismin odak ile optik merkez arasında yer alması gerekir. Ortamın kırıcılık indisi merceğinkinden büyük olursa mercek karakter değiştirerek ıraksak mercek gibi davranır ve cisimleri küçük gösterir.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 2Soru →

Su dolu bir akvaryumun içinde bulunan RR yarıçaplı küresel bir hava kabarcığının asal eksenine paralel olarak aynı yükseklikten tek renkli kırmızı ve mavi ışık ışınları gönderiliyor.

Buna göre;
I. Hava kabarcığı, üzerine gelen ış��nlar için ıraksak (kalın kenarlı) mercek gibi davranır.
II. Mavi ışık ışını, kırmızı ışık ışınına göre asal eksenden daha fazla saparak sistemi terk eder.
III. Hava kabarcığının kırmızı ışık için odak uzaklığının büyüklüğü, mavi ışık için odak uzaklığının büyüklüğünden fazladır.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I, II ve III

Cevap

Hava kabarcığının ıraksak mercek gibi davranması, mavi ışığın kırmızı ışığa göre daha fazla sapması ve kırmızı ışık için odak uzaklığının maviye göre daha büyük olması nedeniyle I, II ve III ifadelerinin tümü doğrudur.
Hava kabarcığı, kırıcılık indisi dış ortamdan küçük olduğu için ıraksak mercek gibi davranarak ışığı dağıtır. Mavi ışık kırmızı ışığa göre daha yüksek frekansa sahip olduğundan su ortamında daha fazla kırılır ve asal eksenden daha çok sapar. Bu fazla sapma nedeniyle mavi ışığın sanal odak noktası merceğe daha yakın olur ve odak uzaklığının büyüklüğü kırmızı ışığa göre daha küçük kalır.

Adım Adım Çözüm

1
Hava kabarcığının optik karakterini belirleme
Hava kabarcığı geometrik olarak ince kenarlı (bikonveks) bir yapıya sahip olsa da, içindeki ortamın kırıcılık indisi (nhava=1n_{\text{hava}} = 1), dış ortamın kırıcılık indisinden (nsu≈133n_{\text{su}} \approx 1{}33) küçük olduğu için mercek karakter değiştirir ve ıraksak (kalın kenarlı) mercek gibi davranır. Birinci ifade doğrudur.
Bir merceğin kırıcılık indisi, içinde bulunduğu ortamın kırıcılık indisinden küçükse mercek karakter değiştirir.
2
Mavi ve kırmızı ışığın sapma miktarlarını karşılaştırma
Mavi ışığın frekansı kırmızı ışığınkinden daha büyük olduğundan, suyun mavi ışığa karşı gösterdiği kırıcılık indisi kırmızı ışığa göre daha büyüktür (nmavi>nkırmızın_{\text{mavi}} > n_{\text{kırmızı}}). Bu nedenle mavi ışık, ortam sınırlarında kırmızı ışığa göre daha fazla kırılır ve asal eksenden daha büyük bir açıyla saparak sistemi terk eder. İkinci ifade doğrudur.
Frekansı yüksek olan ışık (mavi), kırıcılık indisi daha büyük bir ortam gibi davranarak daha fazla kırılır ve sapar.
3
Odak uzaklıklarının büyüklüklerini karşılaştırma
Mavi ışık kırmızı ışığa göre daha fazla saptığı için, dağılan mavi ışınların arkaya doğru uzantıları asal ekseni optik merkeze daha yakın bir noktada keser. Bu durum, mavi ışık için odak uzaklığı büyüklüğünün daha küçük olmasına neden olur. Dolayısıyla kırmızı ışık için odak uzaklığının büyüklüğü mavi ışık için olandan fazladır (∣fkırmızı∣>∣fmavi|f_{\text{kırmızı}}| > |f_{\text{mavi}}). Üçüncü ifade doğrudur.
Sapma miktarı arttıkça ışınların odaklandığı (veya uzantılarının kesiştiği) noktanın merceğe olan uzaklığı azalır.

Anahtar Kavram

Merceklerin ortam değiştirdiğinde veya ortamın kırıcılık indisi merceğinkinden büyük olduğunda karakter değiştirmesi ve ışığın rengine göre kırılma indisinin değişmesi.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 3Soru →

Kırıcılık indisi ncamn_{\text{cam}} olan camdan yapılmış yakınsak (ince kenarlı) bir mercek, kırıcılık indisi nhavan_{\text{hava}} olan hava ortamındayken merceğin asal eksenine paralel olarak gönderilen tek renkli II ışık ışını, mercekte kırıldıktan sonra asal ekseni mercekten dd kadar uzaklıktaki KK noktasında kesiyor.

Bu mercek, kırıcılık indisi nsıvın_{\text{sıvı}} (nsıvı>nhavan_{\text{sıvı}} > n_{\text{hava}}) olan saydam bir sıvı ortamına tamamen batırıldıktan sonra aynı II ışık ışını asal eksene paralel olarak tekrar gönderiliyor.

Buna göre, sıvının kırıcılık indisine (nsıvın_{\text{sıvı}}) bağlı olarak;

I. nsıvı<ncamn_{\text{sıvı}} < n_{\text{cam}} ise ışın, asal ekseni yine merceğin sağ tarafında fakat KK noktasından daha uzak bir noktada keser.
II. nsıvı>ncamn_{\text{sıvı}} > n_{\text{cam}} ise mercek ıraksak (kalın kenarlı) mercek gibi davranır ve ışın asal eksenden uzaklaşacak şekilde kırılır.
III. nsıvı=ncamn_{\text{sıvı}} = n_{\text{cam}} ise ışın kırılmaya uğramadan yoluna devam eder.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I, II ve III

Cevap

I, II ve III yargılarının tamamı doğrudur.
Verilen üç ifade de doğrudur. Ortamın kırıcılık indisi arttığında mercek ile ortam arasındaki indis farkı azalacağı için merceğin odak uzaklığı artar ve ışın asal ekseni daha uzakta keser. Eğer ortamın kırıcılık indisi merceğinkinden büyük olursa mercek karakter değiştirerek yakınsak durumdan ıraksak duruma geçer ve ışınları dağıtır. Ortam ve mercek indisleri eşit olduğunda ise ışın hiçbir kırılmaya uğramadan yoluna devam eder.

Adım Adım Çözüm

1
İlk durumdaki odak uzaklığını ve kırılma ilişkisini analiz etmek.
Merceğin hava ortamındaki odak uzaklığı fhava=df_{\text{hava}} = d olup, camın kırıcılık indisi havanınkinden büyük olduğu için mercek yakınsak karakterini korur.
Sıvı ortamına geçildiğinde odak uzaklığındaki değişimi karşılaştırmak için referans değer elde etmek.
2
Birinci yargıyı değerlendirmek amacıyla sıvı indisinin camdan küçük olduğu durumu incelemek.
Merceğin odak uzaklığı formülü 1f=(nmerceknortam−1)(1R1−1R2)\frac{1}{f} = \left(\frac{n_{\text{mercek}}}{n_{\text{ortam}}} - 1\right) \left(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2}\right) şeklindedir. Ortamın kırıcılık indisi arttıkça (nsıvı>nhavan_{\text{sıvı}} > n_{\text{hava}}), merceğin ortama göre göreli kırıcılık indisi azalır. Bu durum merceğin odak uzaklığının artmasına (fsıvı>fhavaf_{\text{sıvı}} > f_{\text{hava}}) neden olur. Dolayısıyla ışın asal ekseni ilk duruma göre mercekten daha uzak bir noktada keser. Birinci yargı doğrudur.
Ortamın kırıcılık indisi artışının odak uzaklığına olan etkisini belirlemek.
3
İkinci yargıyı değerlendirmek amacıyla sıvı indisinin camdan büyük olduğu durumu incelemek.
Merceğin yapıldığı maddenin kırıcılık indisi, içinde bulunduğu ortamın kırıcılık indisinden küçük olduğunda (nsıvı>ncamn_{\text{sıvı}} > n_{\text{cam}}) mercek karakter değiştirir. Yakınsak mercek, ıraksak mercek gibi davranarak üzerine gelen paralel ışınları asal eksenden uzaklaştıracak şekilde kırar. İkinci yargı doğrudur.
Kırıcılık indisi ilişkisinin merceğin yakınsak/ıraksak karakterine etkisini incelemek.
4
Üçüncü yargıyı değerlendirmek amacıyla sıvı indisinin cama eşit olduğu durumu incelemek.
Merceğin kırıcılık indisi ortamın kırıcılık indisine eşit olduğunda (nsıvı=ncamn_{\text{sıvı}} = n_{\text{cam}}), ışın sınır yüzeylerinde herhangi bir kırılmaya uğramaz ve doğrultusunu değiştirmeden yoluna devam eder. Üçüncü yargı doğrudur.
Ortam ve mercek indislerinin eşitliğinin kırılma üzerindeki etkisini açıklamak.

Anahtar Kavram

Merceklerin odak uzaklığı ve karakterinin, merceğin yapıldığı maddenin kırıcılık indisi ile içinde bulunduğu ortamın kırıcılık indisi arasındaki ilişkiye bağlı olması.
Mercekler Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin