Su ve Toprak Kirleticiler (Plastikler, Ağır Metaller, Deterjanlar)

3 soru

Çevre kirliliğine neden olan bazı su ve toprak kirleticileri ile bu kirleticilerin temel özellikleri aşağıda verilmiştir. Buna göre, kirleticileri çevreye yönelik etkileri veya özellikleri ile doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Plastikler doğada uzun süre bozulmayan polimer yapılı maddelerle, ağır metaller kurşun ve civa gibi toksik elementlerle, deterjanlar ise fosfat içeren ve ötrofikasyona sebep olan petrol türevi temizlik maddeleriyle eşleşir.

Doğru eşleştirmede, polimer yapılı plastikler doğada uzun süre bozulmadan kalan yapay maddelerle; kurşun ve civa gibi toksik elementler ağır metallerle; fosfat içeren petrol türevi temizlik maddeleri ise deterjanlarla doğru şekilde ilişkilendirilmiştir.

Adım Adım Çözüm

Plastiklerin özelliklerini incelemek

Plastikler yapay polimerlerdir ve doğada biyolojik olarak kolayca parçalanamazlar. Bu yüzden plastikler, polimer yapılı yapay maddeleri içeren ifadeyle eşleşir.

Plastiklerin yapısal olarak polimer olduğunu ve çevrede kalıcı kirlilik oluşturduğunu bilmek eşleştirmeyi kolaylaştırır.

Ağır metallerin özelliklerini incelemek

Kurşun (

Pb

) ve civa (

Hg

) gibi yüksek yoğunluklu zehirli elementler ağır metal sınıfına girer. Bu nedenle ağır metaller bu elementleri içeren ifadeyle eşleşir.

Ağır metallerin inorganik elementler olduğunu ve canlı vücudunda biriktiğini ayırt etmek gerekir.

Deterjanların özelliklerini incelemek

Deterjanlar petrol türevi temizlik maddeleridir ve yapılarındaki fosfatlar su kaynaklarında aşırı yosunlaşmaya (ötrofikasyona) neden olur. Bu nedenle deterjanlar bu ifadeyle eşleşir.

Deterjanların sabunlardan farkını ve fosfat içeriğinin çevreye zararını kavramak doğru eşleştirmeye ulaştırır.

Anahtar Kavram

Su ve Toprak Kirleticilerin Çevresel Özellikleri

Tahmini Süre:45s

Soru 2Soru →

Çevre kimyası dersinde su ve toprak kirleticilerini araştıran bir öğrenci grubu, elde ettikleri veriler doğrultusunda şu tanımlamaları yapmıştır:

* X maddesi: Yapısındaki benzen halkası nedeniyle mikroorganizmalar tarafından doğada kolayca parçalanamayan petrol türevi temizlik aktif maddesidir.
* Y maddesi: Deterjanlara temizleme verimini artırmak amacıyla eklenen, sularda aşırı yosunlaşmaya (ötrofikasyon) neden olan fosfat bileşikleridir.
* Z maddesi: Endüstriyel atık sularla çevreye yayılan, canlı vücudunda birikerek (biyobirikim) sinir sistemi üzerinde ciddi tahribatlara yol açan $Pb^{2+}$ , $Hg^{2+}$ ve $Cd^{2+}$ iyonlarıdır.

Buna göre, bu kirleticilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

X maddesinin temizleme mekanizmasında apolar (hidrofob) uç su molekülleriyle, polar (hidrofil) uç ise yağ ve kir tanecikleriyle etkileşime girerek kiri ortamdan uzaklaştırır.

X maddesinin sert sularda bulunan

Ca^{2+}

Mg^{2+}

iyonlarıyla çökelek oluşturma eğilimi sabuna göre çok daha fazla olduğundan sert sulardaki temizleme verimi oldukça düşüktür.

X maddesi çevre kirliliğine neden olan deterjan sınıfı bir kirletici iken; Z maddeleri doğada bozunup yok olmayan ağır metallerdir.

Y maddesinin doğada yarattığı kirlilik, doğada yalnızca plastik gibi yapay türleri bulunan polimer maddelerin kullanımıyla tamamen engellenebilir.

Z sınıfındaki ağır metaller, fosil yakıtların yanması sonucu havaya salınarak yağmur sularıyla birleştiğinde doğrudan asit yağmurlarını oluşturan gazlardır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: X maddesi çevre kirliliğine neden olan deterjan sınıfı bir kirletici iken; Z maddeleri doğada bozunup yok olmayan ağır metallerdir.

Cevap

X maddesinin çevre kirliliğine neden olan deterjan sınıfı bir kirletici, Z maddelerinin ise doğada bozunup yok olmayan ağır metaller olduğunu belirten ifade doğrudur.

Deterjan aktif maddesi olan X maddesi, yapısındaki benzen halkası nedeniyle doğada kolayca parçalanamaz ve çevre kirliliğine neden olur. Z maddesi olarak tanımlanan kurşun (

Pb^{2+}

), cıva (

Hg^{2+}

) ve kadmiyum (

Cd^{2+}

) iyonları ise ağır metaller olup doğada bozunmazlar ve biyobirikim gösterirler. Dolayısıyla bu durumun belirtildiği ifade doğrudur.

Adım Adım Çözüm

Tanımlanan X maddesinin özelliklerini ve çevreye etkisini belirleme

Yapısındaki benzen halkası ve petrol türevi olması, X maddesinin deterjan aktif maddesi (alkil benzen sülfonat) olduğunu gösterir. Benzen halkası doğada mikroorganizmalar tarafından kolay parçalanamaz ve kalıcı çevre kirliliğine neden olur.

Deterjanların kimyasal yapılarını ve doğada birikme özelliklerini analiz etmek için bu adım gereklidir.

Tanımlanan Y maddesinin özelliklerini ve çevreye etkisini belirleme

Deterjanlara temizleme verimini artırmak (sertliği gidermek) amacıyla eklenen fosfatlar, su kaynaklarına ulaştığında alglerin (yosunların) aşırı büyümesine (ötrofikasyon) neden olur. Bu durum sudaki çözünmüş oksijeni azaltarak ekosisteme zarar verir.

Fosfatların temizlik ürünlerindeki rolünü ve sularda neden olduğu kirlilik türünü ayırt etmek amacıyla yapılır.

Tanımlanan Z maddesinin özelliklerini ve çevreye etkisini belirleme

Kurşun (

Pb^{2+}

), cıva (

Hg^{2+}

) ve kadmiyum (

Cd^{2+}

) iyonları ağır metal kirleticileridir. Doğada elementel yapıda olduklarından bozunup yok olmazlar. Besin zinciriyle canlı dokularında birikirler (biyobirikim) ve sinir sistemine zarar verirler.

Ağır metaller sınıfını ve bunların toksik etkilerini doğrulamak için gereklidir.

Seçenekleri analiz ederek doğru yargıyı tespit etme

X maddesinin deterjan, Z maddelerinin ise ağır metal olduğunu belirten yargının doğru olduğu belirlenir. Diğer seçeneklerdeki hidrofil/hidrofob uç görevleri, sert su etkileşimi, polimerlerin yapısı ve asit yağmuru nedenleri bilimsel olarak yanlıştır.

Ulaşılan verilerle seçeneklerin bilimsel doğruluğunu karşılaştırmak için yapılır.

Anahtar Kavram

Su ve toprak kirleticilerinin (deterjanlar, ağır metaller, plastikler) kimyasal özellikleri, çevreye ve canlı sağlığına etkileri

Soru 3Soru →

Endüstriyel faaliyetler ve günlük tüketim alışkanlıkları sonucunda çevreye salınan plastikler, ağır metaller ve deterjanlar su ve toprak kirliliğine neden olan başlıca kirleticilerdendir.

Buna göre, su ve toprak kirleticilerinin özellikleri ve çevresel etkileri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Kalsiyum (

Ca^{2+}

) ve magnezyum (

Mg^{2+}

) iyonları içeren sert sular, sabunların köpürme ve kiri temizleme özelliğini etkilemezken, deterjanların etkinliğini tamamen yok eder.

Plastik malzemelerin doğada birikerek kirlilik oluşturması gibi, yapılarında benzer bağlar bulunduran selüloz, nişasta ve protein gibi doğal polimerler de su ve toprakta kalıcı kirliliğe yol açar.

Deterjanlar��n yapısında yer alan fosfatlar, su kaynaklarına ulaştığında sudaki alglerin kontrolsüz çoğalmasına (ötrofikasyon) yol açarak sudaki çözünmüş oksijen miktarının azalmasına neden olur.

Deterjanların yapısındaki yüzey aktif maddelerin temizleme sürecinde, molekülün polar (hidrofob) kısmı apolar olan kire tutunurken, apolar (hidrofil) kısmı su ile etkileşir.

Kurşun (

Pb

) ve cıva (

Hg

) gibi ağır metaller, su ve toprakta birikerek canlı sağlığını tehdit eden organik kirleticiler olup, atmosferde sera gazı görevi görerek küresel ısınmaya yol açarlar.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Deterjanlar��n yapısında yer alan fosfatlar, su kaynaklarına ulaştığında sudaki alglerin kontrolsüz çoğalmasına (ötrofikasyon) yol açarak sudaki çözünmüş oksijen miktarının azalmasına neden olur.

Cevap

Deterjanların yapısında yer alan fosfatlar, su kaynaklarına ulaştığında sudaki alglerin kontrolsüz çoğalmasına (ötrofikasyon) yol açarak sudaki çözünmüş oksijen miktarının azalmasına neden olur.

Deterjanların içindeki fosfatlar, göl ve nehir gibi su kaynaklarına karıştığında algler için gübre etkisi gösterir. Alglerin aşırı çoğalmasıyla su yüzeyi kaplanır, güneş ışığı alt katmanlara ulaşamaz ve alglerin ölümüyle çürüme sürecinde sudaki çözünmüş oksijen tamamen tükenir. Bu olaya ötrofikasyon denir.

Adım Adım Çözüm

Deterjanların yapısındaki fosfatların çevresel etkisi incelenir.

Fosfatlar su kaynaklarındaki algler (yosunlar) için besin kaynağıdır ve kontrolsüz büyümelerine (ötrofikasyon) yol açar.

Ötrofikasyon süreci sudaki oksijenin tükenmesine ve su ekosisteminin zarar görmesine neden olur.

Diğer seçeneklerde verilen ifadelerin doğruluğu kimyasal açıdan denetlenir.

Sert suların sabunu etkilediği, doğal polimerlerin çevre kirliliği yapmadığı, yüzey aktif maddelerin hidrofil/hidrofob uçlarının rolleri ve ağır metallerin inorganik yapıda olduğu belirlenir.

Böylece yanlış kavramlar elenerek doğru seçeneğe ulaşılır.

Anahtar Kavram

Su ve toprak kirleticilerinin (plastikler, ağır metaller, deterjanlar) özellikleri, temizleme mekanizmaları ve çevresel zararları.

Su ve Toprak Kirleticiler (Plastikler, Ağır Metaller, Deterjanlar)

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar