Bir akarsuyun denize döküldüğü alanda delta ovası oluşturabilmesi için havzasından bol miktarda katı materyal (alüvyon) taşıması tek başına yeterli değildir; kıyı topoğrafyası, litolojik yapı ve denizel dinamiklerin de elverişli olması gerekir.
Aşağıdaki tabloda, Türkiye'deki üç farklı akarsuyun havza özellikleri ve denize döküldükleri kıyı kesimlerindeki bazı fiziksel koşullar verilmiştir:
| Akarsu | Kıta Sahanlığı Genişliği | Kıyı Akıntılarının Gücü | Havzadaki Baskın Kayaç Türü | Ortalama Yatak Eğimi |
|---|---|---|---|---|
| K | Geniş ve sığ | Zayıf | Killi ve kumlu tortul (Gevşek dokulu) | Düşük |
| L | Dar ve derin | Güçlü | Volkanik ve metamorfik (Dirençli) | Çok Yüksek |
| M | Geniş ve sığ | Zayıf | Kalker / Kireç taşı (Karstik) | Orta |
Bu tabloya göre, K, L ve M akarsularının havza sistemleri ve ağız kısımlarındaki yer şekli gelişimiyle ilgili yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?
- AM akarsuyunun kıta sahanlığı geniş olmasına rağmen, havzasındaki kireç taşlarının akarsu tarafından fiziksel olarak hızla ufalanıp taşınmasıyla ağız kısmında devasa bir delta ovası oluşur.
- BK akarsuyunun havzasındaki kayaçların gevşek dokulu olması, denize döküldüğü sığ alanda dalga aşındırmasını hızlandırarak belirgin falez (yalıyar) oluşumuna neden olur.
- CK ve M akarsularının döküldükleri kıyılarda deniz derinliğinin az olması, Türkiye'nin okyanuslara doğrudan kıyısı olmamasına rağmen bu nehirlerin ağızlarında derin haliçlerin (estuarların) görülmesini sağlar.
- L akarsuyunun yatak eğiminin yüksek olması aşındırma gücünü artırsa da, döküldüğü kıyının derinliği ve kıyı akıntılarının taşıyıcı etkisi nedeniyle ağız kısmında delta gelişimi beklenmez.Answer
- EM akarsuyunun denize döküldüğü alanda zayıf akıntıların etkisiyle suların aniden yavaşlaması, nehrin ağız kısmında dikey aşındırma faaliyetlerini artırarak dev kazanlarının oluşmasına yol açar.
Answer
Doğru seçenek, L akarsuyunun yüksek eğimine rağmen derin kıyı ve güçlü akıntılar yüzünden delta oluşturamayacağını ifade eden seçenektir.
Doğru seçenekte belirtilen durum, L akarsuyu için tamamen coğrafi prensiplere uygundur. Bir akarsuyun yatak eğiminin ve aşındırma gücünün fazla olması, havzadan materyal kopardığını gösterir. Ancak kopardığı bu materyalin kıyıda bir delta oluşturabilmesi için kıyının sığ (kıta sahanlığının geniş) olması ve kıyı akıntılarının bu materyali süpürecek kadar güçlü olmaması gerekir. Dar ve derin kıyılarda, güçlü akıntıların etkisiyle alüvyonlar deniz diplerine doğru sürüklenir ve kıyıda birikim (delta) gerçekleşemez.
Step-by-Step Solution
Key Concept
Delta Ovası Oluşum Şartları ve Litolojik-Topografik Kontrol
Hints
1
Bir akarsuyun denizde birikim yapabilmesi için denizin yapısı nasıl olmalıdır? 'Kıta sahanlığı dar ve derin' ifadesi birikime izin verir mi?
2
Karstik kayaçların (kalker) su ile temas ettiğinde fiziksel olarak kuma mı dönüştüğünü, yoksa suda eriyerek kimyasal olarak mı taşındığını düşünün. Suda erimiş madde deniz kenarında birikip tepe/delta oluşturabilir mi?
3
Dev kazanı şelalelerde, falez dağların denize dik indiği derin kıyılarda, haliç ise okyanus kıyılarında oluşur. Kıyı şekilleri ile nehrin gücü arasındaki zıtlıkları irdeleyen L akarsuyu analizine odaklanın.
Practice More
Karstik arazilerde gelişen akarsu şekillerini (kanyon vadi) ve karstik kaynakların (voklüz) akarsu rejimine etkilerini inceleyen karmaşık sorular çözerek dış kuvvetlerin litolojiyle etkileşimini pekiştirin.
Alternative Method
Tabloyu okurken her bir akarsuyu Türkiye'den somut bir nehirle eşleştirebilirsiniz. K akarsuyu Kızılırmak (gevşek malzeme, geniş şelf = Delta), L akarsuyu Çoruh Nehri (derin kıyı, yüksek eğim = Delta yok), M akarsuyu Manavgat Nehri (karstik arazi, eriyik yük = Delta çok zor) olarak düşünülürse seçenekleri elemek çok daha pratikleşir.
Estimated Time:2m 0s