Examkin

Türkiye'de Rüzgarlar

92 questions

Question 1Question →

Ege Denizi üzerinden gelerek İzmir ve çevresinde yaz aylarında serinletici etki yapan deniz meltemlerine halk arasında "İmbat" adı verilir. Bu rüzgârın etki alanının geniş olması ve iç kesimlere kadar ulaşabilmesi, bölgenin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

Show answer & explanation

Answer: Dağların kıyı çizgisine dik bir doğrultuda uzanması

Answer

Dağların kıyı çizgisine dik bir doğrultuda uzanması
İmbat, deniz melteminin Ege'deki yerel adıdır. Ege Bölgesi'nde dağların denize dik uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki engelleri kaldırarak denizden gelen serin havanın vadi ve grabenler boyunca 100-150 km içeriye kadar sokulmasına olanak tanır. Akdeniz veya Karadeniz'de dağlar paralel uzandığı için bu etki alanı oldukça dardır.

Step-by-Step Solution

1
İmbat rüzgârının tanımını ve türünü belirleme
İmbat, Ege Bölgesi'nde denizden karaya doğru esen bir deniz meltemidir.
Meltem rüzgârlarının oluşum mekanizmasını (günlük basınç farkı) anlamak için türün tespiti gerekir.
2
Bölgenin yer şekilleri ile rüzgâr etkileşimini analiz etme
Ege'de dağlar denize dik uzandığı için kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım ve hava akımı kolaydır.
Rüzgârın etki alanını sınırlayan en önemli engel, kıyıya paralel uzanan dağ sıralarıdır.
3
Sonuca ulaşma
Dağların uzanış yönünün denize dik olması, İmbat'ın grabenler boyunca iç kısımlara girmesini sağlar.
Topografya, yerel rüzgârların yatay yöndeki yayılımını doğrudan kontrol eder.

Key Concept

Yer Şekillerinin Rüzgâr Üzerindeki Etkisi

Hints

1
Türkiye'de dağların uzanış yönünün iklimin iç kesimlere girmesi üzerindeki etkisini düşünün.
2
Ege Bölgesi'nde denizellik etkisinin neden Akdeniz ve Karadeniz'e göre daha iç kısımlarda hissedildiğini hatırlayın.
3
Dağların kıyıya dik uzandığı bölgelerde rüzgârlar vadi ve grabenleri birer yol gibi kullanır.

Practice More

Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında deniz meltemlerinin neden çok dar bir alanda etkili olduğunu karşılaştırarak çalışabilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 2Question →

Türkiye'nin yer şekilleri özellikleri ve rüzgârların karakteri dikkate alındığında; kış mevsiminde Kuzey Anadolu Dağları'nı aşarak vadi içlerine ve kıyıya doğru alçalan hava kütlelerinin, Rize ve çevresinde sıcaklığı mevsim normallerinin üzerine çıkararak turunçgil tarımına olanak tanıyan bir mikroklima alanı oluşturması aşağıdaki rüzgârlardan hangisinin sonucudur?

Show answer & explanation

Answer: Fön

Answer

Rize çevresinde turunçgil tarımına imkân tanıyan kış ılıklığının nedeni Fön rüzgârlarıdır.
Fön rüzgârları, bir dağ yamacını aşarak diğer yamaçta alçalan hava kütlesinin sürtünme yoluyla her 100 metrede 1∘C1^\circ C ısınması sonucu oluşur. Rize ve Artvin çevresinde kış mevsiminde etkili olan bu ısınma, bölgede normalde görülmesi beklenmeyen turunçgil (mikroklima) tarımına olanak sağlar.

Step-by-Step Solution

1
Hava kütlesinin hareket yönünü belirle.
Hava kütlesi, Kuzey Anadolu Dağları'nı aşarak kıyıya (Rize) doğru alçalmaktadır.
Alçalan hava kütleleri sürtünmenin etkisiyle ısınır.
2
Sıcaklık değişim oranını hesapla.
Yükselen hava her 200 metrede 1∘C1^\circ C soğurken, alçalan (fön karakterli) hava her 100 metrede 1∘C1^\circ C ısınır.
Adiyabatik ısınma oranı, sürtünme nedeniyle normal sıcaklık değişim oranından daha yüksektir.
3
Tarımsal sonuçla ilişkilendir.
Kışın yaşanan bu yapay ısınma, bölgede turunçgil ve zeytin gibi ürünlerin yetişebildiği bir mikroklima alanı oluşturur.
Bitkilerin yetişme sınırı kış ılıklığına bağlıdır.

Key Concept

Fön rüzgârlarının mekanik ısınma etkisi ve mikroklima alanları oluşturması.
Estimated Time:55s
Question 3Question →

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumuna bağlı olarak, kuzey yönlü rüzgârlar sıcaklığı düşürürken güney yönlü rüzgârlar sıcaklığı artırır.

Buna göre;
I. Karayel
II. Samyeli
III. Yıldız
IV. Lodos

yerel rüzgârlarından hangilerinin ulaştıkları yerde sıcaklığı artırması beklenir?

Show answer & explanation

Answer: II ve IV

Answer

Samyeli ve Lodos rüzgârları güney sektörlü oldukları için ulaştıkları yerde sıcaklığı artırır.
Samyeli (Güneydoğu) ve Lodos (Güneybatı) rüzgârları Türkiye'ye güney sektörden sokulurlar. Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için Ekvator yönünden (güneyden) gelen bu rüzgârlar ulaştıkları yerlerde sıcaklığı artırıcı etki yaparlar.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârların estikleri yönleri ve Türkiye'nin matematik konumuna (Kuzey Yarım Küre) göre sıcaklık üzerindeki etkilerini belirleyin.
Karayel (Kuzeybatı) ve Yıldız (Kuzey) rüzgârları kutup yönünden geldiği için soğuk; Samyeli (Güneydoğu) ve Lodos (Güneybatı) rüzgârları Ekvator yönünden geldiği için sıcaktır.
Kuzey Yarım Küre'de yer alan Türkiye'de kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güneyden esenler ise artırır.
2
Öncüllerde verilen rüzgârları sıcaklık üzerindeki etkilerine göre sınıflandırarak doğru eşleşmeyi seçin.
I (Karayel) ve III (Yıldız) soğutucu; II (Samyeli) ve IV (Lodos) ise ısıtıcı rüzgârlardır.
Soruda sıcaklığı artıran rüzgârlar sorulduğu için Samyeli ve Lodos'un bir arada bulunduğu seçenek işaretlenmelidir.

Key Concept

Türkiye'deki yerel rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisi (Matematik Konum)

Hints

1
Türkiye'de yerel rüzgârların yönlerini ve sıcaklık etkilerini hatırlamak için 'KAYIP SAKAL' şifresini kullanabilirsiniz.
2
KAYIP (Karayel, Yıldız, Poyraz) kuzeyden eser ve soğutur; SAKAL (Samyeli, Kıble, Lodos) güneyden eser ve ısıtır.
3
Sayılan rüzgârlardan hangilerinin SAKAL grubunda yer aldığını kontrol edin.

Practice More

Fön rüzgârının oluşum mekanizmasını ve özel konumla olan ilişkisini çalışarak, matematik konuma ters düşen durumları inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Rüzgârları yönlerine göre bir pusula üzerinde hayal ederek Ekvator'dan (güneyden) gelip gelmediklerini kontrol edebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 4Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgarlardan Samyeli (Keşişleme), özellikle yaz aylarında Güneydoğu Anadolu'da sıcaklığı ve buharlaşmayı artırarak tarımsal verimi olumsuz etkiler. Diğer yandan, özellikle kış ve bahar aylarında Karadeniz ve Akdeniz'in kıyı kuşaklarında görülen Fön rüzgarları da ulaştıkları yamaçlarda sıcaklığı aniden artırarak kar erimelerine veya tarım ürünlerinin erken olgunlaşmasına/kurumasına neden olur.

Her iki rüzgarın da ulaştıkları yerde sıcaklığı artırıcı etki yapmasına rağmen; bu durumun temel coğrafi gerekçeleri arasındaki fark aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Show answer & explanation

Answer: Samyeli'nin sıcaklığı artırması matematik konum (enlem etkisi) ile açıklanırken, Fön rüzgarının sıcaklığı artırması özel konum (yer şekilleri ve yükselti kaybı) ile açıklanır.

Answer

Samyeli'nin sıcaklığı artırması matematik konum (enlem etkisi) ile açıklanırken, Fön rüzgarının sıcaklığı artırması özel konum (yer şekilleri ve yükselti kaybı) ile açıklanır.
Samyeli rüzgarı, Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumu gereği güneyden (ekvatoral/tropikal kuşaktan) geldiği için sıcak bir karakter taşır. Ancak Fön rüzgarı, hava kütlesinin bir dağ yamacından aşağı doğru alçalırken maruz kaldığı sürtünme ve adyabatik sıkışma sonucu ısınmasıyla oluşur. Bu durum rüzgarın geldiği sektörden bağımsız olarak dikey yönlü hareketin (özel konumun) bir sonucudur.

Step-by-Step Solution

1
Samyeli rüzgarının karakterini analiz et.
Samyeli, Türkiye'nin güneyinden (Suriye/Irak çölleri) esen bir rüzgardır. Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğu için güneyden gelen rüzgarlar enlem etkisiyle (matematik konum) sıcaklığı artırır.
Rüzgarın kaynağı olan enlemin sıcaklık üzerindeki temel etkisini belirlemek için.
2
Fön rüzgarının oluşum mekanizmasını analiz et.
Fön rüzgarı, bir hava kütlesinin dağ yamacı boyunca yükselip nemini bıraktıktan sonra diğer yamaçtan aşağı doğru hızla inmesiyle oluşur. Alçalan hava sürtünme ve sıkışma etkisiyle her 100100 metrede 1∘C1^\circ C ısınır.
Yükselti değişimine bağlı sıcaklık artışının özel konumla ilişkisini saptamak için.
3
İki rüzgarın sıcaklık artırma nedenlerini karşılaştır.
Biri kaynağını güneyden (enlem) alırken, diğeri dikey hava hareketinden (yükselti kaybı/özel konum) alır.
Soruda istenen temel coğrafi gerekçe farkını ortaya koymak için.

Key Concept

Matematik Konum (Enlem) vs. Özel Konum (Yükselti/Yer Şekilleri) Etkisi

Practice More

Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında Fön rüzgarlarının kışın ılımanlaştırıcı etkisiyle oluşan 'mikroklima' alanlarını (örneğin Rize'de turunçgil, Iğdır'da pamuk) incelemek konuyu pekiştirmenize yardımcı olacaktır.
Estimated Time:1m 30s
Question 5Question →

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumuna bağlı olarak, kuzey yönlü rüzgârların sıcaklığı düşürmesi, güney yönlü rüzgârların ise artırması beklenir. Ancak Doğu Karadeniz Bölümü'nde kuzeyden esen rüzgârların, dağ yamacı boyunca alçalarak ulaştığı vadi tabanlarında (örneğin Rize veya Artvin çevresinde) kış mevsiminde bile sıcaklığı hissedilir derecede artırdığı gözlemlenmektedir. Bu gözlem, rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisinde aşağıdakilerden hangisinin 'matematik konumun' etkisinden daha baskın olduğunu kanıtlar?

Show answer & explanation

Answer: Yer şekillerinin uzanışı ve fön etkisi

Answer

Yer şekillerinin uzanışı ve fön etkisi
Türkiye'de kuzeyden gelen rüzgârların soğutucu olması matematik konumun (enlem) bir sonucudur. Ancak yer şekillerine bağlı olarak bir dağı aşan ve diğer yamaçta alçalan hava kütlesi 'fön rüzgârı' karakteri kazanır. Alçalan hava kütlesi her 100100 metrede yaklaşık 1∘C1^{\circ}C ısındığı için, kuzeyden gelse dahi ulaştığı yerin sıcaklığını artırır. Bu durum, özel konum şartlarının (yer şekilleri) matematik konumun etkisini değiştirebildiğini gösterir.

Step-by-Step Solution

1
Genel kuralın tespiti
Türkiye'de kuzeyden esen rüzgârlar (Karayel, Yıldız, Poyraz) enlem etkisiyle sıcaklığı düşürmelidir.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir ve kuzey kutup yönünden gelen hava soğutucudur.
2
Anomalinin analizi
Doğu Karadeniz'de kuzeyden gelen havanın ısınması, bir engeli (dağı) aştığını gösterir.
Hava kütlesi yükselirken soğur ancak dağı aşıp aşağı inerken sürtünme nedeniyle her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınır.
3
Kavramsal sınıflandırma
Bu ısınma fön (föhn) etkisidir ve özel konumun bir sonucudur.
Yer şekilleri (özel konum), rüzgârın matematik konumdan beklenen sıcaklık etkisini geçersiz kılmıştır.

Key Concept

Fön Etkisi ve Özel Konumun Matematik Konum Üzerindeki Etkisi
Question 6Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgarların karakteri üzerinde hem mutlak (enlem) hem de özel konum (yer şekilleri, denizellik) şartları belirleyicidir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudan Türkiye'nin özel konumu ile açıklanabilen bir durumdur?

Show answer & explanation

Answer: Dağ yamaçlarını aşarak aşağıya doğru esen hava kütlelerinin sürtünme etkisiyle her 100 metrede yaklaşık 1∘C1^\circ C ısınması

Answer

Dağ yamaçlarını aşarak aşağıya doğru esen hava kütlelerinin sürtünme etkisiyle ısınması (fön etkisi) durumu Türkiye'nin özel konumuyla ilgilidir.
Hava kütlelerinin bir dağ yamacı boyunca alçalarak sürtünme yoluyla ısınması (fön etkisi), bölgenin yer şekillerine bağlı olarak gelişen bir olaydır. Bu durum, Türkiye'nin matematiksel konumundan (enleminden) bağımsız olarak, dağların uzanış ve yükselti özellikleriyle, yani özel konumuyla ilgilidir. Kuzeyden gelen bir rüzgar normalde soğutucu etki yapması gerekirken, fön etkisi nedeniyle ulaştığı kıyıda sıcaklığı artırabilir (örneğin Karadeniz kıyılarında).

Step-by-Step Solution

1
Rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisinin kaynağını (mutlak vs. özel konum) belirleyin.
Kuzeyden gelen rüzgarların soğutması ve güneyden gelenlerin ısıtması enlem (mutlak konum) etkisidir.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için kutup yönünden gelen rüzgarlar soğuk, ekvator yönünden gelenler sıcaktır.
2
Özel konumun (yer şekillerinin) rüzgar karakteri üzerindeki etkisini analiz edin.
Yer şekillerine (dağlara) bağlı olarak gelişen fön etkisi bir özel konum sonucudur.
Hava kütlesinin bir dağı aşıp alçalırken sürtünme yoluyla ısınması, o bölgenin topografik yapısına ve dağların uzanışına bağlıdır.

Key Concept

Yerel rüzgarların karakteristik özelliklerinin mutlak (enlem) ve özel (yer şekilleri) konum faktörleriyle ayrımı.
Estimated Time:1m 15s
Question 7Question →

Türkiye'de yerel rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisi, Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumumuza (enlem) bağlı olarak 'Kayıp Sakal' kısaltmasıyla kodlanan bir sistem izler. Bu genel kurala göre kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır. Ancak bazı durumlarda rüzgarların estikleri bölgenin yer şekilleriyle etkileşimi, bu matematik konum kuralının tam tersi bir termik sonuç doğurabilir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rüzgarın karakterindeki değişimde matematik konum (enlem) etkisinin baskılanarak yer şekillerinin (özel konum) belirleyici hale geldiğine doğrudan bir örnektir?

Show answer & explanation

Answer: Poyraz'ın kış mevsiminde Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarak vadi içlerine inerken fön karakteri kazanıp sıcaklığı artırması

Answer

Poyraz'ın kış mevsiminde Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarak vadi içlerine inerken fön karakteri kazanıp sıcaklığı artırması
Poyraz kuzey sektörlü bir rüzgar olduğu için matematik konum (enlem) gereği havayı soğutması beklenir. Fakat Doğu Karadeniz Dağları gibi yüksek engelleri aşarak vadi içlerine veya kıyıya (Rize, Artvin gibi) inen Poyraz, fön karakteri kazanır. Alçalan hava kütlesi sürtünme nedeniyle her 100100 metrede 1∘C1^\circ C ısındığı için kış mevsiminde bile vadi içlerinde sıcaklığı belirgin şekilde artırır. Bu durum, yer şekillerinin (özel konum) matematik konumdan kaynaklanan soğutucu etkiyi devre dışı bıraktığının en net kanıtıdır.

Step-by-Step Solution

1
Matematik konum kuralını analiz et
Türkiye'de 'Kayıp Sakal' (Karayel, Yıldız, Poyraz / Samyeli, Kıble, Lodos) kuralına göre kuzeyden gelen rüzgarlar sıcaklığı düşürmelidir.
Enlem etkisi rüzgarların karakterini belirleyen temel unsurdur.
2
Seçeneklerdeki rüzgar yönlerini ve etkilerini karşılaştır
Poyraz kuzeyden eser ancak fön etkisiyle ısıtır; Lodos ve Samyeli güneyden eser ve ısıtır; Karayel kuzeyden eser ve soğutur.
Genel kuralın dışına çıkan istisnai durumu (anomaliyi) tespit etmek gerekir.
3
Fön (Föhn) mekanizmasını değerlendir
Hava kütlesi dağı aşarken her 200200 metrede 1∘C1^\circ C soğur, ancak arka yamaçtan inerken sürtünmenin etkisiyle her 100100 metrede 1∘C1^\circ C ısınır.
Adiabatik ısınma, rüzgarın başlangıçtaki termik karakterini yer şekilleri etkisiyle değiştirmesine neden olur.

Key Concept

Fön Etkisi ve Matematik/Özel Konum Etkileşimi

Alternative Method

Rüzgarların yönünü (Kuzey/Güney) ve sonucunu (Sıcak/Soğuk) eşleştirin. Eğer yön 'Kuzey' iken sonuç 'Sıcak' çıkıyorsa, burada matematik konum kuralı bozulmuş ve yer şekilleri (fön etkisi) belirleyici olmuştur.
Estimated Time:2m 0s
Question 8Question →

Doğu Karadeniz Bölümü'nde kış mevsiminde bazı günlerde hava sıcaklığının mevsim normallerinin çok üzerine çıktığı, karların hızla eridiği ve havadaki nem açığının arttığı gözlemlenmektedir.

Bu durumun yaşanmasında etkili olan yerel rüzgâr ve bu rüzgârın sıcaklığı artırma nedeni aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Show answer & explanation

Answer: Fön rüzgârı - Dağ yamacı boyunca alçalan hava kütlesinin sürtünme etkisiyle her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınması

Answer

Doğu Karadeniz'deki ani kış sıcaklıkları, hava kütlesinin dağ yamacından aşağı inerken sürtünmeyle her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınmasıyla oluşan Fön rüzgârı ile açıklanır.
Doğu Karadeniz'de kış mevsiminde görülen olağan dışı sıcaklık artışları, hava kütlesinin dağ yamacı boyunca aşağı doğru hareket ederken her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınmasıyla (adiyabatik ısınma) oluşur. Bu mekanizma fön rüzgârlarının temel karakteristik özelliğidir.

Step-by-Step Solution

1
Bölgesel koşulları analiz etme
Doğu Karadeniz'de kışın yaşanan ani sıcaklık artışı ve nem azalması gibi ekstrem durumlar tespit edildi.
Soruda verilen karların erimesi ve nem açığının artması ifadeleri, rüzgârın kurutucu ve ısıtıcı bir etki yaptığını gösterir.
2
Isınma mekanizmasını belirleme
Havanın dikey yönlü hareketi (alçalma) sonucu ısındığı saptandı.
Hava kütleleri yükselirken her 200200 metrede 1∘C1^{\circ}C soğurken, alçalırken sürtünmenin etkisiyle her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınır.
3
Kavramsal eşleştirme yapma
Bu fiziksel olayın coğrafyadaki karşılığının 'Fön Etkisi' olduğu belirlendi.
Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Akdeniz dağ sıralarında, denize bakan yamaçlara doğru alçalan hava bu karakteri kazanır.

Key Concept

Fön (Foehn) Etkisi

Hints

1
Soruda bahsedilen rüzgârın 'ısıtıcı' ve 'kurutucu' etkisine dikkat edin.
2
Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde, yamacı aşan havanın aşağı inerken ne kadar ısındığını hatırlayın.
3
Normalde yükselen hava 200200 metrede 1∘C1^{\circ}C soğurken, bu rüzgâr türünde alçalan hava her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınır.

Practice More

Fön rüzgârlarının tarım ürünlerinin erken olgunlaşması (mikroklima) ve orman yangınları üzerindeki etkilerini inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Rüzgârın adı unutulsa bile, 'kurutucu etki' ve 'nem açığının artması' anahtar kelimeleri doğrudan fön etkisine işaret eder. Diğer yerel rüzgârlar (Lodos, Poyraz vb.) genellikle nem getirirken fön rüzgârı nemi azaltır.
Estimated Time:1m 15s
Question 9Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisi, ülkemizin Kuzey Yarım Küre'deki mutlak (matematik) konumu ile doğrudan ilişkilidir. Bu doğrultuda kuzey sektörlü rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, güney sektörlü rüzgarlar sıcaklığı artırmaktadır. KPSS adaylarının sıklıkla 'Kayıp Sakal' şifrelemesiyle hatırladığı bu rüzgarlardan hangisi, Türkiye'ye güneydoğu yönünden esen ve ulaştığı yerlerde sıcaklığı belirgin şekilde artıran rüzgardır?

Show answer & explanation

Answer: Samyeli (Keşişleme)

Answer

Samyeli (Keşişleme) rüzgarı, Türkiye'ye güneydoğu yönünden esen ve sıcaklığı artıran yerel bir rüzgardır.
Samyeli (diğer adıyla Keşişleme), Türkiye'ye güneydoğu yönünden esen sıcak ve kurak bir rüzgardır. Özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde etkili olduğunda buharlaşmayı artırarak tarım ürünleri üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.

Step-by-Step Solution

1
Kayıp Sakal şifrelemesini hatırla.
K (Karayel), Y (Yıldız), P (Poyraz) kuzeyden; S (Samyeli), K (Kıble), L (Lodos) güneyden eser.
Türkiye'nin yönlerine göre rüzgar isimlerini eşleştirmek için bu mnemoni kullanılır.
2
Güneydoğu yönündeki rüzgarı tespit et.
Güneydoğu yönünden gelen rüzgar Samyeli (Keşişleme) rüzgarıdır.
Şifrelemedeki 'S' harfi saat yönünde bakıldığında güneydoğuyu temsil eder.
3
Sıcaklık etkisini kontrol et.
Güneyden gelen rüzgarlar Türkiye'nin mutlak konumu gereği sıcaklığı artırır.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için güneyden (Ekvator yönünden) gelen hava kütleleri ısınmaya neden olur.

Key Concept

Türkiye'nin mutlak konumunun yerel rüzgarların sıcaklık karakteri üzerindeki etkisi.
Estimated Time:45s
Question 10Question →

Türkiye'nin yer şekilleri özellikleri dikkate alındığında; bir dağ yamacı boyunca yükselen hava kütlesinin, zirveyi aşıp diğer yamaçta alçalırken sürtünmenin etkisiyle her 100100 metrede sıcaklığın yaklaşık 11 ∘C^{\circ}C artmasına neden olan yerel rüzgar aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Fön

Answer

Havanın bir dağ yamacından aşağı inerken sürtünme yoluyla ısınmasıyla oluşan fön rüzgarıdır.
Hava kütlelerinin bir dağ yamacı boyunca alçalırken sürtünme ve basınç artışı etkisiyle her 100100 metrede 11 ∘C^{\circ}C ısınmasıyla oluşan rüzgara fön rüzgarı denir. Bu rüzgar, Türkiye'de yer şekillerinin (dağların uzanışının) bir sonucu olarak ortaya çıkan ve mutlak konumdan bağımsız olarak sıcaklığı artıran bir rüzgardır.

Step-by-Step Solution

1
Soruda tanımlanan rüzgar mekanizmasını analiz etme
Hava kütlesinin dağ yamacı boyunca alçalırken ısındığı belirtilmiştir.
Alçalan hava kütlesinin her 100100 metrede yaklaşık 11 ∘C^{\circ}C ısınması fön etkisinin temel özelliğidir.
2
Isınma nedenini ayırt etme
Isınma, rüzgarın estiği yönden (enlem) değil, yer şekillerinden (özel konum) kaynaklanmaktadır.
Lodos ve Samyeli gibi rüzgarlar güneyden geldikleri için sıcaktır; ancak fön rüzgarı kuzeyden de esse (Karadeniz'de olduğu gibi) dağdan aşağı indiği için sıcaklık artırır.
3
Doğru terimi eşleştirme
Fön rüzgarı.
Tanımlanan coğrafi olay literatürde fön rüzgarı olarak adlandırılır.

Key Concept

Yer şekillerine (özel konum) bağlı olarak oluşan rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisi.
Estimated Time:45s
Question 11Question →

Türkiye’de rüzgârların esiş yönü ve karakteri, ülke çevresindeki basınç merkezlerinin konumuna ve bu merkezler arasındaki basınç gradyanına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Kış mevsimine ait bir basınç haritasında; Doğu Avrupa üzerinde merkezlenen güçlü bir yüksek basınç alanı (Y.B.Y.B.) ile Basra Körfezi çevresinde etkili olan bir alçak basınç merkezinin (A.B.A.B.) Türkiye üzerindeki hava dolaşımını kontrol ettiği bir senaryo analiz edilmektedir.

Buna göre, belirtilen basınç koşullarının Türkiye'de yol açacağı sonuçlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Show answer & explanation

Answer: Basra alçak basıncının rüzgârı kendisine doğru çekmesi sonucunda Güneydoğu Anadolu’da Samyeli (Keşişleme) rüzgârının etkili olması ve sıcaklıkların artması beklenir.

Answer

Basra alçak basıncına doğru esen rüzgârların Güneydoğu Anadolu'da Samyeli karakteri sergileyerek sıcaklığı artırması beklenen bir durum değildir.
Rüzgârlar her zaman yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru hareket eder. Senaryoda verilen düzenekte, Doğu Avrupa'daki yüksek basınç rüzgârın kaynağını, Basra'daki alçak basınç ise rüzgârın hedefini oluşturmaktadır. Bu durumda rüzgâr Türkiye üzerinden kuzeyden güneydoğuya doğru esecektir. Kuzeyden gelen bu rüzgârlar (Poyraz) soğuk karakterlidir ve kış mevsiminde sıcaklığı düşürür. Samyeli (Keşişleme) ise güneydoğudan (Suriye ve Irak çöllerinden) esen sıcak bir rüzgârdır. Samyeli'nin oluşması için güneydoğuda bir yüksek basınç merkezinin havayı Türkiye'ye doğru 'itmesi' veya kuzeybatıda bir alçak basıncın bu havayı 'çekmesi' gerekir. Basra'da alçak basınç varken rüzgâr oraya doğru gideceği için Samyeli rüzgârı oluşmaz.

Step-by-Step Solution

1
Basınç merkezlerinin konumlarını harita üzerinde tespit et.
Yüksek basınç merkezi Türkiye'nin kuzeyinde (Doğu Avrupa), alçak basınç merkezi ise güneydoğusundadır (Basra).
Hava akımının genel yönünü belirlemek için rüzgârın başladığı ve yöneldiği merkezleri bilmek gerekir.
2
Gradyan yönünü ve rüzgârın esiş yönünü belirle.
Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru, yani kuzey/kuzeybatıdan güneydoğuya doğru akar.
Rüzgâr fizikteki akışkanlar mekaniği gereği yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hareket eder.
3
Rüzgârın kaynak bölgesine göre karakterini analiz et.
Doğu Avrupa ve Sibirya kökenli rüzgârlar (Poyraz) kışın Türkiye'ye çok soğuk ve kuru bir hava taşır.
Yüksek enlemlerden gelen hava kütleleri Türkiye'nin sıcaklık değerlerini düşürür.
4
Basra alçak basıncı ile Samyeli arasındaki ilişkiyi sorgula.
Basra Körfezi'ndeki bir alçak basınç merkezi rüzgârı kendine 'çeker'. Samyeli ise güneydoğudan 'gelen' bir rüzgârdır. Alçak basıncın Basra'da olması rüzgârın oraya 'gitmesi' (kuzeyden gelmesi) demektir.
Basınç merkezinin alçak karakterli olması rüzgârın çıkış noktası değil, varış noktası olduğunu gösterir.

Key Concept

Rüzgârın Esiş Yönü ve Basınç Gradyanı İlişkisi

Alternative Method

Rüzgâr yönünü bulmak için harita üzerinde 'Y.B.' harfinden 'A.B.' harfine doğru bir ok çiziniz. Okun başladığı yer rüzgârın adını belirler. Eğer ok kuzeyden güneye doğruysa bu bir kuzey rüzgârıdır (soğuk). Samyeli (güneydoğu rüzgârı) için okun güneydoğudan başlaması gerekirdi.
Estimated Time:2m 30s
Question 12Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkileri genellikle enlem (matematik konum) faktörüyle açıklanırken; bazı durumlarda yer şekillerine bağlı olarak rüzgârın, estiği yönün sıcaklık karakterine ters bir etki yaptığı görülür.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rüzgârın sıcaklık üzerindeki etkisinin enlem faktörüyle çeliştiği bir duruma örnek gösterilebilir?

Show answer & explanation

Answer: Kuzeyden esen rüzgârların Doğu Karadeniz'de dağları aşarak Rize çevresinde kış ılıklığına neden olması

Answer

Kuzeyden esen rüzgârların Doğu Karadeniz'de dağları aşarak Rize çevresinde kış ılıklığına neden olması
Doğu Karadeniz'de kuzeyden esen rüzgârların, Kaçkar Dağları gibi yüksek kütleleri aşıp kıyıya doğru alçalırken Fön karakteri kazanması, bölgede kışın bile sıcaklıkların yükselmesine neden olur. Normal şartlarda Kuzey Yarım Küre'deki bir merkezde kuzeyden esen rüzgârın soğutması gerekirken (enlem etkisi), burada ısınma gerçekleşmesi özel konumun enlem etkisine üstün geldiği bir çelişkidir.

Step-by-Step Solution

1
Matematik konum etkisini belirleme
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğu için kuzeyden gelen rüzgârlar (Karayel, Yıldız, Poyraz) sıcaklığı düşürür, güneyden gelenler (Samyeli, Kıble, Lodos) artırır.
Enlem etkisi rüzgârların sıcaklık karakterini belirleyen temel unsurdur.
2
Özel konum (Fön etkisi) mekanizmasını analiz etme
Hava kütlesi bir dağı aşıp yamaç boyunca aşağı indiğinde her 100100 metrede sıcaklığı 1∘C1^\circ C artar.
Sürtünme ve sıkışmaya bağlı olarak havanın ısınması, rüzgârın kökeninden gelen sıcaklık etkisini maskeler.
3
Rize örneğini değerlendirme
Rize'ye kuzeyden gelen rüzgârların soğutması beklenirken, dağları aşıp Fön karakteri kazanması kış ılıklığına yol açar.
Bu durum enlem etkisinin (kuzey = soğuk) yer şekilleri (Fön) tarafından bozulduğu bir istisnadır.

Key Concept

Fön rüzgârlarının matematik konum ve özel konum dengesindeki rolü

Practice More

Fön rüzgârlarının Rize'de turunçgil ve zeytin tarımına (mikroklima) olanak sağladığını da unutmayın.

Alternative Method

Rüzgârların yönlerini 'KAYIP SAKAL' kodlamasıyla (Karayel, Yıldız, Poyraz, Samyeli, Kıble, Lodos) hatırlayarak kuzey ve güney ayrımı yapabilir, ardından Fön rüzgârının bu kuralı 'bozan' tek yerel rüzgâr tipi olduğunu düşünebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 13Question →

Türkiye’de etkili olan yerel rüzgârlar, ulaştıkları bölgelerde farklı isimlerle anılabilmektedir. Örneğin, Türkiye’nin güneydoğu yönünden esen ve geniş bir alanda sıcaklığı artıran Samyeli rüzgârı, Bursa ve çevresinde Uludağ’ın eski adından dolayı 'Keşişleme' olarak adlandırılır. Bu rüzgârın genel karakteri ve Türkiye iklimi üzerindeki etkileri göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Show answer & explanation

Answer: Kaynağını genellikle Basra Alçak Basıncı ile Arabistan Yarımadası üzerindeki sıcak hava kütlelerinden alır.

Answer

Samyeli (Keşişleme) rüzgârı, kaynağını Basra Alçak Basıncı ve Arabistan Yarımadası’ndaki sıcak hava kütlelerinden alan, sıcak ve kurak karakterli bir rüzgârdır.
Samyeli (Keşişleme) rüzgârı, Türkiye'nin güneydoğu komşularından ve Basra Alçak Basıncı'nın etkili olduğu Arabistan Yarımadası üzerinden gelir. Bu rüzgâr, geçtiği bölgelerdeki sıcaklığı artırırken nemi düşürerek tarım ürünlerinde kurumaya neden olur. Bursa çevresinde Uludağ'dan (eski adı Keşiş Dağı) şehre doğru estiği için yerel halk tarafından 'Keşişleme' olarak adlandırılmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârın esiş yönünü ve yerel isimlendirmesini tanımlayın.
Samyeli (Keşişleme) rüzgârı Türkiye'ye güneydoğu (SE) yönünden esen bir rüzgârdır.
Esiş yönü rüzgârın sıcaklık ve nem karakterini belirleyen en önemli faktördür.
2
Rüzgârın kaynaklandığı bölgenin coğrafi özelliklerini analiz edin.
Türkiye'nin güneydoğusunda Arabistan Yarımadası ve Basra Alçak Basınç merkezi bulunmaktadır.
Bu bölgeler çöl karakterli olduğu için rüzgârın sıcak ve kuru olmasına neden olur.
3
Seçenekleri bu fiziksel özelliklerle karşılaştırın.
Sıcak ve kuru bir rüzgârın kaynağının güneydeki sıcak basınç merkezleri olduğu ifadesine ulaşılır.
Rüzgârlar geldikleri bölgenin sıcaklık ve nem özelliklerini ulaştıkları yere taşırlar.

Key Concept

Türkiye'de Yerel Rüzgârlar ve 'Kayıp Sakal' Kodlaması

Hints

1
'Kayıp Sakal' şifresindeki 'S' harfinin hangi yönü ve rüzgârı temsil ettiğini hatırlayın.
2
Türkiye'nin güneyinden gelen rüzgârlar sıcaklığı artırırken, kuzeyinden gelenler azaltır.
3
Güneydoğu'dan esen bu rüzgâr kaynağını Arabistan çöllerinden ve Basra çevresinden alır.

Practice More

Lodos rüzgârının Türkiye'nin batısında neden olduğu kar erimeleri ve soba zehirlenmeleri konusunu inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 14Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârlar, estikleri yönlere göre sıcaklığı artırıcı veya azaltıcı etki yaparlar. Bu rüzgârların isimlerini ve yönlerini hatırlamak için genellikle kuzeybatıdan başlayarak saat yönünde "Kayıp Sakal" (Karayel, Yıldız, Poyraz, Samyeli, Kıble, Lodos) kodlaması kullanılır. Buna göre, Türkiye'ye güneybatı yönünden esen, sıcaklığı artıran, kış aylarında karların erken erimesine ve soba zehirlenmelerine neden olabilen yerel rüzgâr aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Lodos

Answer

Lodos rüzgârı güneybatı yönünden eser, sıcaklığı artırır ve nemli karakteriyle soba zehirlenmelerine yol açabilir.
Güneybatıdan esen Lodos rüzgârı, Türkiye'nin güney enlemlerinden geldiği için sıcaklığı artırır. Deniz üzerinden geldiği için nemlidir ve kış aylarında basınç farkları nedeniyle bacaların çekmemesine, dolayısıyla soba zehirlenmelerine en çok neden olan rüzgârdır.

Step-by-Step Solution

1
"Kayıp Sakal" kodlamasını hatırlayın.
Kodlamadaki harfler sırasıyla Karayel (K), Yıldız (Y), Poyraz (P), Samyeli (S), Kıble (K), Lodos (L) rüzgârlarını temsil eder.
Rüzgârların esme yönlerini saat yönünde doğru sıralamak için bu kodlama temeldir.
2
Güneybatı yönünden esen rüzgârı belirleyin.
Kodlamanın son harfi olan 'L', yani Lodos, güneybatı yönünü temsil eder.
Türkiye'nin matematik konumu gereği güneyden gelen rüzgârlar (Lodos, Kıble, Samyeli) sıcaklığı artırır.
3
Özel etkileri (soba zehirlenmesi, deniz ulaşımı) teyit edin.
Lodos rüzgârı, nemli ve sıcak karakteriyle kışın alçak basınç etkisi yaratarak soba dumanının geri tepmesine neden olur.
Bu karakteristik özellikler Lodos'u diğer sıcak rüzgârlardan (Samyeli, Kıble) ayırır.

Key Concept

Türkiye'de Yerel Rüzgârlar ve 'Kayıp Sakal' Kodlaması

Hints

1
Türkiye'nin güneyinden esen rüzgârlar sıcaklığı artırır.
2
"Kayıp Sakal" kodlamasında güneyden esenler Samyeli, Kıble ve Lodos'tur.
3
Gözü yaşlı rüzgâr olarak da bilinen ve soba zehirlenmeleriyle ünlü olan rüzgâr Lodos'tur.

Practice More

Fön rüzgârlarının Türkiye'deki etkilerini ve hangi bölgelerde sıcaklığı aniden artırdığını inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 15Question →

Türkiye'nin güneydoğu yönünden esen, özellikle yaz mevsiminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde sıcaklığı ve buharlaşmayı şiddetlendirerek tarım ürünlerinde kurumaya yol açan yerel rüzgâr aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Samyeli (Keşişleme)

Answer

Türkiye'de güneydoğu yönünden esen ve sıcaklığı artıran yerel rüzgâr Samyeli (Keşişleme) rüzgârıdır.
Samyeli (Keşişleme), Türkiye'ye güneydoğu yönünden giren, sıcaklığı ve buharlaşmayı artıran yerel bir rüzgârdır. Özellikle Güneydoğu Anadolu'da yaz sıcaklarını iyice artırarak tarımda verim kaybına veya ürünlerin erken kurumasına neden olur.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârın yönünü belirleme
Soruda 'güneydoğu' yönü belirtilmiştir.
Türkiye'de yerel rüzgârların yönü karakterlerini belirleyen temel faktördür.
2
Kayıp Sakal şifresini uygulama
Karayel (KB), Yıldız (K), Poyraz (KD) / Samyeli (GD), Kıble (G), Lodos (GB)
Türkiye'nin yerel rüzgârlarını yönlerine göre kodlamak hatırlamayı kolaylaştırır.
3
Etkiyi analiz etme
Samyeli rüzgârı sıcaklığı artırır ve buharlaşmayı hızlandırır.
Güneyden (ekvator yönünden) gelen rüzgârlar Türkiye'de sıcaklığı artırıcı etki yapar.

Key Concept

Türkiye'deki yerel rüzgârlar ve 'Kayıp Sakal' kodlaması

Hints

1
Türkiye'de rüzgârları saat yönünde kuzeybatıdan başlayarak 'Kayıp Sakal' kelimeleriyle kodlayabilirsin.
2
Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne rüzgârın Suriye ve Irak çöllerinden sıcak hava taşıdığını düşün.
3
Samyeli rüzgârının diğer ismi 'Keşişleme'dir.

Practice More

Diğer yerel rüzgârların (Lodos, Kıble) yönlerini ve Türkiye üzerindeki etkilerini harita üzerinde çalışabilirsin.
Estimated Time:45s
Question 16Question →

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer alması nedeniyle rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisi esiş yönüne göre değişir. Bu rüzgarların yönleri ve isimleri, coğrafya derslerinde genellikle 'Kayıp Sakal' kısaltmasıyla kodlanmaktadır. Buna göre, Türkiye'de estiği yerin sıcaklığını artırması beklenen yerel rüzgar aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Lodos

Answer

Türkiye'de güneybatı yönünden eserek sıcaklığı artıran yerel rüzgar Lodos'tur.
Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki konumu gereği güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır. Lodos, güneybatı yönünden estiği için bu kurala uyar ve sıcaklıkları yükseltir.

Step-by-Step Solution

1
'Kayıp Sakal' (Karayel, Yıldız, Poyraz - Samyeli, Kıble, Lodos) kodlamasını hatırla.
Rüzgarların saat yönünde kuzeybatıdan başlayarak sıralandığını hatırla: K-Y-P (Kuzey), S-K-L (Güney).
Rüzgarların esiş yönlerini belirlemek, sıcaklık üzerindeki etkilerini anlamak için gereklidir.
2
Türkiye'nin matematik konumunun rüzgarlara etkisini hatırla.
Kuzey Yarım Küre'de olduğumuz için kuzeyden gelenler soğutur, güneyden gelenler ısıtır.
Bu durum Türkiye'nin Ekvator'un kuzeyinde yer almasının (enlem etkisi) bir sonucudur.
3
Seçeneklerdeki rüzgarları yönlerine göre eşleştir.
Lodos güneybatıdan estiği için sıcaklığı artırır.
Güney sektörlü olan Lodos, Ekvatoral kaynaklı hava kütlelerini taşıdığı için sıcaklık artışına yol açar.

Key Concept

Türkiye'nin Matematik Konumu ve Yerel Rüzgarlar

Hints

1
'Kayıp Sakal' kodlamasındaki ilk üç harf kuzeyden, son üç harf güneyden esenleri temsil eder.
2
Türkiye'de sıcaklığı artıran rüzgarlar güney sektörlüdür (Samyeli, Kıble, Lodos).

Practice More

Lodos'un estiği kış günlerinde karların hızla erimesine ve soba zehirlenmelerine neden olduğunu unutma.
Estimated Time:45s
Question 17Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârların bazı özellikleri yer şekilleri ve denizellik gibi özel (göreceli) konum şartlarına bağlıyken, bazı özellikleri ise Türkiye’nin bulunduğu enlem ve yarım küre yani matematik (mutlak) konumuyla doğrudan ilişkilidir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki rüzgârların matematik konumuyla açıklandığına bir örnektir?

Show answer & explanation

Answer: Kuzeyden esen rüzgârların sıcaklığı düşürücü, güneyden esenlerin ise artırıcı etki yapması

Answer

Kuzeyden esen rüzgârların sıcaklığı düşürmesi, güneyden esenlerin ise artırması Türkiye'nin matematik konumunun bir sonucudur.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer aldığı için, kuzeyden esen Karayel, Yıldız ve Poyraz gibi rüzgârlar kaynağını yüksek enlemlerden (kutuplara yakın) aldığı için sıcaklığı düşürür. Güneyden esen Lodos, Kıble ve Samyeli gibi rüzgârlar ise düşük enlemlerden (ekvatora yakın) geldiği için sıcaklığı artırır. Bu durum Türkiye'nin yer küre üzerindeki mutlak konumuyla yani matematik konumuyla ilgilidir.

Step-by-Step Solution

1
Matematik ve özel konum ayrımını belirlemek.
Matematik konum enlem ve yarım küreyle (mutlak yer), özel konum ise yer şekilleri, denizellik ve yükseltiyle (çevresel faktörler) ilgilidir.
Sorunun hangi coğrafi prensibe dayandığını anlamak için gereklidir.
2
Rüzgârların sıcaklık üzerindeki enlem etkisini analiz etmek.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğu için kuzeyden gelen rüzgârlar kutup yönünden gelerek soğutur, güneyden gelenler ise ekvator yönünden gelerek ısıtır.
Rüzgârların temel sıcaklık karakterinin kaynağını saptamak için gereklidir.
3
Diğer seçeneklerdeki faktörlerin kaynağını incelemek.
Föhn etkisi, boğazların yönü ve meltem rüzgârları doğrudan yer şekilleri ve denizellik gibi özel konum şartlarına dayanmaktadır.
Çeldiricilerin neden özel konumla ilgili olduğunu teyit etmek için gereklidir.

Key Concept

Matematik (Mutlak) Konum vs Özel (Göreceli) Konum

Hints

1
Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de bulunması rüzgârların sıcaklığına nasıl bir etki yapar?
2
Enlem etkisi ile açıklanabilen durumlar rüzgârın nereden (kuzeyden mi güneyden mi) geldiğiyle ilgilidir.
3
Yer şekillerine (dağlar, boğazlar) veya denizellik-karasallığa bağlı olan her rüzgâr özelliği özel konumla ilgilidir; sadece yön-sıcaklık ilişkisi matematik konumla açıklanır.

Practice More

Föhn rüzgârlarının Türkiye'de en çok hangi bölgelerde etkili olduğunu ve bu durumun mikroklima alanları oluşturma etkisini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 18Question →

Türkiye'de yerel rüzgârların sıcaklık değerleri üzerindeki etkisi, Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumun bir sonucu olarak genellikle 'Kayıp Sakal' şifrelemesiyle (kuzeyden esenler soğutucu, güneyden esenler ısıtıcı) açıklanır. Ancak rüzgârın ulaştığı bölgedeki topografik özellikler, bu genel kuralın öngördüğünden farklı sıcaklık değişimlerine yol açabilir.

Aşağıdaki tabloda, Türkiye'de aynı enlem üzerinde yer alan ve aynı gün içerisinde kuzey yönlü Yıldız rüzgârının etkisinde kalan iki farklı merkeze ait gözlem sonuçları verilmiştir:

MerkezRüzgârın YönüSıcaklık Değişimi
X MerkeziKuzey (Yıldız)3∘C3^{\circ}C Azalma
Y MerkeziKuzey (Yıldız)5∘C5^{\circ}C Artış

Buna göre, aynı enlemde bulunmalarına rağmen Y merkezinde Yıldız rüzgârının sıcaklığı artırmış olması aşağıdakilerin hangisiyle açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Yıldız rüzgârının Y merkezine ulaşmadan önce yüksek bir dağ sırasını aşarak fön karakteri kazanmasıyla

Answer

Y merkezinde sıcaklığın artmasının nedeni, kuzeyden gelen rüzgârın bir dağı aşarak fön karakteri kazanmasıdır.
Kuzeyden esen Yıldız rüzgârı normalde sıcaklığı düşürür (X merkezinde olduğu gibi). Ancak Y merkezinde sıcaklığın artması, rüzgârın bir dağ sırasını aştıktan sonra alçalan hava hareketi yaptığını gösterir. Alçalan hava kütlesi her 100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınarak (fön etkisi) çevresine sıcak ve kuru hava taşır. Bu durum Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz'e bakan dağ yamaçlarında sıkça görülür.

Step-by-Step Solution

1
Matematik konum etkisini analiz et
Yıldız rüzgârı kuzey sektörlüdür ve Türkiye'de 'Kayıp Sakal' kuralına göre sıcaklığı düşürmesi beklenir.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için kuzeyden gelen rüzgârlar kutup kökenlidir.
2
Y merkezindeki anomaliyi tespit et
Y merkezinde sıcaklık azalmak yerine 5 derece artmıştır.
Bu durum rüzgârın matematik konum etkisinin, yerel bir özel konum faktörü tarafından baskılandığını gösterir.
3
Mekanizmayı tanımla
Fön etkisi (adiabatik ısınma).
Hava kütlesi bir dağı aşarken yükseldiğinde soğur, ancak diğer yamaçtan aşağı inerken sürtünme ve sıkışma etkisiyle her 100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınır.
4
Sonuca ulaş
Özel konum (topografya) rüzgârın sıcaklık etkisini tersine çevirmiştir.
Y merkezinin bir dağın dulda yamacında (leeward side) yer alması bu ısınmayı açıklar.

Key Concept

Fön Rüzgârı ve Özel Konum Etkisi

Practice More

Rize'de kışın turunçgil yetiştirilebilmesini sağlayan mikroklima alanı ile fön rüzgârları arasındaki ilişkiyi inceleyiniz.

Alternative Method

Kayıp Sakal (Karayel, Yıldız, Poyraz / Samyeli, Kıble, Lodos) kuralının işlemediği tek durumun 'Fön Etkisi' olduğunu hatırlayarak, sıcaklık artışının yaşandığı kuzey rüzgârı sorusunda doğrudan fön mekanizmasını arayabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 19Question →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisini kolayca hatırlamak için kullanılan "Kayıp Sakal" şifrelemesine göre, ülkemize kuzeybatı yönünden esen ve kış mevsiminde sıcaklığı önemli ölçüde düşürerek kar yağışlarına neden olan rüzgâr aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Karayel

Answer

Türkiye'ye kuzeybatıdan esen ve sıcaklığı düşüren rüzgâr Karayel'dir.
Türkiye'de yerel rüzgârlar "Kayıp Sakal" (Karayel, Yıldız, Poyraz - Samyeli, Kıble, Lodos) şeklinde kodlanır. Bu kodlamaya göre kuzeybatıdan esen ilk rüzgâr Karayel'dir. Kuzey sektörlü olduğu için sıcaklığı düşürür ve kışın kar yağışlarına yol açar.

Step-by-Step Solution

1
"Kayıp Sakal" şifrelemesini hatırla.
K (Karayel), Y (Yıldız), P (Poyraz) / S (Samyeli), K (Kıble), L (Lodos).
Bu şifreleme, rüzgârların saat yönünde kuzeybatıdan başlayarak esiş yönlerini gösterir.
2
Kuzeybatı yönüne denk gelen rüzgârı belirle.
Şifrelemenin ilk harfi olan "K", kuzeybatıdan esen Karayel rüzgârını temsil eder.
Karayel, Türkiye'nin matematik konumu gereği kuzey sektörlü olduğu için sıcaklığı düşürür.

Key Concept

Türkiye'de yerel rüzgârların yönleri ve sıcaklık üzerindeki etkileri (Kayıp Sakal mnemonic).

Hints

1
Türkiye'de kuzeyden gelen rüzgârlar sıcaklığı düşürür.
2
"Kayıp Sakal" kelimesinin ilk harfini düşünün.

Practice More

Lodos rüzgârının kış aylarında soba zehirlenmelerine neden olan etkisini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:35s
Question 20Question →

Rüzgârlar, esiş yönü üzerinde yer şekillerinin uzanışına uyum sağlama eğilimindedir. Yer şekillerinin rüzgârı belirli bir koridora veya oluğa yönlendirerek hem yönünü saptırması hem de dar alanlarda hızını artırması 'kanalize olma' (huni etkisi) olarak tanımlanır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de rüzgârın yönü ve hızı üzerinde 'kanalize olma' etkisine bir örnek teşkil etmez?

Show answer & explanation

Answer: Iğdır Ovası'na inen rüzgârların, çevresindeki yüksek dağlık kütlelerin etkisiyle fön karakteri kazanması

Answer

Iğdır Ovası'na inen rüzgârların fön karakteri kazanması
Iğdır Ovası'nda rüzgârın karakter değiştirmesi, rüzgârın bir dağ sırasını aşarak aşağıya doğru süzülmesiyle (adiabatik ısınma) gerçekleşen 'fön' etkisidir. Bu süreç dikey yönlü bir hava hareketidir. Oysa 'kanalize olma' etkisi; rüzgârın Boğazlar, vadiler veya grabenler gibi yatay koridorların içine girerek bu alanların uzanış yönüne hapsolması ve dar alanlarda hızlanması (Venturi etkisi) durumudur. Bu nedenle fön rüzgârı oluşumu, yatay kanalizasyona örnek gösterilemez.

Step-by-Step Solution

1
"Kanalize olma" (channeling) kavramının meteorolojik tanımını analiz et.
Bu kavram, rüzgârın dağlar arasındaki boğaz, vadi, graben gibi yatay koridorlara girerek bu yapıların yönünü alması ve daralan yerlerde hızlanmasıdır.
Sorunun kökündeki teknik terimin sınırlarını belirlemek, seçenekleri elemeyi sağlar.
2
Seçeneklerdeki coğrafi yer şekillerini morfolojik açıdan sınıflandır.
İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Ege grabenleri ve Karasu-Aras oluğu rüzgârı yatay düzlemde sınırlayan 'koridor' tipi yapılardır.
Yer şekillerinin uzanışının rüzgâr yönü üzerindeki hakimiyetini tespit etmek gerekir.
3
Outlier (aykırı) olan mekanizmayı dikey ve yatay hava hareketleri açısından karşılaştır.
Iğdır Ovası örneği, rüzgârın bir koridorda yönlendirilmesi değil, yüksek bir dağı aşarak alçalması (fön etkisi) ile ilgilidir.
Fön rüzgârı dikey bir engel (orografik) aşılması sonucunda oluşurken, diğerleri yatay koridor etkisiyle yön kazanır.

Key Concept

Rüzgârın Yönü ve Hızı Üzerinde Yer Şekillerinin Etkisi (Kanalize Olma vs. Fön Etkisi)

Hints

1
Kanalize olma, rüzgârın bir 'koridor' boyunca ilerlemesidir. Boğazlar ve vadiler bu duruma en iyi örnektir.
2
Fön rüzgârı yatay bir hareketten ziyade, bir engeli aşan hava kütlesinin dikey yöndeki ısınma sürecini ifade eder.
3
Iğdır Ovası'ndaki mikroklima etkisini hatırlayın; bu durum rüzgârın bir dağı aşarak alçalmasıyla ilgilidir, bir geçitten geçmesiyle değil.

Practice More

Türkiye'deki yerel rüzgârların (Poyraz, Lodos, Samyeli vb.) hangi basınç merkezleri arasındaki gradyandan kaynaklandığını tekrar edebilirsiniz.

Alternative Method

Rüzgâr frekans güllerini düşünün. Çanakkale veya İstanbul Boğazı'nda rüzgâr gülü boğazın uzanışıyla aynı doğrultuda uzanırken, fön rüzgârının etkili olduğu yerde hakim yön dağı aşan yöndür, bir kanal boyu değildir.
Estimated Time:1m 30s
Page 1 / 5Next