Türk-İslam Tarihi

$750$ yılında İslam dünyasındaki iktidar değişikliğiyle (Emeviler'den Abbasiler'e geçiş) başlayan yeni dönem, $751$ yılındaki Talas Savaşı ile Türklerin kaderini kökten değiştirmiştir. Bu zafer, sadece askeri bir başarı değil; İslam medeniyetinin kültürel, teknolojik ve toplumsal yapısında uzun vadeli bir dönüşümün tetikleyicisi olmuştur.

Talas Savaşı'nın sonuçları bu perspektifle değerlendirildiğinde, olayın 'toplumsal ve kültürel' sonuçlarını en kapsamlı şekilde sentezleyen yargı aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

Gazneli Mahmut döneminde yaşanan bazı gelişmeler şunlardır:

I. Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtararak "Sultan" unvanını alması
II. Hindistan üzerine düzenlediği seferlerle İslamiyet’in bu coğrafyada yayılmasını sağlaması
III. Bilim insanı El-Biruni’yi himaye ederek onun için "sarayımın en değerli hazinesi" ifadesini kullanması

Bu gelişmelerin Gazneliler Devleti’nin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle doğrudan bir ilişkisi yoktur?

8. yüzyılın ortalarında Çin'deki Tang Hanedanı'nın batıya doğru yayılmacı politikası ile İslam dünyasında Emevi iktidarının sona erip Abbasilerin başa geçmesi, Orta Asya'nın geleceğini belirleyen 751 Talas Savaşı'nın zeminini hazırlamıştır. Savaşın ardından yaşanan süreçte Karluk Türklerinin siyasi tercihleri, İslam Devleti'nin yeni ideolojisi ve kültürel aktarımlar bölge tarihinde köklü değişimlere yol açmıştır.

Buna göre, Talas Savaşı'nın sonuçları ve bu sonuçların medeniyetler arası etkileşimdeki rolü dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu süreci en kapsamlı ve doğru şekilde analiz eden yargıdır?

Mısır'da Abbasi Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla ortaya çıkan Tolunoğulları ve Akşitler (İhşidiler) devletleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisinin bu iki devlet için ortak bir özellik olduğu söylenemez?

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular) egemenlik anlayışı 'Kut' inancına dayanmış ve ülke toprakları 'hanedanın ortak malı' kabul edilmiştir. Bu durumun doğal bir sonucu olarak ortaya çıkan taht kavgaları ve merkezi otoritenin bölünmesi riskine karşı hükümdarlar çeşitli idari, askeri ve bürokratik mekanizmalar geliştirmişlerdir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türk-İslam devletlerinde merkezi otoriteyi güçlendirme veya hanedan üyelerinin yönetimdeki etkisini kısıtlama amacı taşıyan bir uygulama değildir?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletlerini konu alan bir tarih dersinde öğretmen, tahtaya bir devletin özelliklerini içeren şu tabloyu çizmiştir:

Bu tabloda özellikleri verilen Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin 11. yüzyılda Anadolu'ya yönelik gerçekleştirdiği askeri harekâtlar ve kazandığı diplomatik başarılar, Türk-İslam tarihinin en stratejik dönüşümlerinden birini başlatmıştır. Bu süreçte Selçuklu merkezi otoritesi altında elde edilen kazanımlar, bölgenin siyasi ve demografik geleceğini tayin etmiştir. Büyük Selçuklu Devleti'nin merkezi gücüyle elde ettiği bu birikim dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisinin bu dönemdeki askeri ve siyasi faaliyetlerin doğrudan bir sonucu olduğu söylenemez?

Büyük Selçuklu Devleti'nde bilim ve kültür hayatının gelişmesinde önemli bir rol oynayan; Sultan Melikşah adına güneş yılı esaslı "Celali Takvimi"ni hazırlayan heyete başkanlık eden, matematik alanında ise cebir ve binom açılımı üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan çok yönlü Türk-İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı; askeri gücün idaresi ve adaletin tesisi olmak üzere iki temel direk üzerine inşa edilmiştir. Bu sistemlerin işleyişindeki görev dağılımı ve yetki sınırları dikkate alındığında, 'Emir-i Dad' ile 'Emir-i Arız' (Arz-ül Ceyş) makamlarının sorumluluklarına dair aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türk-İslam devletlerinde hükümdarın erkek çocukları olan 'melik'lerin küçük yaşlarda eyaletlere vali olarak atanması geleneği bulunmaktaydı. Meliklerin bu görevleri sırasında yanlarında bulunan, onların hem askeri hem de idari yönden yetişmesini sağlayan tecrübeli devlet adamlarına verilen unvan aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunda asli askeri ve siyasi güç olan Oğuz Türkmenleri, devletin sınırlarının genişleyerek merkezi bir imparatorluk yapısına bürünmesiyle birlikte yönetim kademelerinden uzaklaşmaya başlamışlardır. Özellikle Nizamülmülk’ün etkisiyle İran kökenli bürokratların devlet idaresinde güç kazanması ve göçebe Türkmenlerin vergi veren 'reaya' statüsüne zorlanması, 'devletin sahibi' olduğunu düşünen bu unsurların merkezi otoriteye olan bağlılığını zayıflatmıştır. Selçuklu tarihinin son büyük hükümdarı kabul edilen ve 'Sultan-ı Azam' olarak anılan hükümdarın, kendi tebaası olan Türkmenlere esir düşmesine ve devletin fiilen çöküş sürecine girmesine yol açan bu siyasi kriz aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı, sadece Orta Asya’nın siyasi haritasını belirlemekle kalmamış, aynı zamanda dünya medeniyet tarihini derinden etkileyen sonuçlar doğurmuştur. Bu savaşın ardından yaşanan; Çin dışında ilk kez Semerkant’ta kağıt üretilmeye başlanması ve Türklerin kitleler halinde İslamiyet’e geçiş sürecinin başlaması gelişmeleri birlikte değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Karahanlılar ($840$ - $1212$), İslam medeniyetine girişi sadece dini bir değişim olarak görmemiş, aynı zamanda eğitim ve toplumsal kurumları sistemli bir yapıya kavuşturmuşlardır. Bu doğrultuda Semerkant'ta açılan medreselerde, dünya tarihinde ilk kez öğrencilerin barınma ve beslenme gibi temel ihtiyaçlarının devlet tarafından karşılandığı "burslu eğitim" sistemi başlatılmıştır. Karahanlılar'ın eğitim alanındaki bu öncü uygulaması, aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir göstergesidir?

Türk-İslam devletlerinde mülk topraklar; kişilerin şahsi mülkiyetinde bulunan, alınıp satılabilen ve miras bırakılabilen arazilerdir. Bu topraklardan alınan ürün vergileri, toprak sahibinin dini inancına göre farklı isimler almaktadır. Buna göre; Müslümanlara ait mülk arazilerden alınan ürün vergisi ile gayrimüslimlere ait mülk arazilerden alınan ürün vergisi aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Türk-İslam devletlerinde eyaletlerin idari yapısında yer alan ve doğrudan hükümdar tarafından atanan, görev yaptığı bölgenin genel düzeninden, güvenliğinden ve askeri işlerinden sorumlu olan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde ordu teşkilatı, hem merkezi otoritenin korunması hem de fetihlerin sürekliliği için farklı birimlerden meydana gelirdi. Aşağıda bu birimlerden üçünün temel özellikleri verilmiştir:

- X: Çeşitli milletlerden devşirilip sarayda özel eğitim alan, doğrudan sultana bağlı olan ve yılda dört kez "bistegani" adı verilen maaş alan askerlerdir.
- Y: Tamamı Türklerden oluşan, barış zamanında kendilerine tahsis edilen toprakların güvenliğini sağlayan ve vergi gelirleriyle geçinen eyalet askerleridir.
- Z: Hükümdarın şahsi muhafızlığını yapan, savaşlarda ve merkezde sultanı korumakla görevli olan seçme birliklerdir.

Bu bilgilere dayanarak X, Y ve Z birimlerinin doğru isimlendirmesi aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında Orta Asya’nın kaderini belirleyen Talas Savaşı’nda Karluk Türklerinin desteğiyle Tang Hanedanı’nı mağlup eden Abbasiler, bölgede Emevilerden farklı bir yönetim anlayışı benimsemişlerdir. Bu savaşın ardından Türklerin İslamiyet’i kitleler hâlinde benimsemeye başlamasında etkili olan temel sosyopolitik değişim aşağıdakilerden hangisidir?

Emeviler Dönemi'nde uygulanan ve Arap milliyetçiliğini esas alan "Mevali" politikasının, $750$ yılındaki Abbasi ihtilali ile yerini "Eşitlik" ve "Şuubiyye" anlayışına bırakması, Türklerin İslamiyet'e yönelik mesafeli tutumunu kırmıştır. Bu ideolojik dönüşümden kısa bir süre sonra, $751$ yılında Orta Asya'da Çin'in (Tang Hanedanı) batıya doğru ilerleyişini durdurmak amacıyla Abbasiler ile Karluk Türkleri arasında kurulan askeri ittifak, Talas Savaşı'nda tarihi bir zaferle sonuçlanmıştır.

Bu siyasi ve askeri gelişmelerin Türk-İslam tarihi üzerindeki etkileri değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu sürecin sonuçlarından biri olarak gösterilemez?

Büyük Selçuklu Devleti'nde mali işlerin merkezileştirilmesi ve denetimi amacıyla oluşturulan Divan-ı İstifa, devletin bütçe planlamasından ve vergi kalemlerinin takibinden sorumludur. Müstevfi tarafından yönetilen bu mali sistem ile toprak yönetimi arasındaki ilişki göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu dönemdeki ekonomik ve hukuki düzene uygun bir açıklama değildir?

Karahanlılar, İslamiyet'i kabul etmelerine rağmen yönetimde Orta Asya Türk geleneğine ait olan "ikili teşkilat" yapısını sürdürmüş, resmi yazışmalarda Uygur alfabesini kullanmaya devam etmiş ve Türkçeyi (Hakaniye lehçesi) resmi devlet dili olarak ilan etmişlerdir.

Karahanlıların bu yönetim ve kültür politikalarının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?