Sosyoloji Tarihi ve Kuramları

Karl Marx'ın çatışmacı kuramında, üretim güçleri ve üretim ilişkilerinin oluşturduğu "altyapı" ile hukuk, din ve devlet gibi kurumların oluşturduğu "üstyapı" arasında belirleyici bir bağ vardır. Bu yaklaşıma göre, üstyapıyı oluşturan ideolojik ve siyasal kurumların toplumsal sistem içindeki birincil görevi aşağıdakilerden hangisidir?

Ziya Gökalp, Türk modernleşmesini kuramsallaştırırken toplumsal değerleri iki temel kategoriye ayırmıştır. Bir milletin kendine özgü dini, ahlaki, hukuki ve estetik duygularının toplamını ifade eden ve "hars" (kültür) olarak adlandırılan değerlerin, rasyonel ve uluslararası nitelik taşıyan "medeniyet" kavramından temel farkı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk sosyoloji tarihinde, Osmanlı toplumunun geri kalmışlık sorununu 'cemaatçi yapı' (structure communautaire) olarak tanımlayan ve çözüm yolu olarak 'şahsi teşebbüs' ile 'adem-i merkeziyet' (yerinden yönetim) ilkelerini savunan düşünür; bireyin özgürleşmesini ve girişimci bir ruh kazanmasını modernleşmenin anahtarı olarak görmüştür. Buna göre, bahsedilen düşünürün toplumsal yapıyı dönüştürmek için önerdiği temel strateji aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber, toplumsal tabakalaşmayı sadece ekonomik temelli bir sınıf ayrımıyla açıklayan Karl Marx'ın aksine, bireyin toplumdaki konumunun daha karmaşık ve çok boyutlu olduğunu savunmuştur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi Weber'in tabakalaşma analizinde kullandığı üç temel boyutu ifade etmektedir?

Karl Marx'ın tarihsel materyalizm ve çatışmacı kuramına göre, bir toplumun ekonomik temelini oluşturan altyapı (üretim güçleri ve ilişkileri), o toplumun hukuk, siyaset, din ve eğitim gibi kurumlarından oluşan üstyapısını belirler. Bu kuramsal çerçevede, üstyapı kurumlarının sömürülen sınıflar üzerinde yarattığı temel etki aşağıdakilerden hangisidir?

Bir sivil toplum kuruluşu, kitleleri peşinden sürükleyen ve olağanüstü kişisel yeteneklere sahip olduğuna inanılan bir kurucu lider etrafında şekillenmiştir. Ancak liderin ani vefatının ardından, örgütün dağılmasını önlemek isteyen takipçileri bir tüzük hazırlayarak kuralları yazılı hâle getirmiş, hiyerarşik bir yönetim kurulu oluşturmuş ve yeni yöneticilerin liyakat esasına göre atanmasını karara bağlamıştır.

Buna göre, Max Weber'in sosyolojik yaklaşımı dikkate alındığında, bu örgütte yaşanan yönetimsel dönüşüm süreci aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

Max Weber’e göre toplumsal eylem, bireyin başkalarının davranışlarına göre yönelttiği ve öznel bir anlam yüklediği davranıştır. Bir kamu görevlisinin, mevzuatın dışına çıkması durumunda kariyerinde daha hızlı yükselebileceğini ve kişisel çıkar sağlayabileceğini bilmesine rağmen; sırf 'dürüstlük ve kamu yararı' gibi etik ilkelere olan sarsılmaz inancı nedeniyle kurallara tavizsiz uyması, Weber’in toplumsal eylem tipolojisinde aşağıdakilerden hangisi ile açıklanır?

Türk sosyoloji tarihinde toplumsal yapının modernleşmesi, değişimi ve kimlik inşası üzerine geliştirilen kuramsal yaklaşımlar dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu alandaki düşünürlerin temel tezlerini doğru bir şekilde yansıtmaktadır?

Sosyolojinin bir bilim olarak şekillenme sürecinde, toplumu biyolojik bir varlık gibi inceleyen ve bu disiplini başlangıçta "sosyal fizyoloji" (physiologie sociale) olarak adlandıran; feodal-askerî toplumdan endüstriyel topluma geçişi bir zorunluluk olarak görüp pozitivizm düşüncesinin tohumlarını atan, ancak disipline isim babalığı yapan öğrencisiyle yöntem ve kapsam açısından ayrışan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

Frankfurt Okulu düşünürlerinden Theodor Adorno ve Max Horkheimer, modern kapitalist toplumlarda kültürün özerkliğini yitirerek bir 'endüstri' haline geldiğini savunurlar. Onlara göre kültür endüstrisi, sadece ticari kâr amacı gütmekle kalmaz, aynı zamanda bireylerin düşünce dünyasını ve boş zamanlarını da kontrol altına alır. Buna göre, Eleştirel Okul perspektifinden bakıldığında, kültür endüstrisinin kitleler üzerindeki temel etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

Frankfurt Okulu düşünürleri, modern kapitalist toplumlarda bilim ve teknolojinin tarafsız birer araç olmaktan çıkıp, verimlilik ve denetim odaklı bir tahakküm mekanizmasına dönüştüğünü savunurlar. Bu süreçte akıl, nihai insani amaçları ve toplumsal değerleri sorgulamak yerine, sadece önceden belirlenmiş amaçlara ulaşmak için en uygun teknik yolları bulan bir hesaplama yetisine indirgenir. Eleştirel kuramın, aklın bu şekilde özgürleştirici gücünü yitirerek bir baskı ve yönetim aracına dönüşmesini ifade etmek için kullandığı temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Karl Marx, toplumsal değişimi ve tarihsel ilerlemeyi açıklarken 'üretim tarzı' içindeki dinamik çelişkilere vurgu yapar. Marx'ın tarihsel materyalist kuramına göre, bir toplumsal formasyondan (örneğin feodalizmden kapitalizme) diğerine geçişi sağlayan ve toplumsal devrimi tetikleyen temel yapısal dinamik aşağıdakilerden hangisidir?

Karl Marx, toplumsal yapıyı analiz ederken ekonomik temelin (altyapı) hukuki ve siyasi kurumlar (üstyapı) üzerindeki belirleyiciliğine vurgu yapar. Ancak bu ilişki statik bir yansımadan ziyade, üretim güçlerinin gelişimi ile mevcut üretim ilişkileri arasındaki çelişkiden doğan dinamik bir dönüşüm sürecini içerir. Marx'ın tarihsel materyalist perspektifine göre, bir toplumsal formasyondan diğerine geçişi sağlayan devrimsel değişim süreciyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Karl Marx’ın tarihsel materyalist toplum çözümlemesinde, ekonomik temeli oluşturan 'altyapı' ile hukuk, siyaset ve ideoloji gibi alanları kapsayan 'üstyapı' arasındaki ilişkiyi en iyi açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?

Sosyolojinin isim babası ve kurucusu kabul edilen Auguste Comte, disiplini başlangıçta 'sosyal fizik' olarak adlandırmış ve doğa bilimlerinin yöntemleriyle toplumsal düzenin sağlanabileceğini savunmuştur. Comte'un 'Üç Hal Yasası', 'Bilimler Hiyerarşisi' ve 'Sosyal Statik-Dinamik' ayrımı birlikte değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu kuramsal sistemin doğru bir ifadesidir?

Emile Durkheim'ın toplumsal yapı analizlerine göre; iş bölümünün henüz gelişmediği, bireylerin benzer yaşam koşullarına sahip olduğu ve ortak inançlar ile değerlerin (ortak vicdan) toplumsal bütünleşmeyi sağladığı geleneksel toplum tipi için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Bir kamu kurumunda çalışan bir daire başkanı, personeliyle yaptığı resmi toplantılarda kurallara son derece bağlı, mesafeli ve otoriter bir tavır sergilemektedir. Ancak toplantı bittikten sonra odasına geçip sadece çok yakın bulduğu bir mesai arkadaşıyla çay içerken kravatını gevşetmekte, toplantıdaki gerginliğinden bahsetmekte ve personelin hatalarına dair şakalar yapmaktadır.

Erving Goffman'ın 'Dramaturjik Yaklaşımı'na göre, daire başkanının mesai arkadaşıyla baş başa kaldığı andaki bu davranış alanı ve sergilediği tutum aşağıdakilerden hangisidir?

Frankfurt Okulu düşünürlerine göre modern toplumda Aydınlanma, vaat ettiği özgürleşim idealinden saparak doğa ve insan üzerinde tahakküm kuran 'araçsal akıl' (instrumental reason) biçimine dönüşmüştür. Bu dönüşümün en belirgin somutlaşmış hali olan 'kültür endüstrisi', sanatı ve kültürü piyasa mantığıyla üretilen metalara indirgeyerek bireyin eleştirel düşünme kapasitesini köreltir. Bu perspektiften hareketle, Frankfurt Okulu'nun 'kültür endüstrisi' kavramına yönelik temel eleştirisi aşağıdakilerden hangisidir?

Karl Marx’ın toplumsal yapı analizinde merkezi bir öneme sahip olan 'tarihsel materyalizm' anlayışına göre; hukuk, din, devlet ve ideoloji gibi unsurları barındıran 'üstyapı'nın (superstructure) biçimlenmesindeki asli belirleyici faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Eleştirel kuramın temsilcileri, Batı rasyonalitesinin geçirdiği tarihsel dönüşümü analiz ederken, aklın başlangıçtaki etik ve özgürleştirici hedeflerinden koparak teknik bir verimlilik ve tahakküm mekanizmasına dönüştüğünü vurgularlar. Bu süreçte akıl, artık değerleri veya toplumsal amaçları sorgulamaz; yalnızca belirlenmiş bir hedefe ulaşmak için en uygun ve en ekonomik yöntemleri bulan teknik bir hesaplama aracına indirgenir.

Parçada açıklanan ve modern toplumda bireyin sistem tarafından kontrol edilmesine zemin hazırlayan bu rasyonelleşme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?