Psikoloji Bilimi ve Temel Süreçler

Yoğun bir sınav hazırlık sürecinde olan bir öğrenci, masasında ders çalışırken sayfaları çevirdiğini ancak son birkaç dakikadır okuduğu hiçbir şeyi hatırlamadığını fark eder. Aynı öğrenci, geceleri yatağına yatıp uykuya dalmak üzereyken de odada kimse olmamasına rağmen bazı sesler duyduğunu belirtir.

Bu öğrencinin yaşadığı bu iki durumla ilgili psikolojideki bilinç ve farklı bilinç durumları çerçevesinde yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?

Bir nöropsikoloji araştırmasında, katılımcıların farklı bilinç durumlarındayken beyin dalgaları (EEG) ve dış uyarılara verdikleri tepki süreleri incelenmiştir. Araştırma verilerine göre:

- Katılımcılar karmaşık bir matematiksel problemi çözerken yüksek frekanslı Beta dalgaları kaydedilmiş, dış uyarılara en hızlı ve seçici tepki bu evrede verilmiştir.
- Katılımcılar gözleri kapalı şekilde sakinleştiklerinde (meditasyon) Alpha dalgaları baskın hale gelmiş, çevreye olan farkındalıklarının sürdüğü ancak tepki verme eğilimlerinin azaldığı görülmüştür.
- Uykuya geçişin ilk aşamalarında (NREM Evre 1) Theta dalgaları gözlenmiş, katılımcıların dış uyarılara duyarlılığı azalsa da tamamen kaybolmamıştır.
- Derin uyku evresinde (NREM Evre 4) ise yavaş ve yüksek genlikli Delta dalgaları ölçülmüş, bu evrede uyandırılan katılımcıların çevreye uyum sağlamakta zorlandığı ve geçici bir yönelim bozukluğu yaşadığı rapor edilmiştir.

Buna göre, bilinç ve farklı bilinç durumlarına ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Bir eğitim kurumunda öğrencilerin ders çalışma alışkanlıklarını geliştirmek isteyen iki uzman arasında şu tartışma yaşanmaktadır:

I. Uzman: "Öğrencilerin daha verimli çalışmasını sağlamak için başarılı davranışlarını ödüllendirmeli, onları düzenli aralıklarla pekiştirmeliyiz. Zira davranışlar, dışarıdan gelen bu pekiştireçlerin sıklığına göre şekillenir."

II. Uzman: "Ödüller geçici bir çözüm sunabilir ancak asıl odaklanmamız gereken nokta, öğrencilerin ders çalışma sürecini zihinlerinde nasıl anlamlandırdıkları, dikkatlerini nasıl odakladıkları ve bilgiyi hafızalarında nasıl organize ettikleridir."

Buna göre, uzmanların savunduğu psikolojik yaklaşımlar sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Aşağıda sol sütunda psikoloji tarihindeki bazı ekollerin kuramsal açıklamaları, sağ sütunda ise bu ekollerin adları verilmiştir. Sol sütunda yer alan açıklamaları, sağ sütundaki uygun ekollerle eşleştiriniz.

İnsan zihninin dış dünyadan gelen uyarıcıları nasıl aldığını, bu bilgileri nasıl işleyip bellek süreçlerinde depoladığını ve gerektiğinde nasıl geri çağırdığını inceleyen psikoloji alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?

Sağlıklı bir bireyde, aktif uyanıklık halinden derin uykuya geçiş sürecinde beyinde baskın hale gelen dalga türleri ve bunlara eşlik eden bilinç durumları aşağıda verilmiştir. Bu durumları, bilincin dış dünyaya açıklık ve farkındalık düzeyinin en yüksek olduğu durumdan en düşük olduğu duruma doğru sıralayınız.

Bilinç durumları ve bu durumlara eşlik eden beyin dalgaları (EEG) üzerine çalışan bir araştırmacı, sağlıklı bir yetişkinin aktif uyanıklıktan derin uykuya geçiş sürecini incelemektedir. Bu geçiş sırasında gözlemlenen zihinsel durumlar ve beyin dalgası özellikleri aşağıda karışık olarak verilmiştir.

Bu durumları, bilincin uyanıklık ve uyarılma düzeyinin en yüksek olduğu (en aktif) durumdan en düşük olduğu (en derin uyku) duruma doğru sıralayınız.

Aşağıda verilen psikolojinin alt dalları ile bu alt dalların çalışma alanlarını gösteren açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Psikolojideki bazı ekoller ve yaklaşımlar ile bu yaklaşımların insan davranışını açıklamada kullandıkları temel kuramsal odaklar aşağıda verilmiştir. Sol sütunda yer alan yaklaşımları, sağ sütundaki uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

Bir reklam ajansı, tüketicilerin yeni çıkan bir ürünü satın alma kararlarını etkileyen faktörleri araştırmak için üç farklı yöntem uygulamıştır:

I. Yöntem: Tüketicilerin ürünü gördükleri andaki göz hareketlerini, kalp ritimlerini ve beyin dalgalarındaki değişimleri laboratuvar ortamında cihazlarla ölçmek.
II. Yöntem: Tüketicilere ürünle ilgili sorular sorarak, ürünü zihinlerinde nasıl konumlandırdıklarını, reklam mesajını nasıl anlamlandırdıklarını ve karar verme süreçlerindeki bilgi işleme aşamalarını analiz etmek.
III. Yöntem: Tüketicilerin geçmişte benzer reklamlara verdikleri satın alma tepkilerini ve hangi ödüllendirme (indirim, hediye vb.) mekanizmalarının bu davranışı pekiştirdiğini incelemek.

Bu yöntemlerin temel aldığı psikolojik yaklaşımlar aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Karanlıkta kalmaktan korkan bir çocuğun bu durumunu inceleyen iki uzmandan ilki, çocuğun geçmişte karanlık bir ortamda yalnız kaldığı sırada yüksek bir sese maruz kalarak korktuğunu ve bu iki durum arasında bir ilişki kurduğunu; bu korkunun tamamen dışsal uyarıcı-tepki bağıyla açıklanabileceğini ileri sürer. İkinci uzman ise çocuğun karanlık ortamı zihninde nasıl yorumladığına, karanlıkla ilgili geliştirdiği olumsuz şemalara ve bilgiyi işleme sürecine odaklanılması gerektiğini savunur.

Buna göre, uzmanların görüşleri sırasıyla aşağıdaki psikoloji yaklaşımlarından hangilerinin temel varsayımlarını yansıtmaktadır?

Bir uyku araştırmasında, uyarıcılardan arındırılmış laboratuvar ortamındaki katılımcılara uykunun farklı evrelerinde hafif şiddette ses uyarısı verilmiş ve bu uyarılara verilen fizyolojik tepkiler ile katılımcıların uyandırılma eşikleri ölçülmüştür. Araştırma sonucunda şu bulgulara ulaşılmıştır:

* Katılımcıların dış uyarılara en az duyarlı olduğu, uyandırılmasının en zor olduğu ve EEG kayıtlarında delta dalgalarının ($0.5-4\text{ Hz}$) baskın olduğu evre derin uykudur.
* REM (hızlı göz hareketleri) evresindeki katılımcılara verilen hafif ses uyarılarının, onları uyandırmadığı ancak rüyalarında bu sesi 'rüzgar uğultusu' veya 'tren sesi' şeklinde işleyerek rüyaya dahil ettikleri görülmüştür.

Buna göre, bu araştırmaya dair aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Muzafer Sherif, sosyal normların oluşumunu incelediği deneyinde, tamamen karanlık bir odada hareketsiz duran küçük bir ışık noktasının katılımcılar tarafından hareket ediyormuş gibi algılanması durumundan (otokinetik etki) yararlanmıştır. Deneyin ilk aşamasında katılımcılar odaya tek tek alınmış ve ışığın ne kadar hareket ettiğini tahmin etmeleri istenmiştir. Her birey kendi içinde kararlı bir tahmin aralığı (bireysel norm) oluşturmuştur. İkinci aşamada ise, daha önce bireysel normları birbirinden farklı olan katılımcılar grup halinde odaya alınmış ve tahminlerini yüksek sesle paylaşmışlardır. Süreç içinde bireysel tahminlerin birbirine yaklaştığı ve ortak bir grup normunun oluştuğu görülmüştür. Üçüncü aşamada katılımcılar tekrar tek başlarına odaya alındıklarında dahi, kendi eski bireysel normlarına değil, grupla birlikte oluşturdukları ortak norma göre tahmin yapmaya devam etmişlerdir.

Buna göre, Sherif’in gerçekleştirdiği bu deney ve sonuçları dikkate alındığında, sosyal etki süreciyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Bir bireyin yürürken dengesini kaybetmeden düz bir çizgide ilerleyebilmesi, bisiklete binerken dengede kalabilmesi ve kas hareketlerinin birbiriyle uyumlu çalışması doğrudan aşağıdaki merkezi sinir sistemi bölümlerinden hangisi tarafından kontrol edilir?

Bir lisede yürütülen sosyal deneyde, öğrencilerden oluşan beşer kişilik gruplara ortak bir duvar resmi yapma görevi verilmiş ve çalışmanın grup olarak tek bir notla değerlendirileceği belirtilmiştir. Süreç analiz edildiğinde, öğrencilerin grup çalışmasındaki bireysel performanslarının, tek başlarına resim yaparken sergiledikleri performansa göre anlamlı düzeyde düştüğü görülmüştür. Deneyin ikinci aşamasında ise aynı öğrenciler, okulun konferans salonunda kalabalık ve branş öğretmenlerinden oluşan bir izleyici topluluğu önünde, önceden çok iyi hazırlandıkları bireysel birer sunum yapmışlardır. Bu aşamada öğrencilerin, yalnız başlarına prova yaparken gösterdikleri performanstan çok daha yüksek ve etkili bir sunum performansı sergiledikleri tespit edilmiştir.

Buna göre, deneyin birinci ve ikinci aşamalarında gözlenen durumları açıklayan sosyal psikoloji kavramları sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Psikoloji tarihinde insan doğasını ve davranışını açıklamaya çalışan farklı ekoller ortaya çıkmıştır. Aşağıda bu ekollerin öncülerine ait iki farklı görüş yer almaktadır:

* I. Görüş: "Bize sağlıklı, iyi yapılandırılmış bir çevre ve bu çevrede büyüteceğimiz rastgele seçilmiş bir düzine bebek verin. Onların soyu, yetenekleri ve eğilimleri ne olursa olsun; onları eğiterek bir doktor, hukukçu, sanatçı, tüccar ya da bir dilenci veya hırsız olarak yetiştirebilirim."
* II. Görüş: "İnsan zihni, dış dünyadan gelen uyarıcıları pasif bir şekilde kaydeden bir levha değildir. Aksine zihin; gelen bilgiyi seçici bir şekilde algılayan, işleyen, anlamlandıran ve gerektiğinde geri çağırmak üzere depolayan aktif bir sisteme sahiptir."

Bu görüşleri savunan psikologların temsil ettiği psikoloji yaklaşımları sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Bir dış uyarıcının alınmasından zihinde anlamlandırılmasına kadar geçen duyum ve algı süreci belirli aşamalardan oluşur. Buna göre, aşağıda verilen olayların kronolojik olarak doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Aşağıdaki paragrafta boş bırakılan yerleri, sosyal psikolojideki temel sosyal etki mekanizmalarını dikkate alarak uygun kavramlarla tamamlayınız.

Bir uyku ve bilinç araştırmaları laboratuvarında, sağlıklı bir yetişkinin beyin dalgaları (EEG), kas gerilimi ve göz hareketleri eş zamanlı olarak kaydedilmektedir. Katılımcının farklı zaman dilimlerindeki gözlemleri şu şekildedir:

- $t_0$ anında: Katılımcı kendisine verilen karmaşık bir mantık bulmacasını çözmeye odaklanmıştır.
- $t_1$ anında: Katılımcı gözlerini kapatmış, derin nefes egzersizleriyle zihinsel bir gevşeme ve meditasyon evresine geçmiştir.
- $t_2$ anında: Hafif bir uyku durumunda olan katıl��mcının EEG'sinde 'uyku iğcikleri' (sleep spindles) ve 'K-kompleksleri' adı verilen ani dalgalanmalar gözlenmektedir.
- $t_3$ anında: Katılımcı dışarıdan gelen sesli uyarıcılara kolay kolay tepki vermemektedir; EEG'sinde yüksek genlikli ve düşük frekanslı delta dalgaları hâkimdir.
- $t_4$ anında: Katılımcının hızlı göz hareketleri yaptığı ve kas tonusunun neredeyse tamamen kaybolduğu görülürken, EEG'sinin uyanıklık hâline benzer şekilde yüksek frekanslı ve düşük genlikli olduğu saptanmış; uyandırıldığında ise oldukça canlı rüyalar gördüğünü rapor etmiştir.

Buna göre, bu araştırma ve gözlemlenen bilinç durumlarıyla ilgili;

I. $t_0$ anındaki zihinsel süreç aktif bilinç durumuna örnek oluşturur ve bu süreçte EEG'de yüksek frekanslı beta dalgalarının baskın olması beklenir.
II. $t_1$ anında katılımcı uyanık olmasına rağmen derin bir gevşeme durumundadır ve beyin dalgaları betadan alfa dalgalarına doğru bir değişim gösterir.
III. $t_2$ anından $t_3$ anına geçiş, uykunun REM (hızlı göz hareketleri) evresinden derin NREM evresine geçişi temsil eder ve bu esnada EEG dalgalarının frekansı artarken genliği azalır.
IV. $t_4$ anında gözlenen fizyolojik durum 'paradoksikal uyku' olarak adlandırılır ve bu evrede gerçekleşen rüya görme deneyimi, dış dünyadaki nesnel gerçekliğin doğrudan ve yanılsamasız bir algılanmasına dayanır.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Aşağıda verilen psikoloji araştırma senaryolarını, bu senaryoların doğrudan ilişkili olduğu psikolojinin alt dalları ve diğer bilim dallarının kesişim alanlarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.