Sosyolojiye Giriş ve Toplumsal Yapı

Bir araştırmacı, göç dalgalarının kentlerdeki suç oranlarına etkisini incelerken şu ifadeleri kullanmıştır: "Hızlı nüfus artışı ve kültürel uyumsuzluk, kentlerin geleneksel ahlak yapısını bozmaktadır. Bu ahlaki erozyonun önüne geçebilmek için yerel yönetimlerin kültürel entegrasyonu zorunlu kılan katı yasal tedbirler alması ve toplumsal disiplini yeniden tesis etmesi şarttır." Bir başka araştırmacı ise aynı olguyu ele alırken, göçle gelen nüfusun yoğunlaştığı bölgelerdeki sosyo-ekonomik göstergeleri analiz etmiş, işsizlik oranları ile suç türleri arasındaki istatistiksel ilişkiyi saptamış ve bulgularını raporlaştırmıştır.

Buna göre, ilk araştırmacının yaklaşımının sosyolojik bir nitelik taşımamasının, ikinci araştırmacının çalışmasının ise sosyolojik bir araştırma olarak kabul edilmesinin temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Dr. Alper Bey, bir üniversitede Çevre Mühendisliği Bölüm Başkanı olarak görev yapmaktadır. Aynı zamanda yerel bir çevre derneğinin yönetim kurulunda gönüllü olarak çalışan Alper Bey, hafta sonları derneğin düzenlediği ağaç dikme etkinliklerine katılmaktadır. Ancak üniversitedeki yoğun akademik ve idari programı nedeniyle derneğin hafta içi yapılan yönetim kurulu toplantılarına zaman zaman katılamamakta, bu durum onun iki sorumluluğu arasında sıkışmasına yol açmaktadır. Öte yandan, dernekteki bu gönüllü çevre faaliyetleri sayesinde güncel çevre sorunlarına dair edindiği pratik gözlemleri derslerinde paylaşmesi, derslerin verimliliğini artırmakta ve öğrencilerinin çevre dersine olan ilgisini pekiştirmektedir.

Buna göre, Alper Bey'in yaşadığı durumlarla ilgili aşağıdaki sosyolojik analizlerden hangisi doğrudur?

Aşağıda sol sütunda verilen sosyolojik kavramları, sağ sütunda yer alan günlük yaşam örnekleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Bir düşünür, modern kent hayatındaki yabancılaşmayı ele alırken şöyle demektedir: "İnsanlar arasındaki samimi ve geleneksel bağların kopması, toplumun ahlaki çöküşüne yol açmaktadır. Bu durumun önüne geçmek için bireylerin komşuluk ilişkilerine ve yardımlaşma değerlerine yeniden sıkı sıkıya sarılması gerekmektedir."

Bir diğer düşünür ise aynı olgu hakkında şu tespitte bulunur: "Geleneksel üretim ili��kilerinden endüstriyel üretime geçiş, iş bölümünü ve toplumsal etkileşimi dönüştürerek mekanik dayanışmanın yerini organik dayanışmaya bırakmasına neden olmuştur. Kentleşmeyle birlikte bireylerin birbirine olan işlevsel bağımlılığı artarken, geleneksel denetim mekanizmaları zayıflamıştır."

Bu iki yaklaşım karşılaştırıldığında, birinci yaklaşımın sosyolojik bir analiz olarak kabul edilmemesinin temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Aşağıdaki tabloda sosyolojik bir araştırma olan 'Kent Yaşamında Komşuluk İlişkilerinin Dönüşümü' başlıklı çalışma ile sosyal felsefe alanındaki 'İdeal Toplumsal Birliktelik' başlıklı bir metinden alınan kesitler karşılaştırılmıştır:

Bu karşılaştırma dikkate alındığında, sosyoloji biliminin konusu ve özellikleri bakımından sosyal felsefeden ayrılan temel niteliği aşağıdakilerden hangisidir?

Buse Hanım, bir lisede rehber öğretmen olarak görev yapmaktadır. Aynı zamanda okulun disiplin kurulunda da üye olan Buse Hanım, kural ihlali yapan bir öğrencisinin kurul içindeki karar aşamasında zorlanmaktadır. Bir taraftan rehber öğretmen rolünün gerektirdiği sırdaşlık ve destekleyici tutumu sergilemeye çalışırken, diğer taraftan disiplin kurulu üyesi rolünün gerektirdiği tarafsız ve cezalandırıcı kuralları uygulama zorunluluğu arasında kalarak bir iç çatışma yaşamaktadır.

Bu parçada Buse Hanım'ın yaşadığı durum ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Aşağıda sol sütunda yer alan sosyolojik kavramlar ile sağ sütunda yer alan günlük yaşam durumlarını doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Aşağıdaki sol sütunda verilen günlük yaşam durumlarını, sağ sütunda yer alan sosyolojik kavramlarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Geleneksel bir köy topluluğunda, köy çeşmesinin temizlenmesi veya ortak yolların onarılması gibi işler yazılı olmayan kurallarla yürütülür. Bu işlere mazeretsiz katılmayan bir köylü, komşuları tarafından dışlanır, onunla selamlaşılmaz (gayriresmi yaptırım). Aynı köylü kente göç ettiğinde ise apartman ortak giderlerine katılmadığı takdirde yasal bir icra takibi ve para cezası (resmi yaptırım) ile karşı karşıya kalır.

Bu durum, toplumsal normlar ve toplumsal kontrol mekanizmaları ile ilgili aşağıdakilerden hangisini göstermektedir?

Aşağıdaki tabloda verilen toplumsal norm ve değer kavramlarını, bu kavramlara ait açıklamalarla doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Bir mahallede komşularının haklarına saygı duymayan, çöplerini zamansız dışarı bırakan ve yüksek sesle müzik dinleyen bir kişiye komşuları selam vermeyi keserek ve onunla iletişimi sınırlandırarak tepki göstermişlerdir. Bu yaptırımın sonuç vermemesi üzerine apartman yönetimi durumu yetkili mercilere bildirmiş ve ilgili kişiye idari para cezası uygulanmıştır.

Bu parçada sırasıyla aşağıdaki kavram çiftlerinden hangileri örneklendirilmiştir?

Aşağıdaki sol sütunda verilen toplumsal durum örneklerini, sağ sütunda verilen ilgili norm türü ve yaptırım açıklamalarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.

Tarihsel süreçte karşılaşılan toplumsal tabakalaşma modellerinde tabakalar arası sınırların geçirgenliği ve bu geçirgenliği belirleyen kurallar farklılık gösterir. Örneğin, Orta Çağ zümre sisteminde tabakalar arasındaki ayrımlar hukuksal kurallar ve siyasi ayrıcalıklarla çizilmişken; Hindistan'ın geleneksel kast sisteminde bu sınırlar dinsel dogmalar ve ritüel saflık inancıyla korunmuştur. Bu durum, her iki sistemde de dikey hareketliliğin önündeki engellerin niteliğini ve bireyin statüsünü değiştirme olanaklarını doğrudan etkilemiştir.

Buna göre, kast ve zümre sistemlerinin toplumsal hareketlilik ve tabakalar arası geçişkenlik özellikleri göz önüne alındığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Tarihsel süreçte toplumlar, tabakalar arasındaki sınırların geçirgenliği ve dikey toplumsal hareketlilik imkânı bakımından farklılık gösteren çeşitli tabakalaşma sistemleri geliştirmişlerdir.

Açıklamaları verilen toplumsal tabakalaşma sistemlerini, tabakalar arası dikey hareketlilik ve geçişkenlik derecesi bakımından en kapalı olandan en açık olana doğru sıralayınız.

Endüstrileşme süreciyle birlikte geleneksel toplumların dinsel veya hukuksal kurallarla sınırlandırılmış tabakaları çözülmüş, yerine bireysel başarı ve yeteneğe dayalı yeni bir tabakalaşma modeli gelişmiştir. Bu yeni modelde tabakalar arasındaki sınırlar esnektir ve bireylerin çabaları sonucu toplumsal konumlarını değiştirmeleri önünde yasal bir engel bulunmamaktadır.

Bu parçada sözü edilen ve dikey toplumsal hareketliliğe en yüksek düzeyde izin veren toplumsal tabakalaşma tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Bir köyde mevsimlik tarım işçisi olarak çalışan Caner, üniversite sınavında üstün başarı göstererek tıp fakültesini bitirmiş ve bir devlet hastanesinde uzman doktor olarak çalışmaya başlamıştır. Aynı hastanede görev yapan genel cerrah Aylin ise, çalışma koşulları ve gelir düzeyi benzer olan başka bir kentteki devlet hastanesine tayin olmuştur.

Buna g��re Caner ve Aylin'in yaşadığı durumlar sırasıyla aşağıdaki toplumsal hareketlilik türlerinden hangisine örnektir?

Bir bankada gişe görevlisi olarak çalışan Aylin, eşinin tayini nedeniyle başka bir şehre taşınmış ve orada da bir kamu kurumunda benzer bir gelir ve statüyle memur olarak çalışmaya başlamıştır. Aylin'in kardeşi Burak ise bir teknoloji firmasında yazılım uzmanı olarak çalışırken kendi girişimini kurmuş, geliştirdiği mobil uygulama sayesinde kısa sürede büyük bir servet edinerek sektörde tanınan bir iş insanı haline gelmiştir.

Buna göre Aylin ve Burak’ın yaşadığı toplumsal değişimler sırasıyla aşağıdaki toplumsal hareketlilik türlerinden hangisine örnektir?

Sosyoloji, toplumsal gerçekliği anlamaya çalışırken ahlaki veya siyasi bir reçete sunmayı hedeflemez. Örneğin, suç oranlarındaki artışı inceleyen bir araştırmacı, suçluları cezalandırmak ya da toplumu ahlaken ıslah etmek için kurallar koymaya kalk��şmaz; bunun yerine suçu besleyen toplumsal dinamikleri, göç, işsizlik ve kentleşme gibi olgularla ilişkisi çerçevesinde tespit etmeye odaklanır. Sosyoloğun bu tavrı, onun toplumsal olguları kendi değer yargılarından bağımsız bir biçimde ele almasını gerektirir.

Buna göre, parçada sosyolojinin aşağıdaki özelliklerinden hangisi vurgulanmaktadır?

Lise öğrencileri arasında sosyal medya kullanım sürelerinin artması ile akademik başarı düzeyleri arasındaki ilişkiyi inceleyen bir sosyolog, araştırmasında elde ettiği verileri analiz ettikten sonra raporuna şu değerlendirmeyi eklemiştir:

"Gençlerin sosyal medyada geçirdikleri sürenin artması, ders çalışma sürelerini azaltarak akademik başarılarını düşürmektedir. Bu durum genç neslin gelişimi açısından son derece kaygı vericidir; dolayısıyla aileler sosyal medya kullanımını tamamen yasaklamalı ve gençleri kitap okumaya yönlendirmelidir."

Buna göre sosyoloğun raporuna eklediği değerlendirme, sosyoloji biliminin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle çelişmektedir?

Bir sosyolog, son yıllarda yaygınlaşan uzaktan çalışma (home-office) modelinin aile içi ilişkiler üzerindeki etkilerini araştırmaktadır. Sosyolog, yaptığı saha çalışmasında uzaktan çalışan bireylerin aile üyeleriyle geçirdikleri sürenin arttığını ancak bu durumun iş ve ev rollerinin birbirine karışmasıyla zaman zaman çatışmalara yol açtığını saptamıştır. Sosyolog, elde ettiği bulguları raporlaştırırken uzaktan çalışma modelinin aile yapısını 'bozduğunu' ya da 'geliştirdiğini' iddia etmemiş, yalnızca mevcut durumu ve ilişkiler ağını olduğu gibi ortaya koymuştur.

Bu araştırmacının tavrı, sosyoloji biliminin aşağıdaki özelliklerinden hangisini doğrudan örneklendirir?