İslam Medeniyeti ve Türk-İslam Devletleri

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu, yükselişi ve yıkılışı sürecinde meydana gelen aşağıdaki gelişmeleri kronolojik olarak en eskiden en yeniye doğru sıralayınız.

İslam tarihinde Dört Halife Dönemi’nde devlet başkanlarının şura meclisinin kararı ve ehl-i hal vel akd (seçici kurul) adı verilen ileri gelenlerin istişaresi neticesinde biat yöntemiyle belirlenmesi, çağdaş tarihçiler tarafından bu dönemin 'Cumhuriyet Devri' olarak adlandırılmasına yol açmıştır.

Buna göre, Dört Halife Dönemi’nin yönetim yapısı ve uygulamaları göz önünde bulundurulduğunda;

I. Halifeliğin veraset sistemiyle belirli bir hanedanın tekelinde kalmasının engellenmesi,
II. Devlet yönetiminde ve önemli kararların alınmasında meşveret (danışma) ilkesinin uygulanması,
III. Modern cumhuriyetlerdeki genel oy hakkı ve doğrudan halk iradesi ilkelerinin eksiksiz olarak yürürlüğe konulması

durumlarından hangileri bu dönemin 'Cumhuriyet Devri' olarak nitelendirilmesini destekleyen unsurlar arasında gösterilebilir?

Türklerin İslamiyet'i kabul süreci ve bu dönemde yaşanan siyasi gelişmeler göz önüne alındığında, aşağıda verilen olayların kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralaması nasıl olmalıdır?

Tarih öğretmeni Zeynep Hanım, dersinde şu bilgiyi vermiştir:

'İslam tarihinde Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin devlet başkanlığına gelme usulleri dikkate alınarak bu döneme "Cumhuriyet Dönemi" nitelemesi yapılmıştır. Ancak bu durum, modern anlamda tam bir demokratik cumhuriyet yapısının varlığı şeklinde yorumlanmamalıdır.'

Buna göre, Dört Halife Dönemi’ndeki devlet başkanlığı belirleme usulünün, günümüz modern demokratik cumhuriyetlerindeki seçim sisteminden ayrılan en temel farkı aşağıdakilerden hangisidir?

Emeviler Dönemi'nde Arap milliyetçiliğine dayalı 'mevali' politikası nedeniyle Arap olmayan Müslümanlar dışlanmış ve devlet yönetiminden uzak tutulmuştur. 750 yılında kurulan Abbasiler ise bu politikayı terk ederek tüm Müslümanları eşit gören ümmetçi ve hoşgörülü bir yönetim anlayışı benimsemişlerdir. Bu anlayış doğrultusunda Türkler ve İranlılar gibi farklı topluluklar devlet yönetiminde ve orduda önemli görevlere getirilmişlerdir.

Buna göre, Abbasilerin uyguladığı hoşgörülü yönetim anlayışı ve sonuçları hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Karahanlılar, Orta Asya'da Türk n��fusunun yoğun olduğu bir coğrafyada kurulmuş, yönetimde ikili teşkilat gibi geleneksel Türk devlet yapısını korumuş ve resmi dillerini Türkçe olarak belirlemişlerdir. Buna karşın Gazneliler, Afganistan ve Hindistan gibi çok uluslu bir coğrafyada kurulduklarından ötürü Fars kültürünün etkisinde bir saray ve bürokrasi düzeni kurmuş, ordularında ise gulam sistemiyle yetiştirilen farklı etnik kökenli askerlere yer vermişlerdir.

Bu bilgilere göre Karahanlılar ve Gazneliler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde vezirlik yapan Nizamülmülk, ünlü eseri *Siyasetname*'de ikta sahiplerinin yetki ve sorumluluklarına dair şu uyarılarda bulunmuştur:

'İkta sahipleri, kendilerine verilen yerlerdeki reayaya (halka) yumuşak davranmalı, onlardan kanunen belirlenen vergiden fazlasını talep etmemelidirler. Bilmelidirler ki, kendilerinin toprak üzerinde mülkiyet hakları yoktur; sadece hükümdarın memuru konumundadırlar.'

Nizamülmülk'ün bu ifadeleri dikkate alındığında, Büyük Selçuklu Devleti'nde uygulanan ikta sistemiyle aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı savunulamaz?

Karahanlılar ve Gazneliler Dönemi'ne ait idari, sosyal ve askeri yapılar incelendiğinde şu özellikler dikkat çekmektedir:
- Karahanlılar, Maveraünnehir bölgesinde ribat adı verilen kervansaraylar in��a ederek ticareti canlandırmış, ikili devlet teşkilatını sürdürmüş ve resmi dil olarak Türkçeyi benimsemişlerdir.
- Gazneliler, geniş bir coğrafyada çok uluslu bir yapı yönetmiş, saray ve orduda gulam sistemine ağırlık vermiş, devlet idaresinde divan teşkilatını Fars bürokrasisiyle harmanlayarak kurumsallaştırmışlardır.

Buna göre, Karahanlılar ve Gazneliler'in belirtilen kurumsal ve kültürel yapılanma modelleri dikkate alındığında, devletlerin izledikleri politikalar hakkında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?

Hz. Muhammed Dönemi'nde İslamiyet'in yayılışı, Medine İslam Devleti'nin kurumsallaşması ve askeri/diplomatik başarıların elde edilmesi sürecinde yaşanan aşağıdaki gelişmelerin kronolojik olarak eskiden yeniye doğru sıralaması nasıl olmalıdır?

Emeviler ve Abbasiler dönemlerinde İslam devletinin idari, sosyal ve kültürel yapısında önemli değişimler meydana gelmiş; kurumsallaşma adımları doğrultusunda yeni teşkilatlar ve kavramlar ortaya çıkmıştır.

Buna göre, sol tarafta verilen kavramları sağ taraftaki tanımlarıyla eşleştiriniz.

Büyük Selçuklu Devleti'nde askerî ve sivil görevlilere hizmetleri karşılığında belirli bölgelerin vergi gelirlerinin tahsis edilmesi esasına dayanan ikta sisteminin işleyişine dair Nizamülmülk, Siyasetnâme adlı eserinde şu uyarılarda bulunmuştur:

"Muktailer (ikta sahipleri) bilmelidirler ki, kendilerinin tebaa üzerindeki hakları sadece meşru olan vergileri adaletle toplamaktan ibarettir. Toprak da tebaa da sultana aittir. Muktailerin tebaaya eziyet etmeye, onlardan fazladan vergi talep etmeye hakları yoktur. Eğer bir muktai haddini aşarsa, elinden iktası alınır ve kendisi cezalandırılır. Böylelikle hiçbir muktai kendisini o toprağın mutlak sahibi sanarak merkezî otoriteye başkaldırma cüretini gösteremez."

Nizamülmülk'ün bu ifadeleri dikkate alındığında, Büyük Selçuklu Devleti'ndeki ikta uygulamasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Aşağıda İslamiyet'in doğuşu ve Hz. Muhammed Dönemi'nde gerçekleşen bazı önemli olaylar ile bu olayların temel özellikleri verilmiştir. Bu gelişmeleri doğru özellikleriyle eşleştiriniz.

İslam tarihi sürecinde Emeviler ve Abbasiler dönemlerinde siyasi ve kültürel alanda birçok önemli gelişme yaşanmıştır.

Buna göre, aşağıda verilen olayların kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

İslam medeniyetinde bilimsel gelişmelerin önünü açmak amacıyla Abbasiler Dönemi'nde Bağdat'ta kurulan; eski Yunan, Hint ve Fars medeniyetlerine ait eserlerin Arapçaya çevrildiği tercüme akademisi ve kütüphane aşağıdakilerden hangisidir?

Aşağıda Karahanlılar ve Gazneliler dönemiyle ilgili bazı önemli siyasi ve dini gelişmeler karışık olarak verilmiştir. Bu gelişmelerin kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Karahanlılar Devleti'nde resmi dil Türkçe olarak kabul edilmiş, saray ve orduda Türkçe konuşulmuş, edebi eserler Türkçe yazılmıştır. Gazneliler Devleti'nde ise saray ve orduda Türkçe konuşulmasına rağmen bilim dili olarak Arapça, edebiyat dili olarak Farsça kullanılmıştır.

Gazneliler Dönemi'nde görülen bu dil ve kültür çeşitliliğinin ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

Hudeybiye Antlaşması'nda yer alan "Mekkeli bir genç, velisinin izni olmadan Medine'ye sığınırsa geri iade edilecek; Medine'den Mekke'ye sığınanlar ise iade edilmeyecektir." maddesi başlangıçta Müslümanların aleyhine görünse de, bir süre sonra Mekkeliler bizzat bu maddenin kaldırılmasını talep etmişlerdir.

Mekkelilerin bu talebi dile getirmelerinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

Dört Halife Dönemi'nde İslam devletinin hem iç hem de dış politikasında önemli askeri, siyasi ve kurumsal gelişmeler yaşanmıştır. Buna göre, aşağıda verilen olayların kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş ve İslam dünyasında siyasi nüfuz kazanma sürecinde yaşanan aşağıdaki gelişmeleri kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralayınız.

Büyük Selçuklu Devleti'nde Vezir Nizamülmülk'ün öncülüğünde kurulan; hem dinî hem de pozitif bilimlerin birlikte okutulduğu, aynı zamanda devletin memur ihtiyacını karşılamayı ve Bâtınilik gibi yıkıcı akımlarla fikrî mücadele etmeyi amaçlayan ünlü eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?