İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası

İlk Türk devletlerinde ordu teşkilatının temelini oluşturan ve Asya Hun Hükümdarı Mete Han tarafından kurulan onlu sistemdeki askeri birimleri, temsil ettikleri asker mevcuduna göre en küçükten en büyüğe doğru sıralayınız.

Orta Asya’da yaşayan Türk boyları; iklimin sertleşmesi, kuraklık, nüfus artışı ve otlakların yetersiz kalması gibi ekonomik nedenlerin yanı sıra Çin ve Moğol baskısı, boylar arası iktidar mücadeleleri ve yeni yurtlar edinme (cihan hâkimiyeti) düşüncesi gibi siyasi nedenlerle MÖ XVI. yüzyıldan itibaren çevre bölgelere göç etmeye başlamı��lardır. Bu göçler sonucunda Türk kültürü çok geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.

Buna göre, Türk göçlerinin nedenleri, yönleri ve sonuçları dikkate alındığında aşa��ıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

İlk ve Orta Çağlarda Avrasya bozkırlarında yaşamını sürdüren Türk topluluklarının gerçekleştirdiği göç hareketlerinin nedenleri ile bu nedenlerin doğrudan ortaya çıkardığı sonuçlar veya yansımaları bulunmaktadır. Buna göre, sol sütunda yer alan göç nedenlerini sağ sütundaki uygun sonuç veya yansımalarıyla eşleştiriniz.

Balamir yönetimindeki Hunların batıya doğru hareketiyle başlayan Kavimler Göçü, önlerindeki barbar kavimleri sürükleyerek Avrupa'da büyük bir kaos ortamı yaratmıştır. Bu süreçte can güvenliği kalmayan halk, kendilerini koruyabilecek askeri güce sahip yerel toprak sahiplerine sığınmış; bu durum Avrupa'da merkezi krallıklerin gücünü yitirmesine zemin hazırlamıştır.

Bu bilgilere göre, Kavimler Göçü'nün ardından Avrupa'da ortaya çıkan aşağıdaki siyasi gelişmelerden hangisi, merkezi otoritenin zayıfladığının ve gücün yerelleştiğinin doğrudan bir kanıtıdır?

I. Köktürk Devleti döneminde Bumin Kağan ülkenin doğu bölgesini yönetirken, kardeşi İstemi Yabgu'ya batı bölgesinin idaresini vermiştir. İstemi Yabgu, bat�� bölgesinde dış politikada bağımsız hareket ederek İpek Yolu kontrolü için Sasaniler ve Bizans İmparatorluğu ile diplomatik ilişkiler kurmuş ve anlaşmalar imzalamıştır. Ancak iç işlerinde ve genel yönetimde doğudaki büyük kağanın üstünlüğünü kabul etmiştir.

Bu bilgilere göre, I. Köktürk Devleti'nin yönetim özellikleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Tarih öncesi dönemlerde Orta Asya coğrafyasında insan topluluklarının yaşam tarzlarını ve teknolojik gelişimlerini yansıtan çeşitli kültür havzaları oluşmuştur. Aşağıda verilen bu kültür merkezlerini, gelişim gösterdikleri dönemlerin başlangıç tarihlerini esas alarak en eskiden en yeniye doğru sıralayınız.

İlk Türk devletlerinde konarg��çer yaşam tarzının ve bozkır kültürünün etkisiyle uzun süreli hapis cezalarının uygulanamaması, hürriyeti bağlayıcı cezaların genellikle on gün ile sınırlandırılmasına neden olmuştur. Bununla birlikte vatana ihanet, ordudan kaçma, adam öldürme ve barış zamanı başkasına kılıç çekme gibi ağır suçların cezası doğrudan ölüm olmuştur. Hukuk kurallarının sözlü olması (töre), mahkemelerin (yargu) kağanın başkanlığında toplanan kurultaylarda ya da kağan adına yargıçlar (yargucı) vasıtasıyla yürütülmesi bu dönemin diğer hukuki özelliklerindendir.

Bu parçada verilen bilgilere göre, ilk Türk devletlerindeki hukuk sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

İlk Türk devletlerinin toplumsal, hukuki, dinî ve sanatsal yapısını yansıtan aşağıdaki kavramlar ile bu kavramların tarihsel açıklamalarını doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Orhun Kitabeleri'nde geçen "Töre gereğince amcam tahta oturdu... Töre gereğince küçük kardeşin ağabeyini, oğlun babasını tanıması gerekirdi." şeklindeki ifadeler ile Uygur Dönemi'ne ait borç alıp verme ve tarla kiralama gibi konuları düzenleyen yazılı sözleşmeler birlikte değerlendirildiğinde, ilk Türk devletlerindeki hukuki yapıya dair aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

İlk Türk devletlerinde toplumsal ve siyasi yapıyı oluşturan aşağıdaki unsurları, en küçük sosyal birimden en ��st siyasi örgütlenmeye (küçükten büyüğe) doğru sıralayınız.

Sol sütunda verilen Avrasya'nın ilk kültür merkezlerini, sağ sütunda yer alan ve bu kültürleri tanımlayan karakteristik arkeolojik/kültürel özellikleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Orta Asya’nın sert karasal iklimi ve bozkır coğrafyası, burada yaşayan toplulukların yaşam tarzını şekillendirirken Avrasya’da çeşitli kültür merkezlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamı��tır. Bu kültür bölgelerinde yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen buluntular ile daha sonraki dönemlerde gerçekleşen Türk göçlerinin karakteri arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır.

Buna göre;
I. Afanasyevo ve Andronovo kültürlerinde görülen atın evcilleştirilmesi ve metal işçiliği, Türk boylarının göç ettikleri coğrafyalarda askeri ve teşkilatçı yapılar kurmalarında kolaylaştırıcı rol oynamıştır.
II. Avrasya kültür havzalarında yer alan kurganlardaki buluntular, göç eden toplulukların gittikleri bölgelere sadece askeri güç değil, gelişmiş bir maden ve sanat üslubunu da taşıdıklarını göstermektedir.
III. Orta Asya’nın en eski kültür merkezi olan Anav kültürü, Türklerin en eski kültür merkezi olup Türk göçlerinin tüm Avrasya'ya yayılmasındaki ana merkezdir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Asya Hun Devleti ve bu devletin yıkılış sürecinde yaşanan gelişmelerin küresel sonuçları düşünüldüğünde, aşağıda verilen tarihi olayların kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralaması nasıl olmalıdır?

Asya Hun Devleti'nde MÖ 58 yılında yaşanan taht mücadelesi ve ekonomik sıkıntılar sırasında Hakan Ho-han-yeh, devletin kurtuluşunu Çin egemenliğine girmekte görmüş ve bu teklifi kurultaya sunmuştur. Kardeşi Çiçi ise bu öneriyi "ataların töresine aykırı, utanç verici ve alçakça" olarak nitelendirerek reddetmiştir. Kurultayda yapılan hararetli tartışmalar sonucunda Çiçi'nin görüşü benimsenmiş ve Hunlar ikiye bölünmüştür.

Bu tarihsel gelişme ve kurultayda yaşanan tartışmalar dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Köktürk tarihiyle ilgili aşağıda verilen gelişmeleri kronolojik olarak en eskiden en yeniye doğru sıralayınız.

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, Çin'i mağlup ederek büyük bir askeri zafer kazanmış ve bu ülkeyi vergiye bağlamıştır. Ancak Türk nüfusunu kalabalık Çin topraklarına yerleştirmek yerine, sınır boylarında tampon bölgeler oluşturarak bozkırda kalmayı tercih etmiştir. Tarihçi Bahaeddin Ögel bu durumu, 'Türklerin kalabalık Çin nüfusu içinde asimile (millî kimliğini kaybetme) olmasını önleme düşüncesi' ile açıklamaktadır.

Mete Han'ın bu politikası dikkate alındığında, ilk Türk devletlerindeki yönetim ve yaşam felsefesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Asya Hun Devleti'nin kuruluşundan başlayarak parçalanma sürecine ve bu sürecin k��resel bir boyuta ulaşarak Kavimler Göçü'ne dönüşmesine kadar yaşanan tarihi gelişmeler göz önüne alındığında, aşağıdaki olayların kronolojik olarak geçmişten günümüze doğru sıralaması nasıl olmalıdır?

Asya Hun Devleti'nin siyasi gelişmeleri ve bu devletin yıkılış sürecinde yaşanan göç hareketleri düşünüldüğünde, aşağıda verilen tarihi olayların geçmişten günümüze doğru kronolojik sıralaması nasıl olmalıdır?

I. ve II. Köktürk Devletleri döneminde görev yapmış hükümdarlar ile devlet adamlarının Türk tarihi açısından üstlendikleri roller ve gerçekleştirdikleri faaliyetler oldukça önemlidir. Buna göre, sol sütunda verilen Köktürk dönemi siyasi figürlerini sağ sütundaki tarihi faaliyetleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Orhun Kitabeleri'nde (Kül Tigin Yazıtı) yer alan; "Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Ondan sonra Tanrı irade ettiği için, devletim ve kısmetim olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti giydirdim, fakir milleti zengin ettim." ifadeleri hükümdarın millete karşı sorumluluklarını ortaya koymaktadır.

Buna göre, kitabelerde geçen bu ifadelerden hareketle Köktürk Devleti'nin yönetim anlayışı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?