Examkin

Ünlü Daralması

7 questions

All types7Multiple choice3Matching3Fill in the blank1
Question 1Question →

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde bu geniş ünlüler daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

Show answer & explanation

Answer: Yolcular otobüsün gelmesini durakta bekliyor.

Answer

Yolcular otobüsün gelmesini durakta bekliyor.
Ünlü daralması, Türkçede sonu geniş ünlü olan '-a' veya '-e' ile biten fiil kök ya da gövdelerine şimdiki zaman eki olan '-yor' getirildiğinde, bu geniş ünlülerin daralarak 'ı, i, u, ü' seslerine dönüşmesi olayıdır. 'Yolcular otobüsün gelmesini durakta bekliyor.' cümlesindeki 'bekliyor' eyleminin kökü 'bekle-' fiilidir. Geniş ünlüyle biten bu sözcük '-yor' ekini aldığında 'bekle-yor' değil, 'bekliyor' şeklinde yazılır ve telaffuz edilir. Dolayısıyla bu eylemde ünlü daralması gerçekleşmiştir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki şimdiki zaman eki (-yor) almış eylemlerin kök veya gövdelerini belirlemek.
Eylemlerin kök/gövdeleri sırasıyla 'oku-', 'bekle-', 'bil-', 'kazan-' ve 'seyret-' şeklindedir.
Ünlü daralmasını tespit edebilmek için öncelikle kelimenin kök veya gövdesinin son harfinin incelenmesi gerekir.
2
Kök veya gövdelerin geniş ünlüyle (-a, -e) bitip bitmediğini kontrol etmek.
Yalnızca 'bekle-' fiili geniş ünlü olan 'e' harfiyle bitmektedir. Diğer fiiller ise ünsüzle veya zaten dar bir ünlüyle bitmektedir.
Ünlü daralması kuralı yalnızca geniş ünlüyle biten fiillerde gerçekleşebilir.
3
Geniş ünlüyle biten fiile şimdiki zaman eki geldiğinde gerçekleşen ses değişimini doğrulamak.
'bekle-yor' birleşimi 'bekliyor' şekline dönüşmüş, geniş 'e' ünlüsü dar 'i' ünlüsü haline gelmiştir.
Bu değişim ünlü daralması tanımına tam olarak uymaktadır ve doğru cevabın bu seçenek olduğunu kesinleştirir.

Key Concept

Ünlü Daralması
Estimated Time:1m 0s
Question 2Question →

Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerdeki ses olaylarını veya ses özelliklerini, sol sütundaki dil bilgisi açıklamalarıyla eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Eylemin sonundaki geniş ünlünün (a, e) şimdiki zaman eki (-yor) etkisiyle daralması
Kökteki geniş ünlünün kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle daralması
Söyleyişte daralma eğilimi gösterse de yazımda daraltılmayan, daraltılması yazım yanlışı sayılan kullanım
Şimdiki zaman eki (-yor) öncesinde türeyen yardımcı ünlünün, ünlü daralmasıyla karıştırılması

Matches

Show answer & explanation

Answer

Sol sütundaki açıklamalarla sağ sütundaki cümleler sırasıyla şu şekilde eşleşir: Standart daralma gösteren eylem 'karşılıyor' ile; kaynaştırma sesiyle daralan kök 'diye' ile; yazımda daralmayan sözcük 'yapmayan' ile; yardımcı ünlü barındıran eylem ise 'çeviriyordu' ile eşleşmelidir.
Doğru eşleştirmede; 'karşılıyor' eylemindeki geniş ünlü şimdiki zaman ekiyle daralmıştır; 'diye' zarf-fiilinde kaynaştırma ünsüzünün daraltıcı etkisi görülür; 'yapmayan' sıfat-fiilinde söyleyişteki daralma yazıda korunmamıştır; 'çeviriyordu' eyleminde ise ünlü daralması yoktur, sadece yardımcı ünlü bulunmaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Cümlelerdeki yüklemleri ve potansiyel ses olayı barındıran sözcükleri tespit etmek.
karşılıyor, diye, yapmayan ve çeviriyordu sözcükleri belirlenir.
Çözümün doğru odak noktasını oluşturmak amacıyla ses olayına aday sözcükler seçilir.
2
Sözcükleri kök-ek analizine tabi tutarak ünlü daralması kurallarını uygulamak.
karşıla-yor (daralma var), de-y-e (y etkisiyle daralma var), yap-ma-y-an (yazıda daralma yok), çevir-i-yor-du (daralma yok, yardımcı ünlü var) yapıları çözümlenir.
Kelimelerin ek alırken uğradığı ses değişimlerinin niteliğini belirlemek.
3
Elde edilen dil bilgisi bulgularını sol sütundaki kuramsal tanımlarla eşleştirmek.
Her tanımın kendi örneğiyle tam uyum sağladığı görülür.
Soruda istenen doğru eşleşme tablosunu oluşturmak.

Key Concept

Ünlü daralması kuralları, istisnaları ve daralmayla karıştırılan yardımcı ünlü durumları.
Question 3Question →

Aşağıdaki cümlelerde koyu harflerle belirtilen sözcükleri, ünlü daralması kuralları ve bu ses olayının gerçekleşme durumu yönünden sağdaki uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Her sabah erkenden spor yapmaya başlıyor.
Onu bir daha göremem diye çok endişelenmişti.
Sınıftaki arkadaşlarıyla her konuda çok iyi anlaşıyor.

Matches

Show answer & explanation

Answer

başlıyor sözcüğü standart ünlü daralması açıklamasıyla, diye sözcüğü kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle oluşan istisnai ünlü daralması açıklamasıyla, anlaşıyor sözcüğü ise ünlü daralmasının gerçekleşmediği yardımcı ünlü açıklamasıyla eşleşir.
Doğru eşleştirmede; 'başlıyor' sözcüğü standart ünlü daralmasına (başla-yor -> başlıyor), 'diye' sözcüğü -y ünsüzünün etkisiyle oluşan istisnai daralmaya (de-ye -> diye) ve 'anlaşıyor' sözcüğü ise ünsüzle bittiği için ünlü daralması barındırmayan yardımcı ünlü durumuna (anlaş-ı-yor) karşılık gelir.

Step-by-Step Solution

1
Sözcüklerin köklerini veya gövdelerini belirleyin.
"başlıyor" eyleminin kökü "başla-", "diye" sözcüğünün kökü "de-", "anlaşıyor" eyleminin kökü ise "anlaş-" olarak tespit edilir.
Ünlü daralmasının gerçekleşebilmesi için bir sözcüğün son sesinin geniş ünlü (-a/-e) olması gerektiğinden ilk adım kök analizi yapmaktır.
2
Köklerin sonundaki sesleri ve bu seslerin ek alırken uğradıkları değişimleri inceleyin.
"başla-" fiilindeki geniş "-a" sesi "-yor" ekinin etkisiyle "-ı"ya dönüşmüştür. "de-" fiilindeki geniş "-e" sesi "-y" kaynaştırma sesinin etkisiyle "-i"ye dönüşmüştür. "anlaş-" fiili ise ünsüzle bittiği için bir ses değişimi yaşamamış, sadece araya "-ı-" yardımcı ünlüsü gelmiştir.
Sözcüklerin standart daralma, istisnai daralma ve daralma olmama (yardımcı ünlü) durumlarını ayırt etmek.
3
Belirlenen özellikleri sağ sütundaki dil bilgisi açıklamalarıyla eşleştirin.
başlıyor -> standart ünlü daralması (right_2), diye -> istisnai ünlü daralması (right_3), anlaşıyor -> daralma yok (right_1) şeklinde eşleşir.
Soruda istenen doğru eşleştirmeleri tamamlamak.

Key Concept

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten eylemlere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde veya "de-", "ye-" gibi bazı eylemlere kaynaştırma ünsüzü (-y) geldiğinde bu geniş ünlüler daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür. Buna ünlü daralması denir. Sonu ünsüzle biten kelimelerde ise daralma olmaz, araya yardımcı ünlü girer.
Question 4Question →

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde fiilin sonundaki geniş ünlü daralarak dar ünlüye (-��, -i, -u, -ü) dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Show answer & explanation

Answer: Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.

Answer

Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.
Doğru yanıt olan 'Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.' cümlesindeki 'saklıyorum' eyleminin kökü 'sakla-' fiilidir. Sonu geniş ünlüyle ('a') biten bu fiil, şimdiki zaman eki olan '-yor' ekini aldığında bu geniş ünlü daralarak 'ı' sesine dönüşmüştür. Bu durum ünlü daralması tanımına tamamen uymaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Cümlelerde şimdiki zaman eki (-yor) almış eylemler belirlenir.
Belirlenen sözcükler: 'uyanıyorum', 'okuyor', 'saklıyorum', 'şaşırıyor', 'dağıtıyor'.
Ünlü daralması kural olarak şimdiki zaman ekiyle doğrudan ilişkilidir.
2
Belirlenen eylemlerin kök veya gövdeleri incelenerek geniş ünlüyle bitip bitmedikleri kontrol edilir.
'uyan-' (ünsüz), 'oku-' (dar ünlü), 'sakla-' (geniş ünlü), 'şaşır-' (ünsüz), 'dağıt-' (ünsüz).
Ünlü daralmasının gerçekleşebilmesi için eylemin kökünün veya gövdesinin mutlaka geniş bir ünlüyle (-a, -e) bitmesi gerekir.
3
Geniş ünlüyle biten ve ek aldığında daralan sözcük tespit edilir.
'sakla-yor' fiilinin 'saklıyor' biçimine dönüşerek ünlü daralmasına uğradığı görülür.
Diğer seçeneklerdeki fiiller ya ünsüzle bittiği için yardımcı ünlü almıştır ya da zaten dar ünlüyle bittiği için daralmaya uğramamıştır.

Key Concept

Ünlü daralması, Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten fiillerin şimdiki zaman eki (-yor) aldığında daralması olayıdır. Ünsüzle biten fiillerdeki yardımcı ünlüler daralma değildir.
Question 5Question →

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcüklerde görülen ünlü daralması durumlarını ve bu durumların özelliklerini yanlarındaki açıklamalarla eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Yönetmen, filminde toplumsal sorunları yansıtmayı amaçladığını söylüyor.
Bunca hazırlıktan sonra sınav gününün gelmesini heyecanla bekleyen öğrencileri anlamıyorum.
Yeni aldığı kitabın kapağını çok beğendiği için onu başucundan ayırmıyor diye düşündüm.
Sınav salonuna giren öğrenciler, heyecanlarını yatıştırmak için derin derin nefes alıyor.

Matches

Show answer & explanation

Answer

"söylüyor" sözcüğünün standart ünlü daralmasıyla, "anlamıyorum" sözcüğünün olumsuzluk ekinin daralmasıyla, "diye" sözcüğünün kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle oluşan daralmayla eşleşmesi ve "alıyor" sözcüğünde ise ünlü daralması bulunmadığı için yardımcı ses açıklamasıyla eşleşmesi gerekir.
"söylüyor" ifadesinde standart daralma, "anlamıyorum"da olumsuzluk ekinin daralması, "diye"de kaynaştırma ünsüzü etkisiyle oluşan daralma bulunurken "alıyor" sözcüğünde daralma yoktur ve araya giren ünlü bir yardımcı ünlüdür.

Step-by-Step Solution

1
"söylüyor" eyleminin kök ve ek analizi yapılır.
"söyle-" fiiline şimdiki zaman eki "-yor" eklendiğinde sondaki geniş ünlü "e" daralarak "ü"ye dönüşmüştür (söyle-yor -> söylüyor).
Geniş ünlüyle biten eylemlerde şimdiki zaman ekinin daraltıcı etkisiyle oluşan standart ünlü daralmasını tespit etmek.
2
"anlamıyorum" eyleminin olumsuzluk eki yönünden analizi yapılır.
"anla-" eylemine gelen olumsuzluk eki "-ma", şimdiki zaman ekiyle birleşerek "-mı" dar ünlüsüne dönüşmüştür (anla-ma-yor-um -> anlamıyorum).
Olumsuzluk ekinin şimdiki zaman ekiyle birleştiğinde daralmaya uğradığını belirlemek.
3
"diye" sözcüğünün ses olayı incelenir.
"de-" eylemine zarf-fiil eki eklenirken araya giren "y" kaynaştırma sesinin etkisiyle "e" sesi daralarak "i" olmuştur (de-y-e -> diye).
Şimdiki zaman eki dışında kaynaştırma sesinin daraltıcı etkisiyle oluşan istisnai ünlü daralmasını ayırt etmek.
4
"alıyor" eyleminde ünlü daralması olup olmadığı kontrol edilir.
"al-" eylemi ünsüzle bittiği için "-yor" ekiyle birleşirken türeyen "ı" sesi bir yardımcı ünlüdür ve daralma değildir (al-ı-yor).
Ünsüzle biten fiillerde ortaya çıkan yardımcı sesi ünlü daralmasıyla karıştırma yanılgısını önlemek.

Key Concept

Ünlü Daralması ve Daralma Olmayan Yardımcı Ünlü Durumları
Question 6Question →

(I) Her akşam işten dönerken bu ağaçlı yolda biraz yürüyor, günün yorgunluğunu atmaya çalışıyordu. (II) Bu sessiz yürüyüşler sırasında gelecekte kendisini nelerin beklediğini çok iyi biliyordu. (III) Yine de her şeyin zamanla yoluna gireceğini umuyor, büyük bir sabırla bekliyordu. (IV) Parkta oynayan çocukları gördükçe eski günleri anımsıyor ve onları gülümseyerek izliyordu. (V) Herkesin bir gün kendi yolunu çizip gideceğini biliyordu çünkü hayat böyle akıp gidiyor diye düşünüyordu.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde ünlü daralması vardır?

Show answer & explanation

Answer: III, IV ve V

Answer

III, IV ve V numaralı cümleler
Üçüncü, dördüncü ve beşinci cümlelerde yer alan 'bekliyordu' (bekle-yor-du), 'anımsıyor' (anımsa-yor), 'izliyordu' (iz-le-yor-du) ve 'diye' (de-ye) sözcüklerinde geniş ünlüler (-a, -e) daralarak dar ünlüye dönüşmüştür. Bu nedenle bu cümlelerin üçünde de ünlü daralması görülmektedir.

Step-by-Step Solution

1
Cümlelerdeki fiilleri ve son ekleri inceleyerek kök/gövdelerin son ünlülerini belirlemek.
I. cümlede yürüyor fiilinin kökü yürü- olup zaten dar ünlüyle bitmektedir; çalışıyordu fiili çalış- ünsüzüyle biter. II. cümlede biliyordu fiili bil- ünsüzüyle biter.
Ünlü daralmasının gerçekleşmesi için sözcüğün geniş ünlüyle (-a, -e) bitmesi ve üzerine gelen ekle veya ses olayıyla bu ünlünün daralması (ı, i, u, ü) gerekir.
2
III, IV ve V. cümlelerdeki fiilleri ve diğer sözcükleri incelemek.
III. cümlede bekliyordu (bekle-yor-du), IV. cümlede anımsıyor (anımsa-yor) ve izliyordu (iz-le-yor-du), V. cümlede diye (de-ye) sözcüklerinde geniş ünlünün dar ünlülere dönüştüğü görülür.
Bu sözcüklerdeki kök/gövdelerin sonundaki geniş ünlüler (-a, -e), kendilerinden sonra gelen şimdiki zaman eki (-yor) veya kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle daralmıştır.
3
Daralma olan cümleleri belirleyip doğru seçeneğe ulaşmak.
III, IV ve V numaralı cümlelerde ünlü daralması mevcuttur.
Soruda ünlü daralması olan cümlelerin hangileri olduğu sorulduğu için bu üç cümle doğru cevabı oluşturur.

Key Concept

Ünlü daralması, Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten eylemlere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde veya bazı özel sözcüklerde (de-, ye-) y kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle geniş ünlünün daralması (ı, i, u, ü) olayıdır.
Estimated Time:2m 0s
Question 7Question →

Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri, parantez içindeki fiillerin belirtilen kurallara göre ünlü daralmasına uğramış doğru biçimleriyle doldurunuz. (1. boşluk için 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman 3. tekil şahıs çekimi; 2. boşluk için 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) almış çekimi getirilmelidir.)

Fill in the blanks below

Her akşam aynı saatte sahilde yürüyen yaşlı adam, denizin dalgalarını izlerken derin hayallere dalmaya ve içinden geçenleri kimseler duymasın fısıldıyor.
Show answer & explanation

Answer

İlk boşluğa gelmesi gereken sözcük 'başlıyor', ikinci boşluğa gelmesi gereken sözcük ise 'diye' şeklindedir.
İlk boşlukta 'başla-' eyleminin sonundaki geniş '-a' ünlüsü, '-yor' ekinin etkisiyle daralarak 'ı' sesine dönüşmüş ve 'başlıyor' olmuştur. İkinci boşlukta ise 'de-' eylemine gelen '-e' zarf-fiil eki, 'y' kaynaştırma sesinin etkisiyle daralarak 'diye' biçimini almıştır.

Step-by-Step Solution

1
İlk boşluk için verilen 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman çekimi uygulanır.
'Başlamak' fiili geniş ünlü olan '-a' sesiyle biter. Bu fiile şimdiki zaman eki olan '-yor' getirildiğinde, fiilin sonundaki '-a' geniş ünl��sü daralarak '-ı' dar ünlüsüne dönüşür ve 'başlıyor' biçimini alır.
Türkçede sonu '-a, -e' geniş ünlüleriyle biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde bu geniş ünlüler daralarak 'ı, i, u, ü' dar ünlülerine dönüşür.
2
İkinci boşluk için verilen 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) ile çekimi uygulanır.
'Demek' fiil köküne zarf-fiil eki olan '-e' getirildiğinde, araya giren '-y' kaynaştırma sesinin etkisiyle kökteki geniş 'e' ünlüsü daralarak 'i' sesine dönüşür ve sözcük 'diye' halini alır.
'Demek' ve 'yemek' eylemleri, şimdiki zaman eki (-yor) dışında da kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle ünlü daralmasına uğrayan istisnai eylemlerdendir.

Key Concept

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten sözcüklerin, şimdiki zaman eki (-yor) ya da kaynaştırma ünsüzünün (-y) etkisiyle daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesine ünlü daralması denir.
Estimated Time:1m 30s
Ünlü Daralması Practice Questions — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin