Vardiyalı çalışma sistemlerinde postaların değişim yönü, çalışanların biyolojik ritmi ve psikososyal uyumu üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Endüstriyel psikoloji ve ergonomi literatüründe, vardiya döngüsünün insan biyolojik saatinin doğal eğilimiyle uyumlu olmasının yorgunluğu azalttığı ve adaptasyon sürecini hızlandırdığı vurgulanmaktadır.
Buna göre, bir işletmede uygulanan "gece vardiyasından akşam vardiyasına, oradan da gündüz vardiyasına" şeklindeki rotasyon sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- Geriye doğru rotasyon olarak tanımlanan bu döngü, sirkadiyen ritmin faz gecikmesi yapma eğilimine aykırı olduğu için çalışanlarda kronik yorgunluk ve uyku bozuklukları riskini artırır.Cevap
- Bİleriye doğru rotasyon olarak adlandırılan bu sistem, vücudun biyolojik saatinin faz ilerlemesi yapmasına olanak tanıdığı için psikolojik yorgunluk hissini minimize eder.
- CVardiya değişim yönünün fizyolojik süreçler üzerinde belirgin bir etkisi bulunmamakta olup, asıl risk unsuru vardiya değişimlerinin haftalık periyotlar yerine günlük olarak yapılmasıdır.
- DGeriye doğru rotasyon, biyolojik saati hızlandırarak metabolizmanın daha dinamik kalmasını sağladığı için özellikle dikkat gerektiren teknik işlerde iş kazası riskini düşürür.
- EBu rotasyon tipi sosyal hayatın düzenlenmesi açısından en verimli modeldir ve fiziksel yorgunluk etkileri Hawthorne etkisi prensibince sosyal destekle tamamen ortadan kaldırılabilir.
Cevap
Geriye doğru rotasyon olarak tanımlanan bu döngünün, sirkadiyen ritmin faz gecikmesi yapma (günü uzatma) eğilimine aykırı olması nedeniyle kronik yorgunluk ve uyku bozukluğu riskini artırdığı ifadesi doğrudur.
İnsan biyolojik saati (sirkadiyen ritim) doğal olarak 24 saatten biraz daha uzun olma eğilimindedir. Bu durum, insanların uyku saatini ileriye kaydırmasını (geç yatmasını), geriye çekmesinden (erken yatmasından) daha kolay kılar. Gece vardiyasından akşam vardiyasına, oradan gündüz vardiyasına geçiş 'geriye doğru rotasyon'dur. Bu sistem, vücudu sürekli daha erken uyumaya zorladığı için biyolojik ritimle çatışır, uyku kalitesini düşürür ve birikimli yorgunluğa yol açar.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Sirkadiyen Ritim ve Vardiya Rotasyon Yönü
Daha Fazla Pratik
Vardiyalı çalışmanın sirkadiyen ritim üzerindeki etkilerini daha iyi anlamak için 'Faz İlerlemesi' ve 'Faz Gecikmesi' kavramlarını biyolojik saat mekanizması üzerinden inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 40s