İnsan vücudunda uyku-uyanıklık döngüsü, vücut ısısı ve hormon salgılanması gibi pek çok fizyolojik süreci düzenleyen biyolojik saat (sirkadiyen ritim), dışsal uyaranlar (gün ışığı vb.) olmadığında yaklaşık ile saatlik bir periyotta çalışma eğilimindedir. Bu biyolojik gerçeklik, vardiyalı çalışma sistemlerinde postaların değişim yönünün belirlenmesinde en kritik ergonomik kriteri oluşturur. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sirkadiyen ritmin bu özelliğine uygun bir vardiya rotasyonunun temel gerekçesini en iyi şekilde açıklar?
- İleriye doğru (Gündüz → Akşam → Gece) yapılan rotasyonun 'faz gecikmesi' prensibiyle uyumlu olması ve vücudun günü uzatma eğilimine fizyolojik destek sağlamasıCevap
- BGeriye doğru (Gece → Akşam → Gündüz) yapılan rotasyonun, vücudun faz ilerlemesi ihtiyacını karşılayarak metabolik hızı ve dikkati her döngüde daha fazla artırması
- CRotasyon yönünün biyolojik ritimden bağımsız olarak sadece sosyal etkileşim sıklığını artırmak amacıyla 'saat yönünün tersine' düzenlenmesinin iş tatminini yükseltmesi
- DBiyolojik saatin 24 saatten uzun olması nedeniyle, vardiya değişimlerinin her zaman 24 saatlik dilimler yerine 12 saatlik aralıklarla yapılarak adaptasyonun hızlandırılması
- ESabit vardiya sisteminden rotasyonlu sisteme geçilerek dışsal zaman belirleyicilerin (zeitgebers) etkisi tamamen ortadan kaldırılıp bireysel farkların minimize edilmesi
Cevap
İleriye doğru yapılan rotasyonun 'faz gecikmesi' prensibiyle uyumlu olması ve vücudun günü uzatma eğilimine fizyolojik destek sağlaması
İnsan biyolojik saati doğal olarak saatten biraz daha uzun bir periyoda sahip olduğu için, vücut 'faz gecikmesi' adı verilen, günü ileriye doğru kaydıran durumlara çok daha hızlı ve kolay uyum sağlar. Gündüzden akşama, akşamdan geceye geçiş (ileriye doğru rotasyon) günü uzatan bir etki yarattığı için fizyolojik sistemle en uyumlu vardiya düzenidir.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Sirkadiyen Ritim ve Faz Gecikmesi (Phase Delay)
Tahmini Süre:1m 15s