Examkin

Soru

Zorluk: Çok zorTürkiye'nin Jeolojik Oluşumu

Türkiye'nin jeolojik gelişimi; Paleozoyik'te oluşan masif kütlelerin varlığı ile Tersiyer'deki Alp orojenezi ve Kuvaterner'deki epirojenik yükselmelerin bir bütünlük oluşturduğu karmaşık bir süreçtir. Anadolu kütlesinin III.III. Jeolojik Zaman (Tersiyer) sonlarında dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir yontukdüz (peneplen) haline geldiği, ancak IV.IV. Jeolojik Zaman'daki (Kuvaterner) dikey hareketlerle bugünkü yüksek ve arızalı yapısını kazandığı bilinmektedir.

Buna göre, Türkiye arazisindeki aşağıdaki özelliklerden hangisi, farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş kütlelerin tamamını etkileyen 'epirojenik' sürecin günümüz topografyasındaki en karakteristik yansımasıdır?

  1. A
    Dağ sıralarının levha hareketlerine bağlı olarak genelde doğu-batı yönlü uzanış göstermesi
  2. Yüksek rakımlı plato yüzeylerinin akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmış olmasıCevap
  3. C
    Linyit ve taş kömürü yataklarının farklı bölgelerde bir arada bulunması
  4. D
    Karstik yer şekillerinin kireç taşları üzerinde yaygınlık göstermesi
  5. E
    Akarsuların boylarının kısa olması ve genellikle denge profilinden uzak olması

Cevap

Yüksek rakımlı plato yüzeylerinin akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmış olması
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olmasının temel sebebi, III.III. Zaman sonunda peneplen haline gelen arazinin IV.IV. Zaman başında epirojenik olarak toptan yükselmesidir. Bu durumun en belirgin kanıtı, bir zamanlar deniz seviyesinde olan düzlüklerin bugün yüksek rakımlı 'platolar' olarak karşımıza çıkması ve akarsuların bu düzlükleri derine aşındırarak yarmasıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'nin jeolojik evrimindeki evreleri analiz etme
Türkiye'nin III.III. Zaman sonunda (Miyosen) dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir düzlüğe (peneplen) dönüştüğü tespit edilir.
Epirojenezin etkisini anlamak için arazinin yükselmeden önceki durumunun bilinmesi gerekir.
2
Epirojenik hareketin yönünü ve etkisini belirleme
IV.IV. Zaman başında Anadolu kütlesinin izostatik dengeye bağlı olarak bir bütün halinde (toptan) yükseldiği saptanır.
Dikey yönlü bu hareket, deniz seviyesindeki düzlüklerin binlerce metre yukarı taşınmasını sağlar.
3
Uplift (yükselme) sonrası akarsu faaliyetini yorumlama
Yükselen arazide akarsuların aşındırma gücü artar ve mevcut düzlükleri (peneplen parçalarını) derine doğru kazarak derin vadiler oluşturur.
Bir akarsuyun yüksek bir düzlüğü yarması, arazinin daha önce alçak bir seviyede olduğunu ve sonradan yükseldiğini gösterir.
4
Seçenekleri bu bilgiler ışığında değerlendirme
Yüksek platoların ve derin vadilerin varlığı, bu dikey yükselme (epirojenez) sürecinin en temel morfolojik kanıtıdır.
Diğer seçenekler orojenez, litoloji veya maden oluşumu gibi farklı jeolojik kavramlarla ilgilidir.

Anahtar Kavram

Epirojenez ve Peneplenleşme Döngüsü

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç' oluşumlu bir ülke olarak yüksek olmasında iki temel iç kuvvet (orojenez ve epirojenez) rol oynar.
2
Epirojenez 'toptan yükselme' demektir. Bir arazinin toptan yükseldiğini anlamak için, eskiden alçakta olan düz yüzeylerin (peneplen) bugün yükseklerde bulunup bulunmadığına bakılır.
3
Erzurum-Kars veya İç Anadolu platoları gibi alanların hem düz hem de yüksek olması, dikey bir yükselmenin en somut kanıtıdır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin dağılımı ve bu arazilerin Alp orojenezi sırasındaki davranışı üzerine soruları inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Soruyu çözerken 'Orojenez = Kıvrılma/Kırılma (Dağlar)' ve 'Epirojenez = Toptan Yükselme/Alçalma (Kıta/Plato)' ayrımını yapmak doğru cevaba ulaştırır.
Tahmini Süre:3m 0s
Bu soruyu puanla

Konular

Türkiye'nin Jeolojik Oluşumu

Bu konudan daha fazla soru