Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

Atmosferdeki nemlilik kavramları, sıcaklık koşullarındaki değişimlerden doğrudan etkilenir. Bir hava kütlesinin sıcaklığı ile taşıyabileceği en fazla nem miktarı (maksimum nem) arasında doğru orantı bulunurken; sıcaklık ile havanın neme doyma oranı (bağıl nem) arasında ters orantı vardır.

Buna göre, dışarıdan ek bir su buharı girişi olmayan (mutlak nemi sabit kabul edilen) bir hava kütlesinin yükselerek sıcaklığının belirgin şekilde düşmesi durumunda, bu hava kütlesinde aşağıdaki değişimlerden hangisinin yaşanması beklenir?

Türkiye'de rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisi genellikle rüzgarın kaynağını aldığı enlem derecesine (matematik konum) bağlıdır. Ancak yer şekillerinin rüzgarın karakterini değiştirdiği 'fön etkisi' gibi özel durumlar, bu genel kuralın dışına çıkılmasına neden olabilmektedir.

Buna göre, kış mevsiminde kuzeybatı yönünden esen Karayel rüzgarının, aşağıdaki coğrafi alanların hangisinde fön karakteri kazanarak sıcaklığı artırıcı bir etki yapması beklenir?

Türkiye'de kış mevsiminde sıcaklık dağılışı üzerinde enlem, denizellik, yükselti ve yer şekilleri gibi faktörler karmaşık bir etkileşim içerisindedir. Normal şartlarda mutlak konumun bir sonucu olarak güneydeki merkezlerin daha sıcak olması beklenirken; Ocak ayı verileri incelendiğinde, $41^{\circ}$ Kuzey enlemindeki Rize'nin gerçek sıcaklık ortalamasının ($6{}9^{\circ}C$), yaklaşık $4$ enlem daha güneyde yer alan Şanlıurfa ($5{}8^{\circ}C$) ve Mardin ($3{}2^{\circ}C$) gibi merkezlerden daha yüksek olduğu görülür.

Rize ve çevresinde gözlenen bu belirgin 'pozitif anomali' durumunda, denizelliğin yanı sıra aşağıdakilerden hangisinin 'koruyucu' bir faktör olarak payı en fazladır?

Türkiye’de Akdeniz kıyı kuşağı ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin batı kesimleri arasında yağış rejimi bakımından belirgin bir benzerlik görülür; her iki sahada da yağışların büyük bölümü kış mevsiminde düşerken yazlar oldukça kurak geçer. Ancak, Şanlıurfa ve çevresinde yaz kuraklığının Antalya çevresine göre çok daha şiddetli yaşanması ve buharlaşma miktarının Türkiye'nin en yüksek değerlerine ulaşması, bu iki yörenin iklim özelliklerindeki temel bir farka işaret eder.

Şanlıurfa ve çevresinde yaz kuraklığının Antalya'ya göre daha şiddetli hissedilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin kıyı kuşaklarında geniş alanlarda etkili olan Karadeniz ve Akdeniz iklimleri, denizellik etkisine bağlı olarak bazı benzer özellikler paylaşırken; yağışın mevsimsel dağılışı ve sıcaklık değerleri açısından kendilerine has karakteristik farklara sahiptir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Karadeniz ve Akdeniz iklim tiplerinin ortak özelliklerinden biri değildir?

Türkiye'de bitki örtüsü, iklim özelliklerine bağlı olarak çeşitlilik göstermektedir. Özellikle orman alanlarının insanlar tarafından tahrip edildiği yerlerde, ağaç formasyonu yerine çalı formasyonları yaygınlaşmaktadır.

Akdeniz iklim kuşağında kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle oluşan; zeytin, zakkum, defne ve mersin gibi her mevsim yeşil kalan bodur ağaççıklardan meydana gelen bitki topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin kış mevsiminde Sibirya Termik Yüksek Basıncı'nın etki alanının genişleyerek ülkenin büyük bir kısmına hakim olduğu dönemlerde, İzlanda Dinamik Alçak Basıncı'nın etkisi genellikle azalmakta veya batı kıyılarıyla sınırlı kalmaktadır. Bu basınç dizilişinin yaşandığı bir kış döneminde Türkiye'de aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

Türkiye'nin iklim dinamiklerini inceleyen bir araştırmacı, hazırladığı raporda şu ifadelere yer vermiştir:

'Kış mevsiminde ülkemize kuzeybatı yönünden sokulan ve kökenini Dünya'nın günlük hareketinden alan bu basınç merkezi, etkili olduğu dönemlerde genellikle hava sıcaklıklarının artmasına ve yağışların kar yerine yağmur şeklinde düşmesine neden olmaktadır. Öte yandan, yaz mevsiminde güneydoğu yönünden ülkemize giriş yapan ve oluşumunda karaların aşırı ısınması etkili olan diğer bir basınç merkezi, özellikle Güneydoğu Anadolu'da şiddetli kuraklık ve buharlaşmaya yol açmaktadır.'

Buna göre, araştırmacının raporunda özelliklerini belirttiği basınç merkezleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş sıcaklık haritası incelendiğinde; izoterm eğrilerinin kıyı bölgelerinde genel olarak kıyı çizgisine paralel bir uzanış sergilediği, iç kesimlere doğru ise sıcaklık değerlerinin hızla düştüğü görülmektedir. Buna göre, izoterm eğrilerinin kıyı çizgisine paralel uzanması, Türkiye'de kış mevsiminde sıcaklık dağılışı üzerinde aşağıdakilerden hangisinin etkisini doğrudan kanıtlamaktadır?

Türkiye'yi yıl boyunca etkileyen, kaynağını $30^\circ$ enlemleri çevresindeki dinamik yüksek basınç kuşağından alan basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de özellikle yarı kurak iklim bölgelerinde yaygın olan; ilkbahar yağışlarıyla yeşerip yaz kuraklığıyla sararan geven, yavşan otu ve çoban yastığı gibi türlerden oluşan bitki topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yaz mevsiminde, Balkanlar üzerindeki yüksek basınç alanı ile Basra alçak basınç merkezi arasındaki basınç farkına bağlı olarak; Ege Denizi ve kıyılarında kuzey yönlerden istikrarlı bir şekilde esen, serinletici etkili rüzgâra ne ad verilir?

Türkiye'de kış mevsiminde sıcaklıkların dağılışı incelendiğinde; mutlak konumun (enlem) etkisiyle sıcaklıkların güneyden kuzeye doğru azalması beklenir. Ancak Ocak ayı gerçek sıcaklık ortalamaları dikkate alındığında, Karadeniz kıyısındaki Samsun'un ($41^\circ$ K), İç Anadolu'da daha güneyde yer alan Kayseri'den ($38^\circ$ K) yaklaşık $7-8^\circ$ C daha sıcak olduğu görülmektedir.

Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğu savunulamaz?

Türkiye'de doğal bitki örtüsünün önemli bir kısmını, geçmişten günümüze kadar insanların çeşitli faaliyetleriyle orman alanlarını tahrip etmesi sonucunda ortaya çıkan ikincil bitki toplulukları meydana getirir.

Bu tahribatın bir sonucu olarak;
• Akdeniz ve Ege kıyılarında zeytin, defne, zakkum, mersin, sandal, keçiboynuzu ve akçakesme gibi türlerden oluşan maki,
• Maki alanlarının da zarar gördüğü sahalarda lavanta, kekik, abdestbozan ve süpürge çalısı gibi türlerden oluşan garig,
• Karadeniz kıyılarında ise fındık, şimşir, kızılcık ve ıhlamur gibi türlerin bir araya gelmesiyle oluşan psödomaki (yalancı maki) yaygınlık göstermektedir.

Özellikleri, türleri ve yayılış alanları belirtilen bu bitki toplulukları, genel olarak aşağıdaki bitki formasyonlarından hangisinin içerisinde sınıflandırılmaktadır?

Türkiye'de Akdeniz ikliminin etkili olduğu kıyı kuşaklarında yayılış gösteren maki ve garig gibi çalı formasyonları, bölgenin en belirgin iklim özelliği olan şiddetli yaz kuraklığına uyum sağlayabilmek (kserofit adaptasyon) için çeşitli morfolojik özellikler geliştirmişlerdir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu bitki topluluklarının kuraklıkla mücadele etmek amacıyla geliştirdiği özelliklerden biri değildir?

Türkiye'de orman örtüsünün dikey yöndeki dağılımı ve bu dağılımı belirleyen faktörler üzerine çalışma yapan bir araştırmacı, farklı bölgelerdeki dağ yamaçlarında gözlemler yapmıştır.

Buna göre, araştırmacının yaptığı aşağıdaki gözlemlerden hangisi coğrafi prensipler açısından yanlış bir değerlendirme içermektedir?

Türkiye'nin iklim özelliklerini belirleyen faktörler analiz edildiğinde; mutlak konum (enlem) ve özel konum (denizellik, yükselti, karasallık, yer şekilleri) şartlarının sıcaklık dağılışı üzerindeki etkileri net bir şekilde gözlemlenebilmektedir.

Aşağıdaki tabloda, Türkiye'nin farklı bölgelerinde yer alan ve yaklaşık aynı boylam üzerinde bulunan $X$ ve $Y$ merkezlerinin Ocak ayı sıcaklık değerleri verilmiştir:

Buna göre, tablo verilerinden hareketle ulaşılabilecek aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'yi etkileyen basınç merkezleri, oluşum nedenlerine göre termik ve dinamik kökenli olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Termik kökenli merkezler sıcaklık değişimlerine (ısınma ve soğuma) bağlı olarak oluşurken, dinamik kökenli merkezler Dünya'nın günlük hareketinin bir sonucu olarak meydana gelir.

Buna göre, aşağıdaki basınç merkezi eşleştirmelerinden hangisinin oluşum kökeni (termik/dinamik) bakımından birbirine benzediği söylenebilir?

Türkiye’de bitki örtüsünün dağılışında iklim, yer şekilleri ve toprak özellikleri gibi doğal faktörlerin yanı sıra insan müdahaleleri de oldukça etkilidir. Çalı formasyonları; maki, garig ve psödomaki olmak üzere üç ana gruba ayrılır ve genellikle orman örtüsünün tahribi sonucu ortaya çıkan ikincil (sekonder) topluluklardır.

Buna göre, Türkiye'deki çalı formasyonlarının özellikleri ve yayılış alanları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Bir klimatoloji araştırmacısı, Türkiye'nin farklı coğrafi yörelerinde kurduğu gözlem istasyonlarından elde ettiği verileri incelerken şu bulgulara ulaşmıştır:

* I. İstasyon: Yıl içinde en yüksek yağış değerlerine kış mevsiminde ulaşılmaktadır. Bu yağışlar, ağırlıklı olarak sıcak ve soğuk karakterli hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında atmosferik yoğunlaşma olmasıyla meydana gelmektedir.
* II. İstasyon: Yılın belirli dönemlerinde (özellikle ilkbahar sonu ve yaz başı), sabah saatlerinde açık olan gökyüzünün karasal zeminin hızla ısınmasına bağlı olarak öğleden sonra bulutlanmasıyla oluşan, sağanak karakterli ve kısa süreli yağışlar kaydedilmiştir.
* III. İstasyon: Hâkim rüzgâr yönüne dik uzanan yüksek dağ sıralarının denize dönük yamaçlarında, denizel nemli hava kütlelerinin zorunlu olarak yükselip adyabatik olarak soğumasıyla günlerce sürebilen yağışlar ölçülmüştür.

Buna göre; I, II ve III numaralı istasyonlarda tespit edilen bu yağış oluşum tipleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?