Examkin

Rüzgar Şekilleri

79 soru

Soru 61Soru →

Türkiye'de rüzgarın şekillendirici etkisi; yağışın az, bitki örtüsünün cılız ve fiziksel ufalanmanın şiddetli olduğu alanlarda daha belirgindir. Bu doğrultuda İç Anadolu’da özellikle Konya-Karapınar çevresi ile Güneydoğu Anadolu’nun güney kesimlerinde rüzgar aşınım ve birikim şekillerine rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'de rüzgar şekilleri ve bu şekillerin dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mantar kaya ve tafoni gibi aşınım şekilleri, rüzgarın taşıdığı kum ve toz gibi materyalleri kayaçların alt kısımlarına çarparak aşındırması sonucunda meydana gelir.

Cevap

Mantar kaya ve tafoni gibi yer şekillerinin, rüzgarın taşıdığı materyallerin kayaçların alt kısımlarına çarpması (korazyon) sonucu oluştuğunu belirten seçenek doğrudur.
Mantar kaya ve tafoni oluşumunda temel mekanizma rüzgarın fiziksel aşındırma (korazyon) faaliyetidir. Rüzgarın taşıdığı kum taneleri, direnci düşük kayaçların alt kısımlarına çarparak zamanla burayı inceltir ve üstte dirençli bir şapka bırakan mantar görünümlü şekiller oluşturur.

Adım Adım Çözüm

1
Bölgelerin karakteristik özelliklerini analiz et.
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu, Türkiye'nin en az yağış alan ve bitki örtüsünün en cılız olduğu bölgeleridir.
Rüzgarın şekillendirici olabilmesi için toprağı tutan bir örtünün olmaması ve yüzeyin kuru olması gerekir.
2
Rüzgarın aşındırma mekanizmasını hatırla.
Rüzgar, yerden aldığı kumları kayaçların zayıf alt kısımlarına çarparak aşındırır.
Aşındırma gücü yere yakın kısımlarda daha şiddetlidir, bu da mantar kaya gibi tipik şekilleri oluşturur.
3
Seçeneklerdeki diğer dış kuvvetleri ele.
Buzul, dalga ve akarsu/karstik süreçlerle ilgili yanlış eşleştirmeler tespit edildi.
Soruda sadece rüzgar şekillerinin oluşum mantığı ve dağılışına odaklanılmalıdır.

Anahtar Kavram

Rüzgarın Şekillendirici Etkisi ve Korazyon Süreci

İpuçları

1
Rüzgarın bir yeri şekillendirebilmesi için toprağın bitki kökleriyle tutulmaması gerekir.
2
Mantar kayanın alt kısmının daha ince olmasının nedeni, rüzgarın ağır kumları çok yükseğe taşıyamayıp yere yakın kısımlarda daha fazla aşındırma yapmasıdır.
3
Korazyon (rüzgar aşındırması) sürecinde kayaçların direnç farkı şekillerin oluşumunda belirleyici rol oynar.

Daha Fazla Pratik

Balkan yarımadası ve Orta Asya gibi yerlerde görülen Lös toprakları ile Türkiye'deki birikim sahalarını karşılaştırınız.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 62Soru →

Türkiye'de kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olduğu sahalarda rüzgârların yer şekilleri üzerindeki doğrudan etkisi artmaktadır. Rüzgârın taşıdığı taneli materyallerin, kayaların dirençsiz kısımlarına çarpmasıyla zamanla çeşitli aşındırma şekilleri ortaya çıkar.

Özellikle kurak bölgelerdeki sert kayaların yüzeyinde görülen, rüzgârın savurduğu kumların aşındırmasıyla oluşmuş, kuş yuvası veya bal peteğini andıran küçük oyuklara ne ad verilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Tafoni

Cevap

Kayaların yüzeyinde oluşan bal peteği görünümlü küçük oyuklara 'Tafoni' adı verilir.
Tafoni, rüzgârın taşıdığı kumların kayaların dirençsiz kısımlarına çarpması (korozyon) sonucunda oluşan, fiziksel görünümü kuş yuvası veya bal peteğine benzeyen küçük oyuklardır. Türkiye'de özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki kurak alanlarda görülür.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvet ve süreci tanımla
Rüzgârın doğrudan aşındırma (korozyon) etkisi belirlendi.
Soruda rüzgârın savurduğu kumların kayaları aşındırmasından bahsedilmektedir.
2
Şeklin fiziksel özelliğini analiz et
Kuş yuvası veya bal peteği görünümündeki küçük oyuklar tespit edildi.
Tafoni, yardang ve mantar kaya gibi şekillerden bu spesifik tasvirle ayrılır.
3
Seçenekler arasında sınıflandırma yap
Tafoni aşındırma, Barkan ve Lös ise biriktirme şeklidir.
Doğru terimin 'Tafoni' olduğu sonucuna varıldı.

Anahtar Kavram

Rüzgar Aşındırma Şekilleri (Tafoni)

İpuçları

1
Bu yer şekli rüzgârın biriktirme değil, aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşur.
2
Şeklin ismi, Akdeniz ülkelerinde yaygın olan ve 'oyuk' anlamına gelen bir terimden gelir.
3
Bal peteği veya kuş yuvası gibi küçük deliklerden oluşan kaya yüzeyini düşünün.

Daha Fazla Pratik

Rüzgârın dolaylı yoldan etkili olduğu 'Peribacaları' konusunu tekrar ederek aşındırma süreçlerini karşılaştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 63Soru →

Türkiye'de rüzgarların yer şekilleri üzerindeki etkisi 'ikincil dereceden' bir dış kuvvet olarak kabul edilse de bazı yörelerde rüzgarın aşındırma ve biriktirme faaliyetleri oldukça belirgindir. Bu durum, bölgenin iklimsel özellikleri ve yüzey koşullarıyla doğrudan ilişkilidir.

Buna göre, Türkiye'de rüzgarların şekillendirici etkisi ve coğrafi dağılışı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karadeniz Bölgesi kıyılarında rüzgarın yer şekilleri üzerindeki etkisinin yok denecek kadar az olması, bu kıyılarda rüzgar hızının materyal taşıyacak seviyeye ulaşamaması ile doğrudan ilgilidir.

Cevap

Karadeniz kıyılarında rüzgar etkisinin az olmasının nedeni rüzgar hızı değil, yüksek nem ve gür bitki örtüsüdür.
Karadeniz Bölgesi kıyılarında rüzgarın şekillendirici etkisinin az olmasının temel sebebi, rüzgar hızının düşük olması değil; bölgenin her mevsim yağışlı (nemli) olması ve çok gür bir bitki örtüsüne sahip olmasıdır. Nemli toprak tanecikleri birbirine tutunur ve rüzgar tarafından kolayca taşınamaz; ayrıca gür bitki örtüsü rüzgarın hızını keserek zemini korur.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgarın şekillendirici etkisini artıran faktörleri analiz etme
Rüzgar; kuraklık, bitki örtüsü zayıflığı, fiziksel ufalanma ve gevşek malzeme olan yerlerde etkilidir.
Rüzgarın materyali sökebilmesi için zeminin kuru ve korunmasız olması gerekir.
2
Bölgelerin karakteristik özelliklerini değerlendirme
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu kurak olduğu için rüzgar şekilleri yaygındır; Karadeniz ise nemli ve ormanlık olduğu için rüzgar etkisizdir.
Bitki kökleri toprağı tutar, nem ise tanecikleri birbirine bağlar.
3
Rüzgar hızı ve şekillendirme gücü arasındaki farkı ayırt etme
Rüzgar hızı Karadeniz'de de yüksek olabilir ancak yüzey şartları (nem/bitki) bu enerjinin yer şekli oluşturmasını engeller.
D seçeneğindeki 'rüzgar hızının yetersizliği' ifadesi bilimsel olarak hatalı bir genellemedir.

Anahtar Kavram

Rüzgarın şekillendirici etkisi sadece rüzgarın hızıyla değil, ortamın nem ve bitki örtüsü şartlarıyla ters orantılıdır.

İpuçları

1
Rüzgarın bir yeri şekillendirebilmesi için önünde engel olmaması (bitki örtüsü) ve zeminin kuru olması gerekir.
2
Karadeniz kıyılarında rüzgar hızının az olduğunu söylemek doğru mudur? Fırtınaları düşünün.
3
Bir bölgede rüzgar şekillerinin oluşmamasının ana nedeni rüzgarın esmemesi değil, zeminin rüzgara karşı dirençli (nemli ve bitkili) olmasıdır.

Daha Fazla Pratik

Rüzgar aşınım şekillerini (Mantar kaya, Tafoni, Yardang, Hamada) ve birikim şekillerini (Barkan, Lös, Kumul) gruplandırarak çalışmanız bu konudaki netlerinizi artıracaktır.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 64Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirici bir dış kuvvet olarak etkili olduğu yörelerin genel özellikleri dikkate alındığında, bu alanlarda aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenmez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yıl boyunca bulutluluk oranının yüksek, bağıl nem miktarının fazla olması

Cevap

Bulutluluk oranının yüksek ve bağıl nemin fazla olması rüzgârın etkili olduğu kurak bölgelerle çelişen bir durumdur.
Rüzgârların yer şekilleri üzerinde etkili olabilmesi için iklimin kurak veya yarı kurak olması şarttır. Kurak bölgelerde ise nem miktarı düşük, bulutluluk oranı azdır. Yüksek nem ve bulutluluk, bitki örtüsünün gelişmesine ve toprağın nemlenerek rüzgâra karşı direnç kazanmasına neden olur; bu durum rüzgârın şekillendirici etkisini minimize eder.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgârın etkili olduğu bölgeleri belirle
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu (Kurak/Yarı kurak bölgeler).
Rüzgârın şekillendirici etkisi nemin az, bitki örtüsünün cılız olduğu yerlerde fazladır.
2
Kurak bölge özelliklerini seçeneklerle karşılaştır
Mekanik çözünme, sıcaklık farkı, cılız bitki örtüsü ve gevşek toprak yapısı kuraklıkla uyumludur.
Bu faktörler rüzgârın zeminden malzeme koparmasını ve taşımasını kolaylaştırır.
3
Çelişen faktörü tespit et
Yüksek bulutluluk ve nem, yağışlı bir iklimi (nemli bölgeleri) temsil eder.
Nemli bölgelerde bitki örtüsü gürleşir ve toprak nemli kalarak birbirine tutunur, rüzgârın aşındırma gücü azalır.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Şekillendirmesinin Temel Koşulları

İpuçları

1
Rüzgârın bir dış kuvvet olarak etkili olabilmesi için havanın kuru, zeminin ise açık (bitkisiz) olması gerekir.
2
Karadeniz gibi her mevsim yağışlı ve nemli yerlerde rüzgârın yer şekilleri üzerindeki etkisi en azdır; oysa İç Anadolu'da rüzgâr çok etkilidir.
3
Nem ve bulutluluk rüzgârın en büyük engelidir; çünkü bu durum bitki örtüsünü gürleştirir ve toprağı nemli tutarak rüzgârla taşınmasını engeller.

Daha Fazla Pratik

Rüzgârın aşındırma (mantar kaya, tafoni) ve biriktirme (barkan, lös) şekillerini kategorize ederek çalışabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 65Soru →

Rüzgarların yer şekillerini biçimlendirici etkisi, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olduğu alanlarda belirgindir.

Türkiye'de rüzgar aşındırması sonucu oluşan mantarkaya, tafoni ve şahit kaya gibi şekillere en fazla İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rastlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Fiziksel ufalanmanın şiddetli, bitki örtüsünün yetersiz olması

Cevap

Rüzgar şekillerinin İç ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın olmasının nedeni bitki örtüsünün cılızlığı ve kuraklığa bağlı fiziksel ufalanmadır.
Rüzgarların yer şekillerini oluşturabilmesi için temel şart kuraklık ve bitki örtüsü eksikliğidir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerimizde yağışın azlığı nedeniyle bitki örtüsü cılız kalmış, şiddetli sıcaklık farkları ise kayaların fiziksel olarak ufalanarak rüzgarın taşıyabileceği boyuta gelmesini sağlamıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgarın dış kuvvet olarak çalışma prensibini analiz et.
Rüzgarın zemini aşındırabilmesi için yüzeyin kuru (gevşek) ve korumasız (bitkisiz) olması gerekir.
Bitki kökleri toprağı tutar, yapraklar ise rüzgarın hızını keser.
2
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin iklim özelliklerini hatırla.
Bu bölgeler Türkiye'nin en az yağış alan, kurak ve yarı kurak yerleridir.
Kuraklık, bitki örtüsünün bozkır (step) olmasına ve sıcaklık farklarından dolayı taşların fiziksel (mekanik) ufalanmasına neden olur.
3
Sonucu rüzgar landformları ile ilişkilendir.
Zemindeki gevşek malzemeler rüzgar tarafından kolayca taşınır ve mantarkaya gibi şekiller oluşur.
Bitki örtüsü yetersizliği rüzgarın doğrudan yerle temasını sağlar.

Anahtar Kavram

Rüzgar Şekillerinin Oluşum Koşulları

İpuçları

1
Rüzgarın bir yeri aşındırması için önünde bir engel (orman gibi) olmaması gerekir.
2
Konya (İç Anadolu) ve Şanlıurfa (Güneydoğu Anadolu) gibi şehirlerin doğal bitki örtüsünü ve yağış durumunu düşünün.
3
Kuraklık fiziksel ufalanmayı artırır, fiziksel ufalanma ise rüzgarın taşıyabileceği kumları oluşturur.

Daha Fazla Pratik

Rüzgar biriktirme şekillerinden olan 'Barkan' (hilal şekilli kumullar) Türkiye'de doğal olarak yaygın değildir, ancak kumul oluşumları kıyılarımızda ve bazı iç bölgelerimizde görülür.
Tahmini Süre:45s
Soru 66Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi; nem miktarının azlığı, bitki örtüsünün cılızlığı ve fiziksel (mekanik) çözünmenin şiddeti ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle İç Anadolu'da Konya-Karapınar çevresi ve Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimleri rüzgârın şekillendirme gücünün en belirgin olduğu alanlardır. Bu bölgelerde rüzgârların etkisiyle meydana gelen aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşum süreci diğerlerinden farklı olarak rüzgârın aşındırma faaliyetine değil, biriktirme faaliyetine dayanmaktadır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Lös

Cevap

Lös rüzgârların biriktirme faaliyeti sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Lös, rüzgârların taşıdığı çok ince boyutlu malzemeleri (tozları) hızlarının azaldığı veya bitki örtüsüyle karşılaştığı alanlarda üst üste biriktirmesiyle oluşan topraklardır. Bu süreç bir 'biriktirme' faaliyetidir.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgâr şekillerini oluşum süreçlerine göre sınıflandırın.
Rüzgâr şekilleri 'Aşındırma (Erozyon)' ve 'Biriktirme (Sedimantasyon)' olarak iki ana gruba ayrılır.
Sorunun kökü rüzgârın biriktirme faaliyetini sormaktadır.
2
Seçeneklerde verilen yer şekillerinin hangi gruba girdiğini analiz edin.
Mantar kaya, tafoni, şahit kaya ve yardang aşınım şekilleri iken; lös rüzgârın taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir.
Aşınım ve birikim şekilleri arasındaki farkı ayırt etmek doğru sonuca ulaştırır.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Aşınım ve Birikim Şekillerinin Ayrımı

İpuçları

1
Rüzgârın bir dış kuvvet olarak iki temel fonksiyonu vardır: Yüzeyi oymak (aşındırmak) ve taşıdığı malzemeyi yığmak (biriktirmek).
2
Mantar kaya, şahit kaya ve tafoni gibi şekiller bir kütlenin yok olması veya şekil değiştirmesiyle oluşurken; kumul, lös ve barkan gibi şekiller yeni bir kütlenin oluşmasıyla meydana gelir.
3
Lös rüzgârların biriktirdiği bir tür verimli topraktır. Diğer seçeneklerin tamamı kayaların rüzgârla törpülenmesi sonucu oluşur.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr biriktirme şekillerinden olan 'Barkan' (hilal şekilli kumul) kavramını ve Türkiye'de sadece çok kısıtlı alanlarda (örneğin Karapınar) görülebildiğini inceleyiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 67Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirmede doğrudan etkisi, iklim özelliklerine bağlı olarak bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Özellikle İç Anadolu'nun güney kesimleri ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde rüzgâr aşındırma ve biriktirme şekillerine daha sık rastlanır.

Bu durum göz önüne alındığında, rüzgârların yer şekillendirici etkisinin baskın olduğu bir saha için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mekanik ufalanma süreçlerinin kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleştiği

Cevap

Rüzgârların yer şekillendirici etkisinin baskın olduğu sahalarda mekanik ufalanma süreçleri, kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleşmektedir.
Rüzgârların bir bölgede yer şekillerini doğrudan biçimlendirebilmesi için arazinin kurak veya yarı kurak olması şarttır. Bu bölgelerde nem azlığı sebebiyle kimyasal çözünme (suyun eritme etkisi) çok yavaştır. Buna karşılık, gündüz ısınan ve gece soğuyan kayalar genleşip büzülerek parçalanır. Bu duruma mekanik (fiziksel) ufalanma denir. Ufalanan bu gevşek materyaller rüzgâr tarafından kolayca taşınabildiği için aşındırma ve biriktirme süreçleri hızlanır.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgârın şekillendirici etkisi ile iklim arasındaki ilişkiyi kurmak
Rüzgârlar, bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olduğu yerlerde etkilidir.
Toprak örtüsünün korumasız ve kuru olması rüzgârın aşındırma gücünü artırır.
2
Kurak bölgelerdeki çözünme türlerini analiz etmek
Nemin az olduğu bu bölgelerde kayalar kimyasal olarak erimez, sıcaklık farkıyla fiziksel (mekanik) olarak parçalanır.
Günlük sıcaklık farklarının yüksek olması kayaçların genleşip büzülerek ufalanmasına neden olur.
3
Diğer seçenekleri eleyerek doğru yargıya ulaşmak
Yağışın az, bitki örtüsünün seyrek ve mekanik ufalanmanın şiddetli olduğu 'Mekanik ufalanma süreçlerinin kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleştiği' ifadesi doğrudur.
Seçenek rüzgâr etkili bölgelerin temel jeolojik ve klimatolojik özelliğini yansıtmaktadır.

Anahtar Kavram

Rüzgârların yer şekillendirme gücü, arazinin kuraklık ve bitki örtüsü eksikliği ile doğrudan orantılıdır.

İpuçları

1
Rüzgârın toprağı süpürebilmesi için toprağın ıslak mı yoksa kuru mu olması gerektiğini düşünün.
2
Türkiye'de rüzgâr şekillerinin en çok görüldüğü Konya-Karapınar çevresindeki iklim koşullarını (yağış ve sıcaklık) hatırlayın.
3
Kurak bölgelerde su eksikliği nedeniyle hangi çözünme türünün (parçalanma) daha etkili olduğunu belirleyin.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr aşınım şekilleri (mantar kaya, tafoni) ile birikim şekillerini (barkan, lös) gruplandırarak çalışmanız konuyu pekiştirecektir.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 68Soru →

Türkiye'de rüzgârlar, akarsulara oranla yer şekillerini biçimlendirmede ikinci (2.2.) dereceden bir etkiye sahiptir. Ancak bitki örtüsünün cılız, iklimin kurak olduğu alanlarda rüzgârın doğrudan etkisiyle oluşan çeşitli aşınım ve birikim şekilleri görülür. Bu bilgilere dayanarak, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de rüzgârların 'doğrudan aşındırma' faaliyeti sonucunda meydana gelen bir yer şeklidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mantar Kaya

Cevap

Mantar kaya, rüzgârların doğrudan aşındırma faaliyeti sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Mantar kaya (diğer adıyla Şeytan Masası), rüzgârın zemine yakın yerlerde taşıdığı sert parçacıkların, bir kayanın alt kısmını üst kısmına göre daha hızlı aşındırmasıyla oluşur. Bu, doğrudan bir rüzgâr aşındırma faaliyetidir.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvetlerin etkisini analiz et.
Türkiye'de rüzgârlar, bitki örtüsünün fakir olduğu İç ve Güneydoğu Anadolu gibi kurak bölgelerde daha etkilidir.
Rüzgârın yer şekillerini doğrudan biçimlendirebilmesi için zeminin korunmasız (bitkisiz) olması gerekir.
2
Aşındırma ve biriktirme şekillerini sınıflandır.
Mantar kaya, tafoni, yardang ve hamada 'aşındırma'; lös, kumul ve barkan ise 'biriktirme' şekilleridir.
Rüzgâr hızının yüksek olduğu yerde aşındırma, hızın azaldığı yerde ise biriktirme yapar.
3
Dolaylı etkileri ayırt et.
Peri bacaları gibi şekillerde rüzgârın doğrudan değil, sel sularına yardımcı olarak dolaylı bir etkisi vardır.
ÖSYM/KPSS formatında peri bacaları akarsu aşınım şekli olarak kabul edilir, rüzgâr sadece yardımcı kuvvettir.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Aşındırma ve Biriktirme Şekillerinin Ayrımı

İpuçları

1
Rüzgârın bir yeri 'yontması' mı yoksa oraya malzeme 'yığması' mı istendiğine dikkat etmelisin.
2
Seçeneklerdeki Barkan, Lös ve Kumul ifadeleri rüzgârın taşıdığı malzemeleri bıraktığı durumlardır.
3
Kayaların altının oyularak mantara benzemesi, rüzgârın en bilinen doğrudan aşındırma örneğidir.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr biriktirme şekillerinden olan löslerin, akarsu biriktirmesi olan alüvyonlar ve buzul biriktirmesi olan morenler ile benzerliklerini inceleyebilirsin.
Tahmini Süre:45s
Soru 69Soru →

Türkiye'de rüzgarın şekillendirici etkisi, bitki örtüsünün cılız olduğu, nem oranının düşük ve fiziksel çözünmenin şiddetli olduğu alanlarda daha belirgindir.

Buna göre; İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde mantar kaya, tafoni ve kumul gibi yer şekillerinin diğer bölgelere göre daha yaygın olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bitki örtüsünün fakir olması ve arazinin rüzgarın hızını kesecek engellerden yoksun olması

Cevap

Bitki örtüsünün fakir olması ve arazinin rüzgarın hızını kesecek engellerden yoksun olması
Doğru seçenek, rüzgarın şekillendirici etkisinin bitki örtüsünün eksikliğiyle doğrudan ilişkili olduğunu belirtmektedir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da rüzgarın hızını kesecek gür ormanların olmaması ve zeminin çıplak olması, rüzgarın kumları ve tozları rahatça taşımasına, kayalara çarparak aşındırma yapmasına olanak sağlar.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvetlerden rüzgarın temel çalışma prensibini hatırla.
Rüzgar, bitki örtüsünün olmadığı, kuru ve gevşek yapılı toprakların bulunduğu alanlarda aşındırma ve biriktirme yapar.
Rüzgarın yer şekillerini oluşturabilmesi için toprağın bitki kökleri tarafından tutulmuyor olması gerekir.
2
Türkiye'nin bölgesel iklim ve bitki örtüsü özelliklerini değerlendir.
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri Türkiye'nin en az yağış alan, kurak ve step (bozkır) bitki örtüsüne sahip alanlarıdır.
Bu bölgelerdeki doğal koşullar rüzgarın şekillendirici etkisinin en üst düzeye çıkmasına izin verir.
3
Yer şekilleri ve rüzgar ilişkisini kur.
Mantar kaya (aşınım) ve kumul (birikim) gibi şekiller bu bölgelerde yaygınlaşır.
Bitki örtüsü eksikliği toprağı korumasız bıraktığı için rüzgar ana dış kuvvetlerden biri haline gelir.

Anahtar Kavram

Rüzgar Şekilleri ve Bitki Örtüsü İlişkisi

İpuçları

1
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun ortak iklim ve bitki örtüsü özelliklerini düşünün.
2
Rüzgar, toprağı koruyacak bir örtü bulunmadığında ve zemin kuru olduğunda daha güçlü bir aşındırıcıdır.
3
Bir bölgede orman az, bozkır çoksa orada hangi dış kuvvetin etkisi en fazladır?

Daha Fazla Pratik

Rüzgar aşındırma şekillerinden 'Mantar Kaya' ve 'Tafoni' arasındaki farklara göz atabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 70Soru →

Türkiye'de dış kuvvetler arasında yer şekillerini biçimlendirmede en etkili olan kuvvet akarsulardır. Rüzgârlar ise genellikle bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olduğu sahalarda etkili olan 'ikincil' derecede bir dış kuvvettir.

Buna göre, Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkileri ve bu kuvvetin oluşturduğu şekillerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Rüzgârın yer şekilleri üzerindeki doğrudan etkisi, bitki örtüsünün gürleştiği ve toprak neminin arttığı alanlarda belirgin bir artış gösterir.

Cevap

Rüzgârın etkisinin bitki örtüsünün gürleştiği ve nemin arttığı yerlerde arttığını belirten ifade yanlıştır.
Bitki örtüsünün gür olması (ormanlar, sık maki vb.) rüzgârın hızını fiziksel olarak engeller ve toprağın süpürülmesini (erozyonu) önler. Benzer şekilde, toprak neminin yüksek olması toprak tanelerinin ağırlığını artırarak ve birbirine tutunmasını sağlayarak rüzgâr tarafından taşınmalarını engeller. Bu nedenle, bitki örtüsü ve nemin arttığı yerlerde rüzgârın şekillendirici etkisi artmaz, azalır.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgârın yer şekillendirici gücünü etkileyen temel faktörleri analiz etmek.
Rüzgâr; bitki örtüsünün cılız olduğu, kurak (yağışın az, buharlaşmanın fazla olduğu) ve yüzeyde gevşek materyallerin bulunduğu alanlarda daha etkilidir.
Bitki örtüsü rüzgârın hızını keser ve kökleriyle toprağı tutar; nem ise toprak tanelerinin birbirine yapışmasını sağlayarak rüzgârın onları taşımasını zorlaştırır.
2
Türkiye'deki dağılımı ve şekil türlerini değerlendirmek.
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu ana etki alanlarıdır. Aşındırma (Mantarkaya vb.) ve biriktirme (Lös vb.) şekilleri bu şartlarda oluşur.
Konya-Karapınar gibi sahalar bu şartların en uç noktasıdır.
3
Seçeneklerdeki yanlış ilişkiyi saptamak.
Bitki örtüsü ve nem artışı rüzgârın etkisini artırmaz, aksine azaltır.
Pedolojik ve meteorolojik olarak nemli zemin rüzgâr erozyonuna karşı dirençlidir.

Anahtar Kavram

Rüzgârın Şekillendirici Etkisini Belirleyen Faktörler

İpuçları

1
Rüzgârın bir yeri şekillendirebilmesi için önünde engel olmaması ve toprağın 'uçmaya hazır' kuru bir yapıda olması gerekir.
2
Bitki köklerinin toprağı tuttuğu ve yağışın toprağı nemlendirdiği Karadeniz gibi bölgelerde rüzgâr erozyonu neden azdır, bunu düşünün.
3
Gür bitki örtüsü rüzgârın hızını kesen bir bariyer görevi görür; nemli toprak ise rüzgâr tarafından süpürülemez. Bu durum rüzgâr etkisini artıran değil, azaltan bir durumdur.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr aşındırma şekillerinden 'Mantarkaya' (Şeytan Masası) ile dış kuvvetlerin dolaylı etkilerini karşılaştıran bir soru çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 71Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirici etkisi, iklim koşulları ve bitki örtüsünün dağılışı ile doğrudan ilişkilidir. Bu etkinin en belirgin olduğu sahalar, yağışın az ve bitki örtüsünün cılız olduğu İç Anadolu (özellikle Konya-Karapınar çevresi) ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir.

Buna göre, rüzgârların şekillendirici etkisinin fazla olduğu bu bölgeler ve oluşan yer şekilleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölgedeki kimyasal çözünme süreçlerinin baskın olması, rüzgârın aşındırdığı materyallerin kolayca çimento gibi birbirine yapışmasını sağlar.

Cevap

Kimyasal çözünme süreçlerinin baskın olduğunu ve materyallerin birbirine yapışmasını sağladığını belirten seçenek yanlıştır.
Doğru yanıt olan seçenek, kurak bölgelerin temel karakteristiği olan fiziksel çözünme yerine, nemli bölgelerde görülen kimyasal çözünmeyi rüzgâr etkinliğiyle ilişkilendirdiği için yanlıştır. Rüzgârın etkili olduğu Konya-Karapınar veya Güneydoğu Anadolu gibi yerlerde kimyasal çözünme oldukça düşüktür.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgârın şekillendirici etkisinin şartlarını analiz etme
Rüzgâr; kuraklık, nem azlığı, bitki örtüsü cılızlığı ve fiziksel çözünmenin fazla olduğu yerlerde etkilidir.
Bu faktörler zemindeki malzemenin rüzgâr tarafından kolayca havalandırılmasını ve taşınmasını sağlar.
2
Çözünme türleri ile iklim ilişkisini kurma
Kimyasal çözünme için su ve nem gerekir, fiziksel çözünme ise kurak bölgelerdeki sıcaklık farkıyla ilgilidir.
Rüzgâr şekillerinin görüldüğü İç ve Güneydoğu Anadolu'da kimyasal değil, fiziksel çözünme baskındır.
3
Seçeneklerdeki ifadeleri karşılaştırma
Kimyasal çözünmenin baskın olduğu ifadesi bölgenin iklimsel gerçeğiyle çelişmektedir.
Kimyasal çözünme malzemeyi ayrıştırarak toprağa dönüştürürken, rüzgârın etkili olduğu yerlerde gevşek ve kuru malzeme (fiziksel ürünler) ön plandadır.

Anahtar Kavram

Rüzgârın dış kuvvet olarak etkinliğini belirleyen temel faktör fiziksel ufalanma ve bitki örtüsü eksikliğidir.

İpuçları

1
Rüzgârın bir dış kuvvet olarak etkili olabilmesi için ortamın nemli mi yoksa kurak mı olması gerektiğini düşünün.
2
Kimyasal çözünme ile fiziksel (mekanik) çözünme arasındaki farkı hatırlayın. Hangi çözünme türü suyun ve nemin olduğu yerde görülür?
3
Lös, tafoni ve mantar kaya gibi şekiller kuraklık ve fiziksel parçalanma ürünleridir; kimyasal süreçler bu yapıların oluşumunu zorlaştırır.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr aşınım şekilleri (Mantar kaya, Tafoni, Yardang, Hamada) ile birikim şekillerini (Barkan, Lös, Kumul) bir tablo yaparak karşılaştırın.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 72Soru →

Türkiye'nin İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri gibi kurak ve yarı kurak alanlarında yaygın olarak görülen mantar kayaların (şeytan masası), alt kısımlarının üst kısımlarına oranla daha fazla oyulmuş ve ince bir yapıda olduğu gözlemlenir. Bu yer şeklinin oluşum sürecinde, aşındırma gücünün yer yüzeyine yakın kesimlerde yoğunlaşmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Rüzgâr tarafından taşınan kum ve küçük taş parçaları gibi aşındırıcı malzemelerin büyük kısmının zemine yakın seviyelerde hareket etmesi

Cevap

Mantar kayaların alt kısımlarının daha fazla aşınmasının temel nedeni, rüzgârın taşıdığı ağır ve iri boyutlu aşındırıcı malzemenin (kum, çakıl) yer çekimi etkisiyle zemine yakın seviyelerde yoğunlaşmasıdır.
Mantar kayaların (pedestal rocks) oluşumunda rüzgârın taşıdığı malzemelerin dikey dağılımı kritiktir. Kum taneleri ve küçük taş parçaları, rüzgâr tarafından havalandırıldığında yer çekimi etkisiyle ancak yer yüzeyinden yaklaşık 50−10050-100 cm yüksekliğe kadar yoğun bir şekilde taşınabilir. Bu keskin tanelerin kayanın alt kısımlarına sürekli çarpması (korozyon), alt tarafın daha hızlı oyulmasına ve üst kısmın geniş kalarak bir mantara benzemesine yol açar.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvet olarak rüzgârın aşındırma mekanizmasını analiz et.
Rüzgâr, korozyon adı verilen süreçle taşıdığı parçacıkları kayalara çarptırarak onları aşındırır.
Rüzgârın kendisi değil, taşıdığı malzeme aşındırıcı etki yapar.
2
Taşınan malzemenin dikey dağılımını değerlendir.
Kum ve küçük taşlar yer çekimi nedeniyle genellikle zeminden 11 metre yüksekliğe kadar olan seviyede taşınır.
Ağır parçacıklar daha yüksek seviyelere çıkamazlar.
3
Aşınma farkının sonucunu yer şekliyle ilişkilendir.
Zemine yakın yerlerdeki yoğun çarpmalar kayanın altını oyarken, üst kısım daha az aşınır ve şemsiye/mantar görünümü oluşur.
Dikey doğrultudaki aşındırma şiddeti farkı şekli belirler.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Korozyonu (Aşındırma) ve Malzeme Taşınma Yüksekliği İlişkisi

İpuçları

1
Rüzgârın yer şekillerini aşındırırken kendi hızından ziyade taşıdığı kumların çarptırma etkisini düşünün.
2
Yer çekimi, rüzgârın taşıdığı ağır kum tanelerinin ne kadar yükselebileceğini nasıl etkiler?
3
Rüzgârın aşındırıcı yükü yer yüzeyinden yaklaşık 11 metre yüksekliğe kadar yoğundur; bu durum kayanın hangi kısmının daha çok aşınacağını belirler.

Daha Fazla Pratik

Benzer bir mekanizmayla oluşan, farklı dirençteki tabakalardan meydana gelen 'Şahit Kaya' ile Mantar Kaya arasındaki farkları inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 73Soru →

Türkiye'de dış kuvvetlerin yer şekilleri üzerindeki etkisi bölgelere göre farklılık göstermektedir. Özellikle İç Anadolu'nun güney kesimleri ile Güneydoğu Anadolu'da rüzgârların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan 'tafoni' (delikli kaya) ve 'mantar kaya' gibi yer şekillerine yaygın olarak rastlanmaktadır.

Buna göre, bu tür yer şekillerinin yaygın olduğu bir yöre hakkında aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Günlük sıcaklık farklarına bağlı olarak gelişen mekanik çözülme sonucu oluşan ufalanmış malzeme miktarı fazladır.

Cevap

Günlük sıcaklık farklarına bağlı olarak gelişen mekanik çözülme sonucu oluşan ufalanmış malzeme miktarı fazladır.
Mantar kaya ve tafoni gibi rüzgâr aşındırma şekillerinin görüldüğü alanlar kurak ve yarı kurak iklim özelliklerine sahiptir. Bu bölgelerde bitki örtüsü cılız olduğu için rüzgâr yerle doğrudan temas eder. Ayrıca, günlük sıcaklık farklarının yüksek olması kayaların mekanik (fiziksel) yolla ufalanmasına neden olur; bu da rüzgârın taşıyıp aşındırmada kullanacağı kum ve toz gibi materyalleri açığa çıkarır.

Adım Adım Çözüm

1
Bölgesel özelliklerin analizi
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu, Türkiye'nin en kurak ve yarı kurak bölgeleridir.
Rüzgâr şekillerinin (tafoni, mantar kaya) oluşması için kuraklık temel şarttır.
2
Rüzgâr aşındırma mekanizmasının değerlendirilmesi
Rüzgârın bir kayayı aşındırabilmesi için havada kum ve toz gibi materyalleri taşıması ve bunları kayaya çarptırması gerekir.
Bitki örtüsü zayıf olduğunda rüzgâr hızı kesilmez ve yerdeki materyalleri kolayca havalandırır.
3
Çözülme türü ile ilişkilendirme
Kurak bölgelerde günlük sıcaklık farkı yüksek olduğundan kayalar genleşip büzülerek fiziksel (mekanik) olarak parçalanır.
Fiziksel çözülme, rüzgârın aşındırma ve taşıma faaliyetleri için gerekli olan ufalanmış materyali sağlar.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Şekilleri ve Fiziksel Çözülme İlişkisi

İpuçları

1
Rüzgârın bir yeri şekillendirebilmesi için o yerin 'kurak' mı yoksa 'nemli' mi olması gerektiğini düşünün.
2
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da sıcaklık farkları yüksektir. Bu durum taşların parçalanma biçimini nasıl etkiler?
3
Rüzgâr erozyonu ve şekillenmesi için bitki örtüsünün yokluğu ve fiziksel (mekanik) ufalanma temel şarttır.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr biriktirme şekilleri olan kumul, lös ve barkan kavramlarını gözden geçirebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 74Soru →

Bir dış kuvvet olarak rüzgârın yer şekillerini biçimlendirme gücü; yüzey direnci, tanelerin boyutu ve zemini koruyan bitki örtüsüyle doğrudan ilişkilidir. Türkiye'nin fiziki coğrafya özellikleri göz önüne alındığında, rüzgâr faaliyetleri ve bu faaliyetler sonucunda oluşan yer şekilleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Rüzgârlar, Türkiye genelinde yer şekillerini biçimlendirmede akarsulardan sonra gelen ikinci en etkili dış kuvvettir.

Cevap

Rüzgârların Türkiye genelinde akarsulardan sonra gelen ikinci en etkili dış kuvvet olduğu bilgisi yanlıştır.
Türkiye bir yarımada ülkesi olup dağlık bir yapıya sahiptir. En etkili dış kuvvet akarsulardır. Rüzgârlar ise sadece bitki örtüsünün cılız olduğu İç ve Güneydoğu Anadolu'nun belirli kesimlerinde etkilidir. Ülke genelinde dalga aşındırması veya karstik süreçler rüzgârdan daha geniş çaplı morfolojik değişimlere neden olmuştur. Dolayısıyla rüzgârlar ikinci sıradaki kuvvet değildir.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'deki dış kuvvetlerin etki derecelerini analiz et.
Türkiye'de yer şekillerini en çok etkileyen dış kuvvet akarsulardır (1.1. derece).
Türkiye'nin orta kuşakta olması ve engebeli topoğrafyası akarsu ağını ve gücünü artırır.
2
Rüzgârın etki alanını ve sıralamadaki yerini değerlendir.
Rüzgârlar sadece İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu gibi bitki örtüsünden yoksun, kurak alanlarda yerel olarak etkilidir.
Türkiye'nin nemli ve dağlık yapısı, rüzgârın genel bir şekillendirici olarak gücünü sınırlar.
3
Diğer seçeneklerdeki bölgesel örnekleri doğrula.
Konya-Karapınar'da kumul, İç Anadolu'da mantarkaya ve yardang, Güneydoğu'da lös varlığı doğrudur.
Bu bölgeler kurak/yarı kurak iklim özelliklerine ve cılız bitki örtüsüne sahiptir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Dış Kuvvetlerin Etki Sıralaması

İpuçları

1
Türkiye'de yer şekillerini biçimlendiren en temel kuvvetin akarsular olduğunu unutmayın.
2
Rüzgârın etkili olması için o yerin 'denizden uzak, nemsiz ve ağaçsız' olması gerekir.
3
Rüzgârlar Türkiye'de sadece belirli bölgelerde aktiftir; ülke genelinde dalgaların veya karstik erimenin etkisi rüzgârdan daha fazladır.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr aşınım şekilleri (mantarkaya, tafoni, yardang, hamada) ile birikim şekillerini (lös, kumul, barkan) bir tablo yaparak karşılaştırın.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 75Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirmesi daha çok kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde görülür. Rüzgâr, taşıdığı kum tanelerini kayalara çarparak özellikle dirençsiz kısımları aşındırır. Farklı dirençteki tabakaların bulunduğu alanlarda rüzgârın yumuşak kısımları aşındırıp sert kısımları bırakmasıyla oluşan, birbirine paralel 'U' şeklindeki oluklara rastlanır.

Buna göre, yukarıda oluşum süreci açıklanan rüzgâr aşındırma şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yardang

Cevap

Metinde açıklanan, rüzgârın farklı dirençteki tabakaları aşındırarak oluşturduğu paralel 'U' şeklindeki oluklara 'Yardang' adı verilir.
Doğru cevap olan seçenek, rüzgârın sert ve yumuşak tabakalardan oluşan arazilerde yumuşak kısımları aşındırarak geride bıraktığı dik ve paralel sırtlar/oluklar sistemini (Yardang) doğru tanımlamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru metnindeki anahtar ifadeleri belirlemek.
Anahtar ifadeler: 'Farklı dirençteki tabakalar', 'Aşındırma', 'U şeklindeki paralel oluklar'.
Soruda tanımlanan spesifik yer şeklini bulmak için karakteristik oluşum özelliklerini ayırt etmek gerekir.
2
Seçeneklerdeki aşındırma ve biriktirme şekillerini sınıflamak.
Mantar kaya, Tafoni, Yardang ve Hamada aşındırma şekliyken; Lös biriktirme şeklidir.
Hatalı biriktirme seçeneklerini eleyerek aşındırma şekilleri üzerine odaklanmak çözüm sürecini hızlandırır.
3
Oluk yapısına sahip olan şekli tespit etmek.
Mantar kaya kaide şeklinde, Tafoni delikli yapıdadır. Paralel oluk yapısı sadece Yardang tanımına uygundur.
Her rüzgâr aşındırma şekli kendine has bir morfolojiye sahiptir; 'U' şekilli oluklar Yardang'ın ayırt edici özelliğidir.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Aşındırma Şekilleri (Yardang)

İpuçları

1
Soruda rüzgârın biriktirme değil, 'aşındırma' yaparak oluşturduğu bir şekil sorulmaktadır.
2
Bu yer şekli, rüzgârın yumuşak tabakaları oymasıyla oluşan birbirine paralel hendekler veya kanallar şeklindedir.
3
Kayaçlardaki bu tipik 'U' şekilli oluklara, özellikle Orta Asya çöllerinde yaygın olan ve literatürde 'Yardang' olarak geçen isim verilir.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr aşındırma şekilleri ile akarsu aşındırma şekilleri (peribacası vb.) arasındaki farkları inceleyerek dış kuvvetler arasındaki ayrımı pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 76Soru →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirmesi kuraklık, mekanik çözünmenin şiddeti ve bitki örtüsünün cılızlığı ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rüzgârın çarparak aşındırmasıyla oluşan, uzaktan bakıldığında bir mantarı andıran kaya yapıları ile rüzgârın hızının azaldığı alanlarda kumları hilal şeklinde biriktirmesiyle oluşan yer şekilleri gözlemlenebilir. Bu parçada tarif edilen rüzgâr aşındırma ve biriktirme şekilleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mantar kaya - Barkan

Cevap

Metinde tarif edilen rüzgâr aşındırma şekli mantar kaya, biriktirme şekli ise barkan olarak adlandırılan hilal şeklindeki kumuldur.
Doğru seçenekte yer alan mantar kaya, rüzgârın taşıdığı materyalleri kayaların alt kısmına çarptırmasıyla oluşan tipik bir aşınım şeklidir. Barkan ise kurak bölgelerde rüzgâr hızının kesildiği yerlerde kumların hilal formunda birikmesiyle oluşan biriktirme şeklidir. Her iki şekil de metindeki tanımlara tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki ilk tanımı analiz etmek
Mantar kaya
Rüzgârın kayaların alt kısımlarını daha fazla aşındırmasıyla oluşan 'üstü geniş, altı ince' yapı mantar kaya (şeytan masası) olarak tanımlanır.
2
Metindeki ikinci tanımı analiz etmek
Barkan
Rüzgârın biriktirme yaparken oluşturduğu 'hilal şeklindeki' özel kumul tipine barkan denir.
3
Kavramları sırasıyla eşleştirmek
Mantar kaya - Barkan
Soruda sırasıyla aşındırma ve biriktirme şekilleri sorulduğu için bu ikili seçilmelidir.

Anahtar Kavram

Rüzgârların oluşturduğu aşındırma ve biriktirme yer şekillerinin karakteristik özellikleri.

İpuçları

1
Rüzgârın taşıdığı kumlar ağır oldukları için yerden en fazla 1-2 metre yüksekliğe kadar etkili aşındırma yaparlar.
2
Kayaların altının daha çok aşınıp üstünün geniş kalması mantara benzer bir görüntü oluşturur.
3
Hilal şeklindeki kum yığınları Türkiye'de en belirgin şekilde Konya'nın Karapınar çevresinde görülür.

Daha Fazla Pratik

Diğer dış kuvvetlerden akarsuların oluşturduğu aşındırma şekilleri ile rüzgâr şekillerini karşılaştıran sorulara göz atabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 77Soru →

Türkiye'de mekanik (fiziksel) çözünmenin şiddetli, bitki örtüsünün ise yetersiz olduğu iç kesimlerde rüzgârlar yer şekilleri üzerinde doğrudan bir etkiye sahiptir. Rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin kaya yüzeylerine çarparak onları aşındırmasıyla veya gücünün tükendiği yerlerde malzemeleri üst üste yığmasıyla farklı yer şekilleri meydana gelir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rüzgârların doğrudan aşındırma faaliyeti sonucunda meydana gelen yer şekillerinden biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Lös

Cevap

Lös, rüzgârın biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Lös, rüzgârın taşıdığı toz boyutundaki malzemeleri hızının azaldığı alanlarda üst üste yığmasıyla oluşan bir birikim şeklidir. Bu nedenle rüzgârın doğrudan aşındırma değil, biriktirme faaliyeti sonucunda meydana gelir.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvvet olarak rüzgârın çalışma prensibini belirle.
Rüzgârlar kurak bölgelerde hem aşındırma (korozyon) hem de biriktirme yapar.
Soruda hangi sürecin (aşınım/birikim) gerçekleşmediğini ayırt etmek gerekir.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerini sınıfla.
Mantar kaya, tafoni, yardang ve hamada rüzgârın 'oyma' veya 'süpürme' etkisiyle oluşurken; lös, kumul ve barkan 'yığma' etkisiyle oluşur.
Rüzgâr şekillerini oluşum mekanizmalarına göre gruplandırmak doğru cevaba ulaştırır.

Anahtar Kavram

Rüzgâr Şekillerinin Sınıflandırılması

İpuçları

1
Rüzgâr şekillerini 'aşınım' ve 'birikim' olarak iki ana gruba ayırmayı dene.
2
Mantar kaya ve tafoni gibi şekiller bir kütlenin rüzgârla parçalanmasıyla oluşurken, bazı şekiller rüzgârın getirdiği toprağın birikmesiyle oluşur.
3
Lös, aslında bir toprak türüdür ve rüzgârın taşıyıp biriktirdiği ince malzemelerden oluşur.

Daha Fazla Pratik

Rüzgâr biriktirme şekillerinden biri olan ve hilal şeklindeki kumulları ifade eden 'Barkan' kavramını inceleyebilirsin.

Alternatif Yöntem

Rüzgâr şekillerini ezberlerken 'Aşınım: M-T-Y-H' (Mantar kaya, Tafoni, Yardang, Hamada) ve 'Birikim: K-B-L' (Kumul, Barkan, Lös) kodlamasını kullanabilirsin.
Tahmini Süre:45s
Soru 78Soru →

Türkiye'de iklimin kurak ve yarı kurak olduğu, fiziksel ufalanmanın şiddetli görüldüğü alanlarda rüzgarların şekillendirici gücü artmaktadır. Bu bölgelerde rüzgarın farklı dirençteki kayaçları aşındırmasıyla oluşan, birbirine paralel uzanan "U" biçimli derin oluklar ve bu olukları ayıran keskin sırtlar gözlemlenmektedir.

Bu yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yardang

Cevap

Rüzgarın dirençsiz tabakaları aşındırarak oluşturduğu paralel oluklara Yardang adı verilir.
Doğru seçenek rüzgarın kurak bölgelerde dirençsiz kayaçları aşındırıp süpürmesiyle oluşan, aralarında keskin sırtlar bulunan paralel oluk yapısını (Yardang) ifade etmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dış kuvveti ve süreci belirle.
Soruda rüzgarın aşındırma süreci ve kurak bölge vurgusu yapılmıştır.
Rüzgar şekillerini analiz etmek için temel kuvvetin aşındırma mı yoksa biriktirme mi olduğunu anlamak gerekir.
2
Morfolojik (şekilsel) özellikleri analiz et.
"U" biçimli paralel oluklar ve keskin sırtlar tanımlanmıştır.
Bu spesifik morfoloji, Mantarkaya veya Tafoni gibi diğer aşınım şekillerinden ayrılmasını sağlar.
3
Kavram eşleştirmesi yap.
Bu tarif, rüzgar aşınım şekillerinden olan Yardang ile tam olarak örtüşmektedir.
Yardanglar, özellikle İç Anadolu (Konya havzası gibi) bölgelerinde rüzgarın dirençsiz kısımları süpürmesiyle ortaya çıkar.

Anahtar Kavram

Rüzgar Aşınım Şekilleri

İpuçları

1
Şeklin bir 'aşınım' şekli mi yoksa 'birikim' şekli mi olduğuna odaklanın.
2
"U" şeklindeki oluklar rüzgarın esiş yönüne paralel uzanır ve dirençsiz tabakaların süpürülmesiyle oluşur.
3
Bu şekil İç Anadolu'da Karapınar çevresinde de görülebilen, rüzgarın tüneller açtığı hissini veren bir yapıdır.

Daha Fazla Pratik

Rüzgarın biriktirme şekillerinden olan Barkan ve Lös kavramlarını tekrar ederek aşınım şekilleriyle farklarını inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 79Soru →

Türkiye'de rüzgarların yer şekillerini biçimlendirme gücü; bölgenin nemlilik durumuna, bitki örtüsünün sıklığına ve kayaçların aşınmaya karşı direncine bağlı olarak farklılık gösterir. Bazı yer şekillerinin oluşumunda rüzgarlar doğrudan (birincil) etkideyken, bazılarında ise yardımcı (ikincil) bir rol oynarlar.

Buna göre, rüzgarların Türkiye'deki faaliyetleri ve oluşturduğu yer şekilleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Peri bacalarının oluşumunda rüzgar; sel suları ve akarsu aşındırmasından daha öncelikli olan ana şekillendirici dış kuvvettir.

Cevap

Peri bacalarının oluşumunda rüzgarın ana şekillendirici güç olduğunu savunan ifade yanlıştır; çünkü bu şekillerin oluşumundaki birincil etken sel suları ve akarsu aşındırmasıdır.
Peri bacalarının oluşumunda ana (birincil) dış kuvvet sel suları ve akarsu aşındırmasıdır. Rüzgar, bu sürecin sonunda ortaya çıkan yapıları yanal olarak aşındırarak son şeklini veren yardımcı (ikincil) bir etkendir. İfadede rüzgarın 'ana şekillendirici' ve 'birincil' olduğu belirtildiği için bu bilgi yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgarın şekillendirici etkisini belirleyen koşulları analiz et.
Rüzgar; bitki örtüsünün cılız, yağışın az (kurak/yarı kurak) ve mekanik ufalanmanın fazla olduğu yerlerde (İç ve Güneydoğu Anadolu gibi) etkilidir.
Rüzgarın toprağı süpürebilmesi ve kayaları aşındırabilmesi için yüzeyin korunmasız ve kuru olması gerekir.
2
Seçeneklerdeki yer şekli ve dış kuvvet ilişkisini değerlendir.
Mantar kaya, tafoni, yardang (aşınım) ve kumul, lös (birikim) rüzgarın doğrudan eseridir. Ancak peri bacaları volkanik tüflerin sel suları tarafından aşındırılmasıyla oluşur.
Peri bacalarında üstteki sert kaya (bazalt vb.) alttaki yumuşak tüfü sel sularına karşı korur; rüzgar ise sadece bu süreçte şekillenmeye yardımcı olur.
3
Bölgesel dağılışın doğruluğunu kontrol et.
Doğu Karadeniz gibi nemli bölgelerde rüzgarın etkisinin az olması coğrafi bir gerçektir.
Nemli topraklar ve gür bitki kökleri rüzgarın erozyon yapmasını büyük ölçüde kısıtlar.

Anahtar Kavram

Rüzgar Şekilleri ve Dış Kuvvetlerin Etki Dereceleri

İpuçları

1
Peri bacalarının oluşumunda tüf ve bazalt gibi volkanik kayaçlar ile suyun etkisini düşünün.

Daha Fazla Pratik

Rüzgarların Türkiye'de 'ikincil dereceden' bir dış kuvvet olarak kabul edilmesinin temel nedenlerini (dağların uzanışı, nemlilik vb.) araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
ÖncekiSayfa 4 / 4
Rüzgar Şekilleri — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 4 | Examkin