İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

II. Göktürk Devleti'nin kurucusu Kutluk Kağan'ın, bağımsızlık mücadelesini başlattıktan sonra Türklerin "toprak ana" ve kutsal merkez olarak kabul ettiği Ötüken'i geri alması ve kendisine "devleti derleyip toplayan" anlamındaki "İlteriş" unvanının verilmesi, Türk devlet geleneği açısından derin bir anlam taşımaktadır.

Buna göre, Kutluk Kağan'ın bu faaliyetleriyle ulaşmak istediği temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

İslamiyet öncesi Türk tarihini araştıran bir tarihçi, Orta Asya'da yapılan kazılarda elde edilen bulguları kronolojik bir sıraya koymak istemektedir. Bu doğrultuda tarihçi; Aşkabat yakınlarında bulunan, yerleşik yaşamın ve dokumacılığın ilk izlerini barındıran ve tüm Orta Asya'nın bilinen en eski kültür merkezi olarak kabul edilen yerleşimi listenin başına eklemiştir. Tarihçinin araştırmasında ilk sıraya koyduğu bu kültür merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti’nin en güçlü dönemi olan Mete Han devrinde, Çin İmparatorluğu üzerine düzenlenen seferler sonucunda Çin mağlup edilmiş ve vergiye bağlanmıştır. Ancak Mete Han, askeri üstünlüğüne rağmen Türk boylarının Çin topraklarına yerleşmesine izin vermemiş, bu coğrafyayı yalnızca siyasi ve ekonomik baskı altında tutmayı tercih etmiştir.

Mete Han'ın bu tutumuyla ulaşmak istediği temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Mete Han, Orta Asya’da dağınık halde yaşayan yirmi altı Türk boyunu tek bir bayrak altında toplayarak Asya Hun Devleti'ni en güçlü dönemine ulaştırmıştır. Bu gelişme, Türk tarihi açısından aşağıdakilerden hangisinin ilk kez gerçekleştiğini kanıtlamaktadır?

Uygurlar döneminde Türk hukuk tarihinde bir dönüm noktası yaşanmış; kiralama, alım-satım, ortaklık ve iş sözleşmeleri gibi pek çok hukuki işlem yazılı belgelere dökülmeye başlanmıştır. Bu belgelerde şahitlerin imzalarına, ödeme şekillerine ve ceza şartlarına yer verildiği görülmektedir.

Uygurlardaki bu gelişmenin temel nedeni ve beraberinde getirdiği toplumsal sonuç aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluş sürecinde İlteriş Kağan'ın "devleti ve töreyi derleyen" sıfatıyla ortaya çıkması ve Orhun Yazıtları'nda I. Göktürk Devleti'nin yıkılıp esarete düşülmesinin temel sebebinin "kağanların töreyi terk ederek Çin'e özenmesi" olarak gösterilmesi dikkate alındığında; bu devletin restorasyon aşamasında bağımsızlığın kalıcılığını sağlamak için aşağıdakilerden hangisini temel stratejik ilke olarak benimsediği savunulabilir?

Avrupa Hun Devleti, Attila'nın ölümünün ardından taht kavgaları ve dış baskılar sonucu zayıflamış; 454 yılındaki Nedao Savaşı'ndan sonra ise dağılma sürecine girmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Avrupa Hun Devleti'nin siyasi varlığının sona ermesinde etkili olan faktörlerden biri olarak gösterilemez?

Orta Asya'da yapılan arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan, Türklere ait en eski kültür merkezi olan Afanesyevo'nun devamı niteliğinde kabul edilen ve yayılma alanı en geniş olan kültür merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

İslamiyet öncesi Türk tarihinde Uygur Devleti, yerleşik yaşama geçiş ve Maniheizm'in kabulüyle birlikte askeri, sosyal ve hukuki alanlarda büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Bu süreçte hükümdarların unvanlarında 'Tengri' yerine 'Ay Tengri' ibaresi kullanılmaya başlanmış, göçebe yaşamın 'savaşçı' ideali yerini ticaret ve kültürel gelişimi önceleyen 'uygar' bir anlayışa bırakmıştır. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu ve Uygur Devleti'nin özellikleri dikkate alındığında, bu dönüşümün Türk devlet geleneğindeki 'hâkimiyet ve meşruiyet' anlayışı üzerindeki en temel yansıması aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Asya kültür merkezleri, bölgedeki Türk varlığını ve medeniyetin gelişim basamaklarını anlamak için arkeologlar tarafından tasnif edilmiştir. Bu merkezler içinde özellikle Afanesyevo kültürü, Türklerin atalarına ait izler taşıması yönüyle diğerlerinden ayrılır.

Buna göre, Afanesyevo kültürü hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

İskitler (Sakalar); Karadeniz’in kuzeyinden Orta Asya’nın içlerine kadar uzanan geniş sahada hüküm sürmüş, hem Pers hem de Grek kaynaklarında kendilerinden övgüyle söz ettirmişlerdir. Firdevsi’nin Şehnâme adlı eserinde 'Afrasiyab' olarak anılan Alper Tunga figürü ve Medlere karşı kazanılan zaferler, bu topluluğun siyasi ve askeri gücünün yansımasıdır. Ancak İskitlerin bu gücü, kendilerinden sonra gelen ve bozkırın ilk büyük imparatorluğunu kuran Asya Hun Devleti'nden yapısal olarak ayrılmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi İskitleri (Sakalar), Asya Hun Devleti'nden ayıran en karakteristik toplumsal veya siyasi özelliklerden biridir?

$I.$ Göktürk Devleti'nin kurucusu Bumin Kağan'ın, Avar Kağanlığı'na karşı kazandığı bağımsızlık mücadelesi sonrası "İl Kağan" unvanını alarak merkezi Ötüken'e taşıması ve kardeşi İstemi Yabgu'yu "batı" kanadına ataması Türk siyasi tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu süreçte tarihte ilk kez "Türk" adının resmi bir devlet ismi olarak benimsenmesi de devletin karakterini belirlemiştir.

Buna göre, $I.$ Göktürk Devleti'nin bu idari organizasyonu ve isimlendirme tercihi, aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir göstergesidir?

$50$ yıllık Çin esaretinin ardından Kutluk Kağan'ın "İlteriş" (devleti derleyen) unvanını alarak bağımsızlığı kazandığı $II.$ Göktürk Devleti dönemine ait Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan: "Ey Türk milleti! Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?" seslenişinde bulunmuştur. Bu ifadeler dikkate alındığında, Türk devlet geleneğinde aşağıdakilerden hangisinin sürekliliğine ve korunmasına en çok vurgu yapıldığı söylenebilir?

Asya Hun Devleti'nde Mete Han döneminde hayata geçirilen '$10$'lu sistem', sadece askeri bir disiplin aracı değil; aynı zamanda her boydan gelen savaşçıların kendi beylerinden koparılarak merkezi bir hiyerarşiye dahil edildiği köklü bir idari reformdur. Bu uygulama ile boy beylerinin kendi kabileleri üzerindeki askeri tekeli zayıflatılmış, boylar devleti oluşturan 'özerk yapılar' olmaktan ziyade merkezi otoriteye bağlı 'idari birimler' niteliği kazanmaya başlamıştır.

Bu idari dönüşümün, Türk devlet geleneği açısından doğurduğu en kapsamlı kurumsal sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Asya’nın tarih öncesi dönemlerine ait buluntuların elde edildiği kültür merkezleri, bölgedeki toplumsal ve teknik gelişimin izlerini taşımaktadır. Yapılan arkeolojik araştırmalara göre, Batı Türkistan’da Aşkabat yakınlarında bulunan ve Orta Asya’nın en eski kültür merkezi olarak kabul edilen yerleşke aşağıdakilerden hangisidir?

$682$ yılında Türklerin Çin esaretine karşı başlattığı bağımsızlık mücadelesi başarıya ulaşmış ve Ötüken merkezli yeni bir devlet kurulmuştur. Dağınık haldeki Türk boylarını bir bayrak altında toplayarak devleti ve töreyi yeniden canlandıran bu hükümdara, başarısından dolayı verilen ve "derleyen, toplayan" anlamına gelen unvan aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti’nin $M.Ö. 58$ yılında içine düştüğü ekonomik sıkıntılar ve iç karışıklıklar döneminde Hükümdar Ho-han-yeh; "Çin himayesine girersek ancak o zaman halkımız refah içinde yaşayabilir ve can güvenliğimiz olur." diyerek Kurultay'a Çin egemenliğini kabul etmeyi önermiştir. Buna karşılık kardeşi Çiçi; "Atalarımızdan devraldığımız töre budur ki; kuvvetimiz azalsa da istiklalimizi (bağımsızlığımızı) feda etmeyiz. Bu, ecdadımıza karşı bir hakaret ve Türk milletinin geleceği için bir utançtır." diyerek bu teklifi şiddetle reddetmiş ve devletin ikiye bölünmesi pahasına bağımsızlık mücadelesini sürdürmüştür.

Ho-han-yeh ve Çiçi arasındaki bu görüş ayrılığı ile Kurultay’daki tartışmalar dikkate alındığında, İslamiyet öncesi Türk devlet kültürü hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluş sürecini anlatan Orhun Yazıtları'nda; Kutluk Kağan'ın yetmiş kişiyle başlattığı mücadelenin sonunda dağınık haldeki Türk boylarını topladığı ve 'ili (devleti) ile töreyi' yeniden düzene soktuğu vurgulanmaktadır. Yazıtlarda bu sürecin sadece toprak kazanmak değil, aynı zamanda Türk milletinin kimliğini ve geleneklerini korumak olduğu belirtilir.

Bu bilgilere dayanarak II. Göktürk Devleti'nin kuruluşu ve yönetim anlayışı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Uygurlar, Maniheizm dinini benimsemelerinin ardından yerleşik hayata geçerek kendilerinden önceki Türk devletlerinden farklı bir sosyo-ekonomik yapı oluşturmuşlardır. Bu yeni yaşam tarzı, beraberinde mülkiyet kavramının güçlenmesini ve ticari faaliyetlerin kayıt altına alınması gerekliliğini getirmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Uygurların yerleşik yaşama geçmesinin bir sonucu olarak Türk hukuk sisteminde ilk kez ortaya çıkan bir unsurdur?

$MÖ\ VII.$ yüzyılda Kafkasya üzerinden Ön Asya'ya inen İskitler (Sakalar), bölgedeki siyasi dengeleri sarsmış ve dönemin büyük imparatorluklarıyla karmaşık diplomatik ve askeri ilişkiler kurmuşlardır. Özellikle Mezopotamya'nın köklü gücü Asur Devleti'nin çöküş süreci ve sonrasında yaşanan siyasi gelişmeler dikkate alındığında, İskitlerin Ön Asya'daki faaliyetleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?