İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

I. Göktürk Devleti'nde Bumin Kağan, devletin merkezini Ötüken olarak belirlemiş ve imparatorluğun yönetimini "İkili Teşkilat" adı verilen geleneksel sistemle organize etmiştir. Bu sistemde kağan devletin doğu kanadını bizzat yönetirken, batı kanadının idaresini hanedan üyesi olan kardeşi İstemi Yabgu'ya bırakmıştır.

Türk devlet geleneğinde görülen bu uygulama ile doğrudan ulaşılmak istenen temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

I. Göktürk Devleti'nin en parlak dönemi olan Mukan Kağan zamanında, devletin batı kanadını "Yabgu" unvanıyla yöneten İstemi Yabgu, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek için stratejik ittifaklar kurmuştur. Bu doğrultuda önce Sâsânîlerle iş birliği yaparak Akhun (Eftalit) Devleti'ne son verilmiş, ardından Sâsânîlerin İpek Yolu ticaretini engellemesi üzerine Bizans İmparatorluğu ile diplomatik ilişkiler başlatılmıştır.

Bu diplomatik faaliyetler ve devletin genel yapısı dikkate alındığında, I. Göktürk Devleti ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?

Uygurlar, $VIII.$ yüzyılın ortalarında Maniheizm dinini benimseyerek Türk tarihinde köklü bir dönüşümün öncüsü olmuşlardır. Bu süreçte hayvancılığa dayalı göçebe yaşamdan vazgeçen Uygurlar; tarımsal üretimi artırmış, matbaayı kullanarak kütüphaneler oluşturmuş ve savunma surlarıyla çevrili kalıcı yerleşim birimleri inşa etmişlerdir. Bu dönemde kurulan şehirlere 'Balık' adı verilmiştir.

Buna göre; Ordubalık, Beşbalık ve Karabalasagun gibi merkezlerin inşa edilmesi, Uygurların Türk tarihinde aşağıdaki alanların hangisinde köklü bir değişim yaşadığının doğrudan kanıtıdır?

$551$ yılında Töles boylarının Avarlara karşı başlattığı isyanı bastıran Bumin Kağan, bu başarısının ardından Avar Kağanı'ndan bir prensesle evlenme talebinde bulunmuştur. Avar Kağanı'nın "Siz benim demirci kölelerimsiniz, bu talebe nasıl cüret edersiniz?" şeklindeki sert cevabı, Türk tarihinin en önemli siyasi kırılmalarından birini tetiklemiştir. Bu tarihsel süreç ve $I.$ Göktürk Devleti'nin kuruluş dinamikleri analiz edildiğinde, aşağıdakilerden hangisi Bumin Kağan'ın bu girişiminin ve sonrasındaki gelişmelerin Türk devlet geleneğindeki etkilerinden biri değildir?

Uygurların Maniheizm dinini benimseyerek yerleşik hayata geçmeleri, Türk kültür tarihinde pek çok 'ilk'in yaşanmasına zemin hazırlamıştır. Bu yaşam tarzı değişikliğinin bir sonucu olarak, Uygurlarda görülen aşağıdaki gelişmelerden hangisi, Türk devlet geleneğindeki ekonomik ve hukuki yapının dönüşümüne doğrudan kanıt olarak gösterilebilir?

Uygurların Maniheizm inancını benimseyerek yerleşik hayata geçmeleri, Türklerin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısında köklü dönüşümlere yol açmıştır. Bu süreçte dinî metinleri çoğaltmak için matbaa kullanılmış, yerleşik düzenin bir gereği olarak kütüphaneler kurulmuş ve kalıcı mimari eserler inşa edilmiştir.

Buna göre, Uygurlarda görülen bu kültürel değişimin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

Orta Asya’nın tarih öncesi dönemlerini aydınlatmak amacıyla yapılan arkeolojik kazılar, bölgede farklı zaman dilimlerinde gelişmiş çeşitli kültür katmanlarını ortaya çıkarmıştır. Bu kültür merkezleri arasında; Türkmenistan’ın başkenti Aşkabat yakınlarında bulunan, tarım ve hayvancılık izlerine rastlanan ve bölgenin en eski kültür merkezi olarak kabul edilen yerleşim aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti’nde Mete Han döneminde kurulan "Onlu Sistem" ile boylara ait askeri birlikler, boy beylerinin inisiyatifinden alınarak doğrudan hükümdara bağlı hiyerarşik bir yapıya kavuşturulmuştur. Bu sistemde her $10$, $100$, $1000$ ve $10.000$ kişilik birliklerin başına merkezi otorite tarafından atanan komutanlar getirilmiştir.

Bu uygulamanın Türk devlet geleneğine sağladığı temel katkı aşağıdakilerden hangisidir?

Uygurlar dönemine ait başkent Ordubalık'ta (Karabalgasun) yapılan arkeolojik kazılarda; surlarla çevrili şehir yapıları, kalıcı saray kalıntıları, Maniheist tapınaklar ve gelişmiş sulama kanallarına rastlanmıştır. Bu arkeolojik veriler, Uygurların aşağıdaki özelliklerinden hangisine sahip olduğunu doğrudan kanıtlamaktadır?

Hunların batı yönündeki baskısıyla Orta Avrupa'da yaşayan Germen kavimlerinin (Ostrogotlar, Vizigotlar vb.) Roma topraklarına girmesiyle başlayan Kavimler Göçü, Avrupa'nın siyasi, sosyal ve kültürel yapısını kökten değiştirmiştir. Bu süreç, İlk Çağ'ın sona erip Orta Çağ'ın başlamasına zemin hazırlayan dünya ölçeğinde bir olaydır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün Avrupa'daki siyasi ve sosyal düzen üzerindeki doğrudan etkilerinden biri değildir?

Uygur Devleti'nde Maniheizm ve Budizm'in kabulüyle başlayan yerleşik hayat; şehircilik, tarım ve ticaretin gelişmesini sağlarken aynı zamanda Türk kültür tarihinde bir 'kağıt ve matbaa medeniyeti'nin de temellerini atmıştır. Bu yapısal dönüşüm, toplumsal düzeni sağlayan kuralların niteliğinde de önemli değişimlere yol açmıştır.

Buna göre Uygurlarda görülen aşağıdaki gelişmelerden hangisi, yerleşik yaşamın getirdiği mülkiyet ve iş gücü ilişkilerini düzenleme ihtiyacının doğrudan bir göstergesidir?

II. Göktürk Devleti'nin kuruluş sürecinde; yaklaşık elli yıl süren Çin esaretine (Matem Yılları) son vererek bağımsızlık mücadelesini başlatan ve devleti yeniden derleyip toparladığı için "İlteriş" unvanını alan hükümdar ile bu sürecin stratejik planlamasını yapan ve Türk tarihinin ilk veziri kabul edilen devlet adamı aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

$375$ yılında Balamir önderliğinde başlayan Kavimler Göçü, Avrupa'nın siyasi, sosyal ve kültürel çehresini kökten değiştirmiş; bu süreçte kurulan Avrupa Hun Devleti ise Attila döneminde gücünün zirvesine ulaşmıştır.

Bu bilgiler ışığında, Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Uygurlar, Maniheizm'in etkisiyle yerleşik hayata geçerek Türk tarihinde matbaayı kullanan, kütüphaneler kuran ve kağıt üzerine çok sayıda yazılı belge bırakan ilk devlet olmuşlardır. Bu köklü kültürel ve ekonomik dönüşüm, bireyler arasındaki ilişkilerin geleneksel sözlü hukuktan ziyade, mülkiyet ve ticaret hukukuna dayalı yeni bir düzene evrilmesini zorunlu kılmıştır. Buna göre, Uygurlar dönemine ait aşağıdaki buluntulardan hangisi, Türk hukuk tarihinde "sivil hukuk" (özel hukuk) alanında hak ve yükümlülüklerin yazılı kayıt altına alınarak kurumsallaştığının en doğrudan kanıtıdır?

Orta Asya'da Altay-Sayan Dağları çevresinde ortaya çıkan ve Türklerin en eski kültür merkezi olarak kabul edilen Afanesyevo kültürü, zamanla yerini daha geniş bir coğrafyaya yayılan ve maden işlemeciliğinin ilerlediği Andronovo kültürüne bırakmıştır.

Andronovo kültürünü, önceli olan Afanesyevo kültüründen ayıran ve bölgedeki Tunç Çağı'nın en parlak devri haline getiren temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti'nde MÖ 58 yılında yaşanan taht mücadeleleri sırasında Hükümdar Ho-han-ye, devletin içinde bulunduğu ağır ekonomik şartları ve halkın yoksulluğunu gerekçe göstererek Çin hakimiyetine girmeyi Kurultay'a teklif etmiştir. Buna karşılık kardeşi Çi-çi, bu teklifi "atalarımıza saygısızlık ve utanç verici bir durum" olarak nitelendirmiş, bağımsızlığın feda edilemeyeceğini savunarak bu karara şiddetle karşı çıkmıştır.

Çi-çi'nin bu tutumu, Türk devlet geleneğindeki aşağıdaki anlayışlardan hangisinin her türlü maddi imkânın üzerinde tutulduğunu kesin olarak kanıtlamaktadır?

Asya Hun Devleti'nde Teoman, Çinli eşinden olan küçük oğlunu tahta geçirmek amacıyla büyük oğlu Mete Han'ı komşu kavimlere rehin göndermiş; ancak Mete Han bu durumdan kurtulup babasına karşı bir darbe gerçekleştirerek iktidarı ele geçirmiştir. Türk siyasi düşüncesinde bu olay, sadece basit bir taht kavgası olarak değil, hükümdarlık meşruiyetinin savunulması olarak değerlendirilir.

Buna göre, Mete Han'ın babasına karşı gerçekleştirdiği bu eylemin, İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğindeki "Kut" anlayışı ve veraset hukuku çerçevesinde meşru bir zemine oturtulmasının temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

Uygurlar döneminde Maniheizm'in kabulüyle başlayan yerleşik yaşam süreci, Türk hukuk tarihinde radikal bir dönüşümü tetiklemiştir. Hunlarda ve Göktürklerde büyük oranda ceza ve kamu hukukuyla sınırlı kalan ve şifahi (sözlü) olarak aktarılan "Töre" kuralları, Uygurlarda yerini ticaret, mülkiyet ve miras hukukunu kapsayan geniş bir yazılı belgeler bütününe bırakmıştır. Turfan kazılarında ele geçen bu belgeler; vasiyetnameler, evlatlık edinme senetleri, kiralama sözleşmeleri ve faizli borç mukaveleleri gibi ileri düzey sivil hukuk enstrümanlarını içermektedir.

Uygurlardaki bu kurumsallaşma düzeyinin, Türk devlet geleneği açısından ortaya koyduğu en temel yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

Eski çağlarda Karadeniz'in kuzeyi ve Orta Asya düzlüklerinde yaşamış, maden işlemeciliğindeki ileri seviyeleri nedeniyle 'Bozkırın Kuyumcuları' unvanıyla tanınan ve tarihte bilinen ilk Türk topluluğu kabul edilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han'ın, kendisinden toprak talep eden komşu kavimlere karşı "Toprak devletin temelidir, hiç kimseye verilemez." diyerek savaş açması ve Çin'i askeri olarak mağlup etmesine rağmen Türk boylarını Çin topraklarına yerleştirmek yerine bu devleti vergiye bağlamakla yetinmesi dikkat çekicidir.

Mete Han'ın bu iki farklı tutumu birlikte değerlendirildiğinde, izlediği yönetim politikasının öncelikli hedefi aşağıdakilerden hangisidir?