İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluş sürecinde Kutluk Kağan'ın "İlteriş" unvanını alması ve sonrasında Bilge Kağan, Kültigin ile Vezir Tonyukuk'un devlet yönetimindeki faaliyetleri, Türk siyasi tarihinde milli bilincin uyanışı açısından dönüm noktası kabul edilir. Bu devletin, Türk kültürünü ve dilini koruma yolunda attığı en önemli ve kendisinden önceki Türk devletlerinden ayrılan temel adımı aşağıdakilerden hangisidir?

Avrupa Hun Devleti ile Doğu Roma (Bizans) arasında imzalanan II. Anatolios Antlaşması'nın (447) en dikkat çekici maddelerinden biri; 'Tuna Nehri'nin güneyinde, beş günlük mesafedeki yerlerin askerden arındırılması ve bu bölgede tarım yapılmaması' hükmüdür. Bu madde ile Hunlar, Bizans üzerindeki baskısını yıllık vergi almanın ötesine taşıyarak askeri-stratejik bir kazanım elde etmeyi hedeflemişlerdir.

Buna göre, söz konusu 'tampon bölge' stratejisinin Avrupa Hun Devleti'ne sağladığı temel avantaj aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, Çin'i askeri mağlubiyete uğratmasına ve büyük bir kısmını işgal edebilecek güce sahip olmasına rağmen, Çin topraklarına yerleşmek yerine bu devleti sadece vergiye bağlama yolunu seçmiştir. Mete Han'ın izlediği bu politikanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Türklerin ana yurdu olan Orta Asya'da gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda; Andronovo kültürünün daha gelişmiş bir evresini temsil eden, bölgede demir madeninin ilk defa işlenmesiyle ön plana çıkan ve bozkır yaşamının önemli unsurları olan keçeden çadırlar ile dört tekerlekli araba kullanımının yaygınlaştığı tespit edilen kültür merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Asya'nın tarih öncesi dönemlerini aydınlatan kültür merkezleri üzerine araştırma yapan bir tarihçinin notlarında şu bilgiler yer almaktadır:

I. Batı Türkistan'da Aşkabat yakınlarında bulunan, Orta Asya'nın en eski kültür merkezidir.
II. Altay-Sayan Dağları bölgesinde gelişen, Türklerin en eski kültür merkezi olarak kabul edilen katmandır.
III. Yenisey Irmağı çevresinde ortaya çıkan, bölgenin en gelişmiş ve günümüze en yakın kültür merkezidir.

Bu özelliklerin temsil ettiği kültür merkezleri aşağıdakilerin hangisinde doğru sırayla verilmiştir?

Asya Hun Devleti'nde Mete Han'ın ardından Çin ile yürütülen ilişkilerde bir diplomasi aracı olarak kullanılan ve "akrabalık yoluyla barış" (Heqin) politikası kapsamında Hun sarayına gelen Çinli prensesler ile beraberlerindeki kalabalık heyetler, bozkır siyasetinde aktif bir rol oynamışlardır. Bu heyetlerin Hun devlet yapısında yarattığı ve imparatorluğun parçalanmasına giden süreci hızlandıran en temel siyasi tehdit aşağıdakilerden hangisidir?

$II.$ Göktürk ($Kutluk$) Devleti dönemine ait olan ve Moğolistan’ın Bayn-Tsokto bölgesinde bulunan Tonyukuk Yazıtı, bizzat Vezir Tonyukuk tarafından diktirilmiş ve metni kendisi tarafından kaleme alınmıştır. "Türklerin Bismarkı" olarak bilinen Tonyukuk, bu eserinde devleti nasıl kurduklarını, Çin ile yapılan mücadeleleri ve izlenen politikaları kendi bakış açısıyla anlatmıştır.

Bu bilgiler doğrultusunda, Tonyukuk Yazıtı’nın Türk kültürü ve edebiyatı açısından taşıdığı en önemli özgün nitelik aşağıdakilerden hangisidir?

Kurucusu Bumin Kağan'ın $552$ yılında 'İl Kağan' unvanıyla Ötüken'de bağımsızlığını ilan etmesiyle kurulan $I.$ Göktürk Devleti, Türk adını resmi bir devlet ismi olarak kullanan ilk siyasi yapıdır. Devletin batı kanadı yöneticisi İstemi Yabgu'nun, İpek Yolu ticaretini denetim altına almak ve bölgedeki ekonomik tıkanıklığı aşmak amacıyla yürüttüğü faaliyetler Türk diplomasi tarihinin en stratejik hamleleri olarak kabul edilir.

Buna göre, $I.$ Göktürk Devleti'nin söz konusu diplomatik faaliyetleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türk tarihinin en eski topluluklarından biri olan ve hem savaşçı kimlikleri hem de sanatsal becerileriyle ön plana çıkan İskitler (Sakalar) üzerine yapılan bir araştırmada birçok öncü bilgiye ulaşılmıştır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi İskitlerin Türk tarihindeki öncü veya temel özelliklerinden biri değildir?

Kavimler Göçü’nün Avrupa'da yarattığı kaos ortamı ve Roma İmparatorluğu'nun savunma mekanizmalarının çöküşü, Avrupa Hun Devleti’ne hem askeri bir genişleme alanı hem de karmaşık bir diplomatik manevra kabiliyeti sağlamıştır. Hunlar, bu süreçte sadece savaşçı bir güç olarak kalmamış, Avrupa'nın değişen sosyo-politik yapısını kendi çıkarları doğrultusunda yönetmeye çalışmıştır.

Buna göre, Avrupa Hun Devleti’nin dış politika stratejileri ve Kavimler Göçü’nün sonuçları hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Orta Asya'da Avar hakimiyetine son vererek kurulan $I.$ Göktürk Devleti, kısa sürede sınırlarını genişleterek İpek Yolu üzerinde belirleyici bir güç haline gelmiştir. Batı kanadını "Yabgu" unvanıyla yöneten İstemi Yabgu'nun izlediği aktif diplomasi, bölgedeki Sâsânî ve Bizans gibi büyük imparatorlukların siyasetini doğrudan etkilemiştir.

**Bu bilgiler ve dönemin genel özellikleri dikkate alındığında, $I.$ Göktürk Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?**

İslamiyet öncesi Türk dünyasıyla ilgili şu bilgiler verilmiştir:

* Tarihte bilinen en eski Türk topluluğu olarak kabul edilirler.
* Alper Tunga ve Tomris Hatun gibi hükümdarlarıyla tanınmışlardır.
* Altın ve gümüş işlemeciliğindeki ustalıkları nedeniyle "Bozkırın Kuyumcuları" unvanını almışlardır.

Yukarıda temel özellikleri verilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

Uygur Devleti, $VIII.$ yüzyılın ortalarında Maniheizm dinini benimseyerek Türk tarihinde köklü bir sosyal ve kültürel değişim başlatmıştır. Bu yeni inanç sistemiyle birlikte geleneksel konargöçer yaşam tarzı yerini büyük ölçüde yerleşik düzene bırakmış; bu durum mimariden sanata, hukuktan askeri yapıya kadar pek çok alanı etkilemiştir.

Uygurların yaşadığı bu değişim süreci dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yerleşik hayata geçişin ve Maniheizm'in benimsenmesinin sonuçları arasında gösterilemez?

II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin en önemli devlet adamlarından biri olan Vezir Tonyukuk; Bilge Kağan'ın şehirlerin etrafına surlar çekilmesi ve Budizm gibi inançların kabul edilmesi yönündeki fikirlerine şiddetle karşı çıkmıştır. Tonyukuk, bu önerilerin Türklerin milli benliğini ve askerî dinamizmini yok edeceğini savunmuştur.

Tonyukuk'un bu muhalefetinin temelinde yatan stratejik gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

$II.$ Göktürk Devleti'nin bağımsızlık mücadelesinde Kutluk Kağan'a 'İlteriş' (ili derleyen/toplayan) unvanını almasında stratejik destek veren, dört farklı hükümdara vezirlik yapmış ve Orhun Yazıtları'ndan birini bizzat kendi adına diktirmiş olan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

$I.$ Göktürk Devleti’nin kurucusu Bumin Kağan, $552$ yılında Avar hakimiyetine son vererek bağımsızlığını ilan etmiş ve devleti kurduktan sonra "İl Kağan" unvanını almıştır. Devletin merkezini "Türklerin kutsal şehri" olarak kabul edilen Ötüken olarak belirleyen Bumin Kağan, ülkenin batı kanadının yönetimini ise "Yabgu" unvanıyla kardeşi İstemi'ye bırakmıştır.

Bu bilgiler ışığında $I.$ Göktürk Devleti'nin kuruluş süreci ve yönetim anlayışı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

İslamiyet öncesi Türk tarihine dair yapılan akademik çalışmalarda İskitler (Sakalar) "bilinen ilk Türk topluluğu" olarak tanımlanırken, Asya Hun Devleti "teşkilatlı ilk Türk devleti" olarak kabul edilmektedir.

Bu temel ayrımın ve İskitlerin bir "devlet" yapısından ziyade "topluluk" olarak nitelendirilmesinin temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti'nde Mete Han döneminde hayata geçirilen $10$'lu sistem, sadece bir askeri düzenleme değil, aynı zamanda boylar arasındaki geleneksel siyasi yapıyı dönüştüren bir idari devrimdir. Mete Han, bu sistemle farklı boylara mensup askerleri karışık birlikler halinde düzenleyerek boy beylerinin ordu üzerindeki kontrolünü zayıflatmıştır. Buna göre $10$'lu sistemin, Türk devlet teşkilatlanmasındaki en temel siyasi işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, Orta Asya'daki dağınık halde yaşayan Türk boylarını ilk kez tek bir merkezden yönetilen bir aile haline getirmiştir. Bu süreçte Mete Han, askeri yapıyı 'boy' (kabile) esasına dayalı geleneksel düzen yerine merkeze bağlı $10$'lu sistem esasına göre yeniden organize ederek ordu içindeki kabile bağlarını zayıflatmış ve doğrudan hükümdara bağlı bir hiyerarşi oluşturmuştur. Ayrıca devlet işlerinin görüşüldüğü Kurultay'da danışma niteliğindeki görüşleri alsa da son sözü söyleme yetkisini elinde tutmuştur.

Buna göre, Mete Han'ın bu uygulamalarla ulaşmak istediği temel siyasi hedef aşağıdakilerden hangisidir?

552 yılında Avar Kağanlığı'na karşı bağımsızlık mücadelesini kazanarak Ötüken merkezli kurulan I. Göktürk Devleti, kısa sürede Orta Asya'nın en güçlü siyasi yapısı haline gelmiştir. Devletin kurucusu Bumin Kağan, "Kağan" unvanıyla doğu kanadını bizzat yönetirken; batı kanadının idaresini "Yabgu" unvanıyla kardeşi İstemi'ye bırakmıştır. Bu uygulama ile geniş sınırlara ulaşan devletin yönetiminin kolaylaştırılması amaçlanmıştır.

Bu parçada özellikleri belirtilen ve I. Göktürk Devleti'nde uygulanan yönetim anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?